Аудиота:

Марина бэйэтин мэлдьи наһаа дьоллоохтук сананар. Оскуолатааҕы бастакы ыраас тапталын Костяны кытта баара-суоҕа 20 эрэ саастарыгар холбоһон ыал буолан, утуу-субуу үс оҕолонон, дьиэ-уот тэринэн төрөөбүт дэриэбинэлэриттэн харыс да халбарыйбакка олороллор. Марина идэтинэн начаалынай кылаас учуутала эрээри, үлэ суоҕуттан олохтоох оҕо садыгар иитээччинэн үлэлиир. Костя - ыраах рейстэргэ сылдьар таһаҕас массыынатыгар суоппар. Кини булугас-талыгас, киириилээх- тахсыылаах уонна Марина үтүө-мааны майгылаах хаһаайка буолан бу ыаллар ураты ньир-бааччы, түс-бас олохтоохтор, дьиэ-уот, тэлгэһэ мэлдьи ыраас, тупсаҕай көстүүлээх, сүөһү-ас, араас техника дэлэй, оскуолаҕа үөрэнэр оҕолоро - мэлдьи оскуолаларын киэн туттуута.
Марина уонна Костя биир кылааска үөрэммиттэрэ. Марина оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар чаҕылхай үөрэнээччи этэ, бары учууталлара кинини үрдүк үөрэхтэнэн, салгыы науканан дьарыктанан учуонай буолуо диэн билгэлииллэрэ. Кырдьык оскуоланы бүтэрээт, университекка туттарсан үөрэнэ киирбитэ, оттон Костя үөрэҕэр орто эрэ буолан, үрдүк үөрэххэ туттарсыбакка, совхозка үлэлии хаалбыта, онтон армияҕа ыҥырыллыбыта. Марина үһүс курска үөрэнэ сырыттаҕына сулууспалаан бүтэн кэлбитэ. Бу сыллар тухары кинилэр тиһигин быспакка суруйсаллара. Төрөппүттэрэ, учууталлара араастаан көрдөһө, этэ, сүбэлии сатаабыттарын истибэккэ, үөрэҕин быраҕан, Марина дойдутугар эргиллибит саллаат Костяҕа тута кэргэн тахсыбыта, ньиргиэрдээхтик сыбаайбалаабыттара. Кэнники хойут, оҕолонон эҥин баран кэтэхтэн үөрэнэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ, диплом ылбыта. Учууталлара, университеттааҕы дьүөгэлэрэ кини туһунан ахтыстахтарына, сөҕөн кэпсэтэллэрэ: “Таптал, дьол хараҕа суох дииллэрэ сөп эбит, хаарыан чаҕылхай инникитин быһа түспүт, үөрэҕэ суох, баара-суоҕа суоппар уолга өйүн-сүрэҕин сүүйтэрэн, хаарыан үрдүк үөрэҕин быраҕан, үөдэн түгэҕэ дэриэбинэҕэ дьөлө түһэн олорон, үйэтин моҥуо буоллаҕа ити бэйэлээх кыраһыабай, өйдөөх кыыс” диэн. Марина туора дьон тылыгар-өһүгэр бөрүкү да кыһаммакка, олорбутун курдук олороро, дьиэтин-уотун тупсаран түбүгүрэрэ, мэлдьи кэргэнин, оҕолорун тустарыгар сүүрэрэ-көтөрө, сөҕөн, сороҕор бэл бэйэтин көрүммэккэ, сэнэхтик таҥныбакка-оҥостубакка дьүөгэлэриттэн, эдьиийдэриттэн сэмэлэнэрэ. Костята ыраах рейстэргэ баран хааллаҕына тэһийбэккэ муҥнанара, күүтэрэ, киһитэ этэҥҥэ кэмигэр эргиллэн кэллэҕинэ кинилэр саҕа дьоллоох суох буолара. Оһоҕос түгэҕэ соҕотох уолларыттан, икки улахан кыргыттарыттан күннэрэ тахсара. Костя айантан мэлдьи илии тутуурдаах,өттүк харалаах эргиллэн

дьиэтээҕилэрин үөрдэрэ. Марина барахсан Костятыгар өрүү минньигэс ас астаан ууран күндүлүүрэ, сылайан-элэйэн кэллэҕэ диэн дьиэҕэ сынньалаҥ, сылаас олоҕу тэрийэ сатыыра.
