аҕыйах ахсааннаах эрдэхпитинэ, оннук быһыы-майгы баар буолан ааспыт ХХ үйэ саҥатыгар саха пассионарийдара төрүү сылдьыбыттара. А. Е. Кулаковскай, П. А. Ойуунускай, Г. В. Ксенофонтов курдук саха омук чулуу өйдөөхтөрө сахалар норуот быһыытынан үөскүүллэригэр бастакы хардыылары оҥорбуттара. Ону Россия үрдүнэн турбут хааннаах репрессия кэмигэр суох буолбуттара. Онтон кэлбит соҥнооһуннаах былаас аҥардас этэллэрин курдук үчүгэйи эрэ аҕалбатаҕа. Куһаҕан өрүттэрэ ордук элбэх этэ. Ол курдук саха омук быһыытынан деградациялыырыгар тиэрпитэ. Бэйэни сэнэнии, бэйэ омук илдьэ сылдьыбыт культуратын тэпсии, сахалыы кэпсэтии хаалынньаҥ буолууну көрдөрөр курдук санаалар үөскээбиттэрэ.
Ханнык баҕарар бэйэтин убаастыыр норуот айбыт культуратынан уонна итэҕэлинэн киэн туттар. Сахалар түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит итэҕэллээхпит. Г. В. Ксенофонтов, Л. Н. Гумилев, Мурад Аджи үлэлэрин ааҕан көрдөххө, былыргы түүрдэр уонна саха омук, христианство итэҕэллэрэ майгыннаһаллар уонна өссө, арааһа, биир төрүттээхтэр. Кинилэр бэлиэтииллэринэн, түүрдэргэ уонна сахаларга Таҥараҕа итэҕэйии, күҥҥэ сүгүрүйүү хайаларыгар да баар. Г. В. Ксенофонтов “Шаманизм” диэн үлэтигэр сахалар ыһыах кэмигэр Үрүҥ Аар Тойоҥҥо, Халлааҥҥа олорор таҥараҕа Айыы ойууннара (жрецтэр) эрэ үҥэллэр-сүктэллэр эбит, кинилэр эрэ таҥараны кытары сибээстээх этилэр диэн этэр. Бу үлэтигэр кини христианство шаманизмтан, ол эбэтэр Айыы ойууннарыттан төрүттээҕин ыйар. Элбэх тэҥнэбили аҕалан көрдөрөр. Олортон биирдэстэрин аҕалан көрдөрүөххэ сөп. Холобур, христианскай итэҕэлгэ норуоттарыгар үтүөнү оҥорбут дьоннору сибэтиэй оҥороллорун билэбит. Г. В. Ксенофонтов суруйар: “Итак, идея сошествия святых духов на живого человека и пророчество его устами неотделимы от шаманических воззрений. Вместе с тем, необходимо признать, что обожествление душ умерших знаменитых шаманов, регулярное общественное и частное моление, жертвоприношение им (обычно на могилах) были когда-то характерной особенностью шаманской веры. Эти представления до наших дней сохранились у иркутских бурят и у алтайцев. Причем у последних подобие латинского креста является иконой, символом обожествленной шаманской души (Крестового бубна). У якутов и тунгусов этот же символ шаманской души сохранился в форме неравноконечного креста – “быарык” – металлическая крестовина бубна” (Г. В. Ксенофонтов “Шаманизм”). Итиннэ майгынныыр историческай чахчыны Л. Н. Гумилев “Древние тюрки” диэн кинигэтигэр аҕалар. Кини суруйарынан былыргы түүрдэр аристократияларын итэҕэлинэн Таҥараны кытары жрецтэр сибээстэһэллэр.
(Тус санаа)
Саха олоҥхотугар этиллэрин курдук, былдьаһыктаах үйэлэр быдан анараа өттүлэригэр олорон ааспыт улуу өбүгэлэрбит олохторун саныыр-ахтар тутуһуулаах кэмнэр турдулар. Н. К. Антонов “Айыы суола” (31.03.01) Хаһыакка “Саха халандаарын туһунан” диэн ыстатыйатыгар бу курдук суруйар: “Саха омуга баар, ол гынан баран саха дьиҥнээх норуота үөскүү-төрүү илик. Саха ахсаана кырата 5 мөлүйүөн буоллаҕына, дьиҥнээх саха норуота баар буолла диэххэ сөп.
