Аудиота:

Содержание

• Ыраҕыт ытыскытыгар ыктаҕына, ыксаайаҕыт

“Эдэр сааhы” ааҕан баран

«Эдэр саас» 16.09.98 Күнүгэр тахсыбыт нүөмэригэр Константин Бурнашов «Аймахтарбытын ыҥырыаҕыҥ» диэн — 2-3 ойохтонуу наадалааҕын туһунан туох баар сырдык өйүн-санаатын түмэн сырдатарга санаммытын аахтым.
Мин дьахтар киһи быһыытынан олус диэн соһуйдум, хомойдум, бэри диэн бэркиһээтим, өссө олус өһүргэнним. Саха дьахтара уһуну-киэҥи толкуйдаабат, санаата баттаҕын аһынааҕар кылгас диэн дьахтар дьоһунун түһэрдэ, сиргэ-буорга тэбистэ дии санаатым.
Саас-сааһынан эттэххэ маннык. К. Бурнашов профессор Н. Антонов саха ахсаанын 2-3 ойохтонуунан уонна дьахталлары искусственнай сиэмэлээһининэн элбэтэр туһунан суруйбутун сэҥээрбит.
Дьэ, эр да киһи санаата баттаҕын аһынааҕар кылгас буолар эбит.
Биһиги, сахалар былыыр-былыргыттан сэмэй-көрсүө, киэҥ көҕүстээх, уһуну-киэҥи толкуйдуур омугунан биллэбит. Ону баара күүстээх аҥардарбыт олох да «семенной» оҕуһу ордугурҕаан, аны оннукка майгынныы сатыыр өйдөөхтөр эбит. Бука, арааһа, көссүүлэһиэн баҕарарын кубулута сатыыр быһыылаах.
Билиҥҥи үйэҕэ саха омук арыгыга наһаа оҕунна. Сымыйа буолбатах, оскуола оҕотуттан саҕалаан, аарыма кырдьаҕастарбытыгар тиийэ иһэбит. Кыахтаах, үптээх-астаах да киһи арааһа омук «утаҕын» көрөн турбата буолуо. Бу арыгы төрүүр оҕоҕо улахан сабыдыаллааҕын, кутталлааҕын бары билэбит. Дьэ оччоҕо хайдах доруобай оҕолору төрөтөбүт? Аны искусственнай сиэмэлээһиҥҥэ хайдах донор туттарбыта эмиэ биллибэт. Баҕар арыгыга, наркотикка харчыта тиийбэккэ туттарыа. Өссө эбиитин бэйэтэ да билбэтинэн туох нэһилиэстибэ быһыытынан бэриллибит ыарыылааҕа эмиэ биллибэт. Харчы иннигэр тугу баҕарар кистиэн сөп.
Ама да саха наадалааҕын иһин маннык суолу тутуһар сүрэ бэрт. Мин билэрбинэн, ынаҕы эрэ сиэмэлииллэр. Мантан инньэ олох да ферма сүөһүтүн курдук уопсай ойох буоларбыт буолуо, буоларбыт дуу?
Билиҥҥи үйэҕэ хата дьахтар 2-3 эрдэнэрэ сөп этэ. Үс дьээдьэ харчынан көмөлөһөр, оҕолорун (2 эбэтэр 3) иитэр. Дьахтар үлэлээбэт, оҕолорун көрөн олорор. Баһаалыста 6-9 оҕо баар, материально хааччыллыылаах. Улааттахтарына талбыт үөрэх. Бары өттүнэн усулуобуйа баар.
Онтон эр киһи 2-3 ойоҕор 2-3 оҕолонноҕуна 6-9 оҕону хайдах үөрэтэр? Дьэ моһуок. Кэлин тиһэҕэр хааммыт барыта биир буоллаҕына кырдьык омукка тахсыы өссө элбиэҕэ.
«Күүстээх аҥардарбыт» билигин хайдахтарый? Кэргэннээх олорон «левайдыыр», оҕо оҥорор. Алимент туһунан түүлүгэр да баттаппат. «Мин оҕом буолбатах» диир. Өссө кыһытаары уол эбэтэр кыыс буоллаҕына ылыам диэн «уоскутар». Аны «сакааһа» туолбатаҕына «миэнэ буолбатах, атынтан булан баран миэхэ сыбыыгын» диэн аккаас