Бу ыал үүт-тураан олохторун былыта суох ыраас халлаанын саппаҕырдар биир түгэн баара:ол Марина бу үс оҕотун сүрдээх ыараханнык,эрэйинэн төрөтөн, доруобуйата соччо бэрдэ суоҕа этэ Быраастар:“Доруобай эрэ дьахталлар оҕолонуохтаахтар, эн ыарыһаххын, ыарыһах оҕону төрөтүөҥ син-биир” дииллэриттэн төһө да санаата түстэр, айманнар, ыйы-ыйдаан балыыһа киһитэ да буоллар, икки кыыһын син этэҥҥэ төрөппүтэ. Онтон Костята уол оҕоҕо баҕарарын сэрэйэн үсүһүн ыарахан буолан дьахтар консультациятыгар тиийбитигэр гинеколог быраас киэҥ айдааны тарпыта, сибилигин баран түһэртэрэригэр модьуйбута. “Уолланыахтаахпын даа? Һы, ол оҕоҥ уол буолуон эн хантан билигин билэҕин ол? Сорох дьоннор букатын да оҕолоро суох, эн сыалай икки оҕолооххун, иккиэн кыргыттар да буоллуннар, бэйэҥ ыарыһаххын, аны кыайан төрөтүөҥ да суоҕа, иһит быраас этэрин"диэн араастаан ааттаһа, мөҕө сатаабыта. Марина өсөһөн төбөтүн илгистэ-илгистэ олорбута. “Чэ,бар-бар, тоҕус ыйы быһа балыыһа киһитэ буоларгын кэрэйбэт буоллаххына"диэн “алҕаан"бырааһа ыытан кэбиспитэ. Марина син муҥнанан болдьоҕор тириэрдэн, уолун этэҥҥэ төрөппүтэ. Билигин сүүрэн-көтөн мөччөөрүйэ сылдьар оҕотун көрдөҕүнэ, хараҕа ууланар:“Арай,акаарыбар,онно бырааһым этэрин истэн түһэртэрэ барбыт буолуум? Оо,иэдээн дии, күммүт-ыйбыт Көстүүнчүкпүт биһиэхэ суох буолуо этэ…”. Аҕатын аатын ылбыт кырачааннара улаатан билигин сүүнэ киһи, оскуолаҕа киирбитэ.Ийэлээх аҕата эрэ буолбатах, эдьиийдэрэ Тася,Тина кытта бырааттарын туох да наһаа таптыыллар, бүөбэйдииллэр, атаахтаталлар. Бу ыал олоҕо онон тулалыыр дьон туораттан көрөрүгэр барыта үүт-тураан, ыраас, сылаас, истиҥ, кэрэ, ил эрэ эйгэлээх курдук…
…Арай биирдэ Марина үлэтигэр бараары дьиэтиттэн ыксаан тахсан истэҕинэ, эмискэ төлөпүөнэ тыаһаата, ыраах рейскэ сылдьар Костям суруйар быһыылаах диэн, үөрүүнү кытта, сиэбиттэн ойутан таһааран көрдө. Ватсапка билбэт нүөмэриттэн кэлбит хаартысканы көрөн соһуйан тохтоон турда. Кини Костята эдэркээн кыыһы кытта ыга куустуһан турар хаартыскалара эбит. Анныгар өссө суруктаах:“Аҥала дьахтар,дьоллоох баҕайытык сананан олороохтуугун дуу? Эриҥ хас таарыйбыт дэриэбинэтигэр маннык эдэр,кыраһыабай көрсүүлээҕин түһээн да баттаппакка?”. Марина соһуччу ылбыт охсуутуттан хараҕа хараҥарбахтаата, сүрэҕэ бобута тутта. Кэлииккэтигэр өйөнөн тыын ыла сатыы турда. Хайдах да ынырык, куһаҕан түүлүгэр манныгы илэ көрүөм диэ да…Ама бу

кырдьык да? Оо, билигин да кини оҕолуу ыраастык, нарыннык таптыыр, эрэнэр ээ, олоҕун аргыһын, Костятын, киниттэн атын эр киһини үйэтигэр таптаабатаҕа, санаан да ылбатаҕа буолуо… Күндүттэн-күндү киһитэ атыны,эдэри кытта куустуһан, дьоллонон турарын көрөн, олоҕун күнэ букатыннаахтык киирбит, халлаана самныбыт курдук сананна. Сэбиэдиссэйин нүөмэрин төлөпүөнүгэр нэһиилэ булан:“Мин ыарыйдым,үлэбэр бүгүн кэлбэппин, бырастыы гыныҥ"диэн смс ыытта, атахтарын нэһиилэ соһон дьиэтигэр төннөн киирдэ, хата оҕолоро оскуолаларыгар бараннар, дьиэтигэр соҕотох. Сыттыгар умса түһэ сытан дэлби марылаччы ытаабытыгар туох баар мунньуллубут ыар-курус санаата, абата-сатата тоҕу барбыт курдук буолла. Костятыныын