Билигин саха норуота үөскүүр инкубационнай кэмигэр сылдьар диэххэ сөп. Онон сахалар ахсааннара элбээн, саха норуота дьиҥнээх киэбин-киэлитин ситэн, өлбөт-сүппэт бигэ турукка киирдэҕинэ эрэ, кини олоҕун историятын кэрдиис кэмнэрин ааҕар халандаары оҥорор сөп буолуо этэ”. Кырдьык даҕаны, биһиги норуот быһыытынан өссө даҕаны аан дойду араҥатыгар тахсыахпыт быдан ыраах.
Лев Николаевич Гумилев “Древняя Русь и Великая Степь” диэн кинигэтигэр этэрин ырытан көрдөххө, сахалар реликтовай этнос-персистент буолаллар. Кини ити этностарга ыаллыы норуот суох оҥороллорун кэтэһии, улахан этнос олоҕо уларыйар кэмигэр кинилэр истэригэр киирэн бэйэни норуот быһыытынан сайыннарыы, эбэтэр олох симэлийэн сүтэн хаалыы суоллара баалларын ыйар. Сахалар персистеннэр диэн ааттаныылара сөп түбэһиитэ, мин санаабар, маннык буолар. Этническай хамсааһыннары Л. Н. Гумилев быһыттаҕас (дискретнай) буолаллар диир. Онтон персистеннэр (твердые, устойчивые) бэйэлэрин олохторун салгыы сайыннарбаттар уонна уһаппаттар, ол оннугар тохтотон кэбиһэллэр. Сахалар өбүгэлэрэ бу Саха сирэ буолбут сиргэ кэлэн, динамичнай этностан тыйыс айылҕалаах, улахан киириитэ-тахсыыта суох дойдуга олохсуйан персистент омукка кубулуйан хаалбыттар. Урут хаһан эрэ үөскүү сылдьыбыт норуот архаическай тобоҕо буоларыттан уонна олох эҥин араас охсууларыттан, оннооҕор урут даҕаны аҕыйах бэйэтэ, ахсаана өссө аҕыйаан, норуот быһыытынан ааҕыллыбат, көрүллүбэт буолла. Ол гынан баран Л. Н. Гумилев суруйарынан, ханнык баҕарар кырдьаҕас этноһы саҥардар күүс баар буолуон сөп. Холобур ол күүһүнэн, Н. К. Антонов куруук этэрин курдук, ахсаан өттүнэн суһал элбээһин буолуон сөп. Биллэрин курдук, айылҕа биир сүдү күүһүнэн (сокуонунан) ахсаан хаачыстыбаҕа көһүүтэ буолар. Ол курдук киһи ахсаана элбээтэҕинэ, ити сокуон омук норуот аатын ыларыгар тиэрдиэн сөп. Ону таһынан өссө сөргүтүү күүһүнэн саха дьонугар-сэргэтигэр пассионарийдар баар буолууларын өйөөһүн барыахтаах. Ол аата дьон олоҕор улахан сабыдыаллаах, энергичнэй, күүстээх өйдөөх-санаалаах дьон үөскүүллэригэр сөптөөх усулуобуйаны оҥоруу буолар. Төһө даҕаны
аҕыйах ахсааннаах эрдэхпитинэ, оннук быһыы-майгы баар буолан ааспыт ХХ үйэ саҥатыгар саха пассионарийдара төрүү сылдьыбыттара. А. Е. Кулаковскай, П. А. Ойуунускай, Г. В. Ксенофонтов курдук саха омук чулуу өйдөөхтөрө сахалар норуот быһыытынан үөскүүллэригэр бастакы хардыылары оҥорбуттара. Ону Россия үрдүнэн турбут хааннаах репрессия кэмигэр суох буолбуттара. Онтон кэлбит соҥнооһуннаах былаас аҥардас этэллэрин курдук үчүгэйи эрэ аҕалбатаҕа. Куһаҕан өрүттэрэ ордук элбэх этэ. Ол курдук саха омук быһыытынан деградациялыырыгар тиэрпитэ. Бэйэни сэнэнии, бэйэ омук илдьэ сылдьыбыт культуратын тэпсии, сахалыы кэпсэтии хаалынньаҥ буолууну көрдөрөр курдук санаалар үөскээбиттэрэ.