биллэриэ. Өссө «кыыс» буолбатах этиҥ, диэҕэ. Хата кини ону өйдүөҕэ, сирэй-харах анньыа уонна кутуруга куйаарга. Сорохтор 4-5 улууска оҕолоохпун да бары кыргыттар (уолаттар) дии-дии түөһүн тоҥсунан «герой» саҕа сананыа. Ол оҕотун аатын, дьүһүнүн да билбэт эрээри «мэтээл» оҥостуо. Итинник дон жуаннар үтүөлэриттэн «сыһыы», «толоон», «түннүк» оҕолорун ахсааннара аччаабат. Соҕотох ийэ төһө эрэ санаарҕыыр, эрэйи көрөр? Хата 4-5 оҕолоох ойоҕо суох «барахсаттар» ахсааннара үгүс.
Тыа сиригэр элбэх оҕону хайдах да ииппэккин. Өссө 100 %-наах саха оҕото төрөөтөҕүнэ харчы бириэмийэтэ олохтуохха диэбит. Ама да харчы суоҕун иһин дьахтар эрэйдээҕи харчынан манчыыттаан төрөппөт буоллаххыт дии. Ол биир кэмнээх пособие иннэ-кэннэ биллэр ини. Эһигини харчынан маанчыыттаан «төрөө» дииллэрэ буоллар, «барахсаттар» төһө эрэ сыл аайы саханы эбэргитин көрбүт киһи.
Арай биир кэмнээх пособие иннигэр төрөөтөххүнэ ол оҕоҥ аһа-таҥаһа халлаантан түспэт ээ. Оҕо күн аайы ас көрдүүр, күн аайы харчы наада.
Чэ, эр киһи 2-3 ойохтоннун, 7-8 оҕолоннун. Бары оскуолаҕа бардыннар. Онно эмиэ «кычыгырыыр» наада. Үөрэтэр мала-сала, кинигэ, тэтэрээт, эмиэ бу оҕо таҥнара, аһыыра өссө элбиир. Бу «гарем» «тойоно» банкрот буоларыгар тиийэр. Оччоҕо ийэ эрэйдээх эмиэ оҕолорун кытта соҕотох хаалар. «Султан» убайбыт өссө эдэри көрдүү барыа. Бу «гарем» кыттыылаахтара эмиэ соҕотох ийэлэр, арахсыбыттар ахсааннарын элбэтэллэригэр тиийэр. Эмиэ государство диэки ытыспытын тоһуйуу. Дьэ накаас. Ол иһин этэбин, төттөрүтүн дьахтар 2-3 эрдэнэрэ наада. Быдан барыс, кыах, усулуобуйа. Онон бу хайа да өттүнэн кыаллыбат теманы көтөҕө сатаамаҥ. Ол кэриэтэ табах, арыгы, наркомания утары ханнык «прививканы» булуохха сөбүн толкуйдаа. Оччоҕо доруобай оҕо төрүө.

Абарбыт тыа дьахтара.
Нам.
1999 Сыл

Ыраҕыт ытыскытыгар ыктаҕына, ыксаайаҕыт

“Эдэр саас” хаһыат 16.09.98 Күнүнээҕи нүөмэригэр К. Бурнашев “Аймахтарбытын ыҥырыаҕыҥ” уонна бу сыл сэтинньи ыйын 10 күнүгэр бэйэтин абарбыт тыа дьахтара диэн ааттаммыт “Төбөҕүн туһалаахха ыарытыннар” диэн суруйуулара тахсыбыттара. Олору ааҕан баран, мин эмиэ санаабын атастаһарга сананным.
Бастакы суруйууну кытта сөбүлэһиэхтээҕэр — сүөргүлүүбүн, оттон иккиһи кытта сөпсөһөр да, сөпсөспөт да өрүттэрдээхпин. “Күүстээх аҥар” буоларым быһыытынан, эр дьону соччо түһэн биэриэхпин баҕарбаппын, ол эрэн кэрэ аҥардарбытыгар итинник сидьиҥник, тоҥкурууннук сыһыаннаһар эмиэ сөбө суох. Баҕар “сидьиҥник” диэн тыл сыыһа да этиллибитэ буолуо, ол гынан баран, кыргыттары, дьахталлары инкубатор куурусса курдук оҥосторбут букатын