бииргэ бу сыллар усталарыгар олорон ааспыт олохторун араас түгэннэрэ өйүгэр-санаатыгар бу баардыы элэҥнээн көстөн кэллилэр. Бастаан холбоһоору сылдьан, арба, кырдьаҕас эдьиийэ Өрүүнэҕэ сыбаайбалыыр былааччыйатын быстара, тиктэрэ тиийбитин өйдөөн кэллэ. Эдьиийэ иистэнэ олорон эмискэ саараабыттыы, оргууй сэрэнэн:“Тоойуом, Марыынаа, эн ити наһаа улаханнык таптаан, уот ыстаммытыныы соһуччу, үчүгэйдик билсибэккэ, эргэ баран эрэҕин дуу, хайдах… Костяҥ аҕата Бөтүрүүс, ити билигин уу-чуумпу, долгуйбат олохтоох ыал курдуктар да, бэйэтин кэмигэр кэлэ-бара сатаан, атыны көрсүүлэһэн элбэхтик Киристиинэтин ытаппыттаах, хомоппуттаах, хайдах эрэ арахсан хаалбатахтара хата. Удьуордуур буолуохтаах ээ,бука, ити майгы-сигили…“диэбитин, Марина оччолорго улаханнык долоҕойугар тохтоппотоҕо, тута умнубута - оччолорго кини бүүс-бүтүннүү таптал уотугар куустара сылдьара, ханнык да мэһэйи-туорайы тумнан тапталлааҕын кытта бииргэ эрэ буолар дьүккүөрдээҕэ. Онтон аны оҕолорун барыларын хайдах улахан эрэйинэн төрөппүтүн, уу-кыһыл эрдэхтэринэ мэлдьи бэйэтэ эрэ дьиэҕэ хаалан кырачааннарын суос-соҕотох харайан, бүөбэйдээн муҥнанарын, ыалдьан хааллахтарына аһынан хараҕын уутунан суунарын, ол кэмҥэ аттыгар Костята наар үксүн суох буоларын эмискэ тэһэ астаран санаан кэллэ. Бэл, бу дьиэлэрин тутталларыгар, тутуу матырыйаалын Марина бэйэтэ сүүрэн-көтөн атыыласпыта, дьиэтин бэйэтэ бырайыактаабытын кини убайдара, аҕата саба түһэн туппуттара , Костя мэлдьи рейскэ, ыйы-ыйдаан дьиэтигэр суох буолара. Кэнникинэн, уопсайынан, эрдии-ойохтуу сыһыаннара олох биллэ тымныйбыт эбит, аны санаатаҕына. Марина өрүү ыарытыйарыттан кэнники бииргэ утуйбат, хоонньоспот да буолбуттара, ат эккирэтэр кэтит, киэҥ утуйар ороннорун икки аҥыы кытыытыгар мэлдьи тус-туспа хонон тураллара. Рейскэ хайдах сылдьыбытын, тугу көрбүтүн-истибитин,

кэллэҕинэ, урут мэлдьи ыһа-тоҕо кэпсиир бэйэтэ, Костя кэнники кэмҥэ уларыйбыта биллэр эбит, үксүн сотору-сотору төлөпүөнүн хостоон көрө, ааҕа, суруйа олорор буолар, тугу эмэ ыйыттахха халлаантан түспүт киһилии түҥ-таҥ, быстах-остох хардарбыта буолан үлүгүнэйэр. Бэл, өрүү сүгэн-көтөҕөн кэлэр өлгөм кэһиитэ да аҕыйаабыт курдук. Оҕолорун үөрэхтэрин, араас дьарыктарын букатын да сэҥээрбэт, туох да дьиэ-кэргэн ис-тас дьыалатыгар, кыһалҕатыгар, түбүгэр кыттыспат, орооспот буолбута балайда ырааппыт эбит. Саатар, кыргыттар хороччу улаатар саастара кэлэн, ийэлэригэр ордук сыстар, аҕаларыгар соччо иэйбэт кэмнэрэ.Уоллара Көстүүнчүк эрэ уруккутунуу аҕатыгар көҥүл атаахтыыр, сыстаҥныыр, мэлдьи үөрэ-көтө көрсөр. Марина оҕолорун санаан кэлэн, өссө эбии кэбирээтэ, харааһынна:“Албын-көлдьүн, саатар сирэйэ суох итинник содур, күүлэйимсэх киһини аар-тойон аҕа оҥостон олороохтуубут дуо, туох да буолбатаҕыныы? Аата сүрүүн…Барыта харах баайыыта, ааһар былыт албына, сымыйа күүгэн олох эбит дии, бу дьоллоох ыал аатын ылан, астынан олорбут кэмнэрбит…Хайыыбытый? Хайдах буолабытый салгыы?” Марина араас курус, абатыйар санааларыгар харааччы мунан, хараҕын уутунан сууна сытта. Онтон оҕолоро оскуолаларыттан кэлэр чаастара чугаһаабытын көрөн, туран эбиэт астаары иһитин-хомуоһун туппахтаата…