Ханнык баҕарар бэйэтин убаастыыр норуот айбыт культуратынан уонна итэҕэлинэн киэн туттар. Сахалар түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит итэҕэллээхпит. Г. В. Ксенофонтов, Л. Н. Гумилев, Мурад Аджи үлэлэрин ааҕан көрдөххө, былыргы түүрдэр уонна саха омук, христианство итэҕэллэрэ майгыннаһаллар уонна өссө, арааһа, биир төрүттээхтэр. Кинилэр бэлиэтииллэринэн, түүрдэргэ уонна сахаларга Таҥараҕа итэҕэйии, күҥҥэ сүгүрүйүү хайаларыгар да баар. Г. В. Ксенофонтов “Шаманизм” диэн үлэтигэр сахалар ыһыах кэмигэр Үрүҥ Аар Тойоҥҥо, Халлааҥҥа олорор таҥараҕа Айыы ойууннара (жрецтэр) эрэ үҥэллэр-сүктэллэр эбит, кинилэр эрэ таҥараны кытары сибээстээх этилэр диэн этэр. Бу үлэтигэр кини христианство шаманизмтан, ол эбэтэр Айыы ойууннарыттан төрүттээҕин ыйар. Элбэх тэҥнэбили аҕалан көрдөрөр. Олортон биирдэстэрин аҕалан көрдөрүөххэ сөп. Холобур, христианскай итэҕэлгэ норуоттарыгар үтүөнү оҥорбут дьоннору сибэтиэй оҥороллорун билэбит. Г. В. Ксенофонтов суруйар: “Итак, идея сошествия святых духов на живого человека и пророчество его устами неотделимы от шаманических воззрений. Вместе с тем, необходимо признать, что обожествление душ умерших знаменитых шаманов, регулярное общественное и частное моление, жертвоприношение им (обычно на могилах) были когда-то характерной особенностью шаманской веры. Эти представления до наших дней сохранились у иркутских бурят и у алтайцев. Причем у последних подобие латинского креста является иконой, символом обожествленной шаманской души (Крестового бубна). У якутов и тунгусов этот же символ шаманской души сохранился в форме неравноконечного креста – “быарык” – металлическая крестовина бубна” (Г. В. Ксенофонтов “Шаманизм”). Итиннэ майгынныыр историческай чахчыны Л. Н. Гумилев “Древние тюрки” диэн кинигэтигэр аҕалар. Кини суруйарынан былыргы түүрдэр аристократияларын итэҕэлинэн Таҥараны кытары жрецтэр сибээстэһэллэр.
Таҥараҕа анаан жрецтэр анал ритуальнай бырааһынньыктары ыыталлар эбит. Былыргы түүр аристократтара сахаларга курдук ол бырааһынньыктарыгар Халлааҥҥа уонна Күҥҥэ үҥэллэригэр кымыһынан уонна буспут этинэн ыһыахтыыллар эбит. Уонна былыргы түүрдэр героическай олохтоох өбүгэлэрин культ оҥостон үҥэллэр-сүктэллэр.