сыыһа. Арай сибиинньэ баар, кинини ууһатар буоллахха, уйатын иһиттэн таһаарбакка, онно аһата-аһата, уончалыы оҕону төрөтө-төрөтө сытыараҕын. Дьахталлары эмиэ ол курдук хааччахтаан олорон, саха омук ахсаанын элбэтэр буоллахха, табата суох быһыы тахсар.
“Биһиги — бары айылҕа оҕолоробут” дэнэбит дии. Оннук буоллаҕына, айылҕа бэйэтэ айбыт сокуонунан, кини ыйбыт ыллыгынан сир сирэйиттэн син симэлийбэккэ сылдьыах тустаахпыт. Айылҕа ийэбит киһини син эмиэ туох баар хамсыыр харамай, сүүрэр-көтөр, үөн-көйүүр кэриэтэ бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстэһэн төрөөтүннэр, үөскээтиннэр диэн айдаҕа буолуо. Арай эрэ ол “семенной” ньыманан буоллаҕай.
Холобурун ыллахха, дьахталларбыт бары ол төрүүр сиргэ симиллэн сыттыннар, оттон эр дьон кинилэр тустарыгар түүннэри-күнүстэри өрө тустан таҕыстыннар? Оччоҕо хайдах буолуой? Сөбүлүүр дьахтара ханнык да киһини кытта хоонньоспута синэ биир диибит дуо? Кытаатан элбии эрэ охсубут киһи диибит дуо? Уонна хайдах эрэ санааҕар, оҕо да төрөөтөҕүнэ, бэйэҥ “үлэлээн-хамсаан” төрөппөтөх, туох эрэ атынтан күн сирин көрбүккэ холуйа көрүөҥ. Оччоҕо 300 үйэ саҕаттан бу сабардаан турар бириэмэҕэ диэри саха омук былыр-былыргыттан быттыгар кыбытан илдьэ кэлбит: кэргэн тахсыы, ойох ылыы сиэрдэрэ-туомнара, араас алгыстара, уруйдара-айхаллара барыта умнуллар аакка баралларыгар тиийэллэр.
Онтон арай дьахтар оннук “сиэмэлээһиҥҥэ” сөпсөспөт буоллун? Оччоҕо хайыыбыт? Баттаҕын аһыттан ылан баран, үнтү илгийэ-илгийэ илдьэн быраҕабыт дуу эбэтэр кэдэрги кэлгийэн баран дуу? Оннук “сиэмэлээһиҥҥэ” бэйэлэринэн сөпсөһөөччүлэр ахсааннаах буолуохтара ээ. Билиҥҥи олоххо эр киһи уонна дьахтар бырааптара тэҥнэһэн турар, онон итинник быһыы тахсара табыллыбат.
Аны туран эр киһи икки-үс ойохтонуохтаах, дьахтар эмиэ икки-үс эрдэниэхтээх диэн дойҕохтор төрүт сыыһалар. Эр киһи икки-үс ойохтонноҕуна туохха тэбиллэрин ити абарбыт тыа дьахтара чөмчөкөҕөр хатанардыы быһаара сатаабыт. Ол эрээри, төттөрүтүн, дьахтар икки-үс эрдэниэхтээҕин туһунан эппит. Итини кытта сөпсөһөр кыах суох. “Быдан барыс, кыах, усулуобуйа” диэхтээбит да, ол дьонуҥ (бэйэҥ билэҕин, биһиги сахалар Омоҕой оҕонньор саҕаттан, Эллэй эһэбит эрдэхтэн хааммытыгар икки куһаҕан кэмэлдьи баарын: өсөһүү уонна күнүүлэһии) бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыахтара диигин дуо? Чэй иһэ-иһэ, “бүгүн мин хоонньоһобун, сарсын эн” диэн эйэ-дэмнээхтик быһаарса олоруохтара суоҕа. Хата, кэлин тиһэҕэр кыргыһар инилэр. Онон, ол соҕурууҥҥу омуктар эҥин-араас кубулҕаттарыгар умньамматахха сатанар.
Маннык кытаанах, кырыымчык бириэмэ ыган турдаҕына, бэйэбит

да айахпытын кыайан ииттибэккэ сылдьан, ол уон-сүүрбэ мөлүйүөн буоллахпытына (омуннаан эттэххэ), кинилэри тугунан иитэбит? Аһы-таҥаһы эмиэ төрөтөбүт дуо? Билигин хас хардыыҥ барыта харчы. Атын дойдулартан ас-таҥас ылар буоллаххына — харчы, куорат устун сылдьаргар — харчы, киэһэ сиир килиэпкэр — харчы, ханна эмэ киирэн таҕыс барытыгар харчыҥ хаппыайканан да буоллар хармааҥҥыттан тохто турар. Ордук аһыы аска абылаппыт, табах дьаатыгар ылларбыт дьоҥҥо кыһалҕа ыктаҕа буолуо (ол эрээри арыгы иһэллэригэр харчы көстөр).
“Атын омуктар ахсааннарынан ааҥнаан, сыыппараларынан сабардаан эрэллэр, биһиги эрэ туран хааллыбыт, холуонньаҕа барар аакка киирэн эрэбит” диигит. Оттон онно ким буруйдааҕый? Кинилэр! Эҥин араас дьааттарын-кууттарын барытын биһиги төбөбүт үрдүгэр таҥнары тамнааттыы турдахтарына, хайа норуот тулуйуой, кэхтэр эрэ аакка барарыгар тиийэр. Онон саамай буруйдаахтарынан буолаллар: арыгы, табах, наркотик. Ити “үс абааһы бухатыырдарын” бурайар киһи, олох оннун була сыһыа этэ.
Маны таһынан өссө биир боппуруос баар. Билигин биһиги ахсааммыт 400-кэ эрэ тыһыынча дии. Уонна ону ол диэбэккэ, бэйэ-бэйэни кытта өстөһүү, өһүөннэһии, түөлбэлэринэн арахсан охсуһуу, ол быыһыгар өлөрсүү да аҕыйах буолбатах. Хас сыл аайы сүтүкпүт элбээн иһэр. Билигин киэһэтин куорат устун тахсан хаамп эрэ, эҥин араастаан кылана-кылана быһахтарын тута сылдьар урдустар үгүстэр. Харчы иннигэр киһи тыыныгар туралларын улахаҥҥа уурбаттар (эн, холобура, дьиэҥ иһигэр сүүрэ сылдьар таракааны ибили үктүүрүҥ кэриэтэ).
Дьэ, уонна ол “сиэмэлэнэн”, өссө элбээн баран, иллэһиэхпит, илии-илиибититтэн ылсан оһуокай оонньуохпут диэтэҕиҥ дуу? Туохха тиийэрбит биллибэт. Ол искусственнай сиэмэлээһинтэн төрөөбүт оҕолор ураты үчүгэй, өйдөөх, культуралаах буолуохтара дуо? Хантан! Син-биир саастарын ситтэхтэринэ, аһыы утаҕы кытта алтыһыахтара турдаҕа дии. Сорох-сорохторо ханна тиийэн охтоллоро биллибэт. Уонна ол саҕана “биһиги кинилэри арыгыттан, табахтан тэйитиэхпит” диэн эрэбиллэр наадалара суохтар.
Киһи наһаа элбээһинэ кыргыһыыга тиэрдэрэ саарбаҕа суох суол. Биһигини хайа эрэ омук кэлэн сэриилээн ылыан иннинэ, бэйэ-бэйэбит да сэймэктэһэн бүтэрсэр инибит.
Онон “сиэмэлэнэн” элбиир, тэнийэр суол сыыһа туруоруллубут дии саныыбын. Инникитэ үөрүү-көтүү, кэнникитэ кэмсинии буолааччы. Онон, ыраҕыт ытыскытыгар ыктаҕына, ыксаайаҕыт.

Гаврил ВАСИЛЬЕВ,
СГУ саха филологиятын
I курсун студена.
1999 сыл