Г. В. Ксенофонтов “Шаманизм”, Мурад Аджи “Европа, Тюрки, Великая Степь” диэн үлэлэригэр христианство итэҕэлэ тенгрианствоттан төрүттээх диэн этэллэр. Онтон Россияҕа официальнай историография үөрэтэринэн, христианствоны гректэр аҕалбыттарын туһунан билэбит. Мурад Аджи бу үлэтигэр суруйарынан 4 үйэ саҥатыгар Византия ыраахтааҕыта Константин политическай өйтөн-санааттан христианствоны ылыммыта. Кини бэйэтин языческай таҥараларын жреһэ этэ. Ол саҕана күүстээх түүрдэри бэйэтигэр тардар санааттан иккис “троянскай аты” толкуйдаабыта. Кини аан бастакынан христианствоҕа бастакы новациялары, уратылары киллэрбитэ. Кини Христоһу Таҥараҕа тэҥнээбитэ. Ол аата кини, Мурад Аджи этэринэн, түүрдэр итэҕэллэрин, Таҥараларын уоран ылбыта. Манна даҕатан эттэххэ, Россияҕа буолар Церковка утары туруулар мээнэҕэ буолбаттар этэ. Ити икки аҥы өйдөбүллэр, ол эбэтэр Византияттан саҕаламмыт христианство уонна Иисус Христос дьиҥнээх үөрэҕин (Ветхай Заветы) илдьэ сылдьааччылар утары туруулара этэ. Онон, мин санаабар, Константин киллэрбит новациялара, Российскай Империяҕа (наследница империи древних тюрков и Золотой Орды) бытааннык эстэр бомбанан буолбута.
Биллэр историктар, тюркологтар этэллэринэн, Россия үгүс биллэр дьонноро, аристократията түүрдэр этилэр. Ол туһунан история наукатын доктора Р. Г. Ланда “Золотая Орда и Русь” диэн ыстатыйатыгар үгүс биллэр нуучча араспаанньалара Золотой Орда уонна Московскай аристократияларын холбоһууларын түмүгэр үөскээбиттэрэ диир. Ол курдук Арсеньев, Аракчеев, Ахматов, Батурин, Бекетов, Бердяев, Бичурин, Булгаков, Бухарин, Бунин, Гоголь, Годунов, Державин, Карамзин, Мичурин, Рахманинов, Тютчев, Шереметьев, Чаадаев, уо. Д. А. Историческай аренаҕа баар буолбуттара.
Сахалар норуот быһыытынан тиллиэхпитин, сайдыахпытын баҕарар буоллахпытына бэйэбит ытык өбүгэлэрбититтэн үөрэнэн, үөскүү сылдьыбыт уонна билигин баар пассионарийдарбытын ытыктыахтаахпыт, сүгүрүйүөхтээхпит. Ол курдук норуот бэйэтэ ытыктыыр, итэҕэйэр дьоннордоох, кинилэртэн үөрэнэр эрэ буоллаҕына биир сомоҕолоһуу тахсыа дии саныыбын. Норуот диэн биир тыллаах, биир итэҕэллээх, биир идеаллардаах, сайдыбыт культуралаах, государственнай таһымнаах өйдөөх-санаалаах салайааччылардаах, ол итэҕэлин,
идеалларын өрө тутан, культуратын ситиһиилэрин атын норуоттарга бэрсэр кыахтаах эрэ буоллаҕына, бу норуот дьиҥнээхтик норуот аатын сүгүө. Аатырбыт Япония поэта Кавабата Ясунари этэринэн, хас биирдии норуот суола-ииһэ тус-туһунан, ол кини уратыта буолар. Онтон Рабиндранат Тагор санаатыгар ханнык баҕарар омук бэйэтин туспа суолун-ииһин аан дойдуга биллэрэр, хаалларар эбээһинэһэ. Холобур, бу омук атын омуктарга тугу да биэрэрэ суох буоллаҕына, улахан аньыы курдук көрүллэр, өлбүт тэҥэ, оннооҕор куһаҕан диир кини. Киһи-аймах историята ону бырастыы гыммат. Омук (нация) бэйэтин туох баар муспут культуратын сүмэтин аан дойду көрүүтүгэр таһаарыахтаах. Ол биллэн турар саха омук бэйэтин билиниитэ сайдарыгар, өссө элбэх пассионарийдар үөскүүллэригэр кыах биэриэ.
Онон бэйэбит эппитигэр-хааммытыгар иҥпит итэҕэлбитин сөргүтэн, чулуу дьоммутунан киэн туттан, бэйэ-бэйэни өйөһөн, илбитин дьиҥнээхтик түмэн, санаабытын түһэрбэккэ, “саха норуота” дэтэр курдук олоруоххайыҥ.
Надежда Андреева.
2001 сыл