…Костя сүрдээх настырыанньалаах массыынатынан айаннаан иһэр, бэл муннун анныгар киҥинэйэн ыллыыр, , сарсын киэһэлик дойдутугар тиийиэхтээх, оттон бүгүн ыаллыы оройуон киинигэр хонон ааһыахтаах. Онно кистээн көрсүүлэһэр биир “дьүөгэтэ” олорор, онтугар анаан атыыласпыт күндү бэлэхтээх тиийэн, үөрдэрин санаан, бэркэ бу көнньүөрэн иһэр. Уонча сыл балыс Алинаны кытта Костя икки сыллааҕыта билсиспиттэрэ, чугастааҕы дэриэбинэттэн оройуон киинигэр тиийээри “куоластаан"олорсубут кыраһаабыссаны кытта сүрдээх кэбэҕэстик чугаһаспыттара. Өрүү ыарытыйар, мэлдьи дьиэ-уот уонна ыы-кырбас оҕолорун бүппэт түбүктэриттэн ордон киниэхэ наадыйбат да буолбут курдук, чуҥкуппут, салгыппыт, биллэ сааһыран эрэр көстүүлээх Маринатыгар холоотоххо, Алина киниэхэ сыһыана олох атын:мэлдьи оҥостон-тупсарынан, өрүү минньигэс мичээринэн, уостубат уот тапталынан кинини көрсөр, кини аҕалар бэлэхтэригэр муҥура суох үөрэр, хаһан да күннээҕи олох кыһалҕаларын киниэхэ үҥсэргээбэт, онон Костя манна дьиҥнээх таптал көмүс уйатыгар кэлбит курдук мэлдьи сананар. Хата Марина тугу да сэрэйээхтээбэт, эркин курдук эригэр эрэнээхтиир быһыылаах, миигиттэн атыны булбат, көрбөт диэн. Оттон Костя билиҥҥитэ бу таптыыр кэргэним барахсаны, оҕолорбун таҥнара, албынныы

сылдьабын ээ диэн бэйэтин буруйдана санаабат, “үгүс эр дьон маннык олоҕунан олорор дии, мин да тоҕо кинилэртэн улахан уратылаах буолуохтаахпыный” диэн бүччүм санаалаах. Арахсан, дьонун быраҕан Алинаҕа букатын барар туһунан өйүгэр да оҕустарбат. Маннык икки хос олохтоох киниэхэ билигин туох да куһаҕана суох курдук. Костя араас санааларыгар аралдьыйан, төлөпүөнэ тыаһаабытыгар да кыһаммакка айаннаан иһэр эбит. Дьэ өйдөнөн, массыынатын тохтотон, төлөпүөнүн ылла. Марината суруйбутун көрөн ааҕаары арыйбыта, арай Алиналыын ыга куустуһан турар хаартыскаларын ыыппыт эбит. Соһуйан “дьик"гына түһээт, суругун аахта:“Сүрдээхтик хомойон-хоргутан, ыар охсууну эйигиттэн ылан олоробун…Маннык сидьиҥ таҥнарыыны эрэ күүппэтэҕим эйигиттэн, көмүс чыычаахтарым аҕаларыттан…Арахсан букатын бараргын туппаппын…Оҕолоргуттан дьиэ былдьаспат инигин уонна бу дьиэни, дьиҥэр, эн туппатаҕыҥ, онон баҕалаах көрсүүгэр тахсан бара тураргар тиийэҕин. Хайдах эмэ эйигинэ суох сатаан олорор инибит.” Күүппэтэх тылларын ааҕан соһуйан, Костя оройго бэрдэрбит курдук буолла, өлө кыыһыран, үөхсэн кыбдьыгыраат, төлөпүөнүн массыынатын бардачогар талыр гына бырахта. Массыынатын харса суох гаастаан, айанын салҕаата. Төбөтүгэр араас иэстэбиллээх санаа бутулла ытылынна:“Акаары да дьахтар! Куурусса! Бүтэй хааһах! Көрүөхпүт, миигинэ суох төһө сатанан олороргун! Мин эрэ баар буолан мааны ыал аатын ылан олоробут быһыылаах, ыалдьыбыта буолан тараҥнаан улахан туһаҥ суох, дьиҥэ да баара. Оҕолорбун биэриэм суоҕа, акаары дьахтарга, сууттаһан да туран былдьыам, дьиэбиттэн хата бэйэҕин үүрэн таһаарыам, эдэр кыраһаабыссаны сүгүннэрэн аҕалыам, бөөхүллэ кырдьан бүппүт ойох оннугар…“Дьэ бу курдук туох да, кыра да бэйэни буруйданар өй-санаа бу эр киһи төбөтүгэр суох буолла, “кылах” да гыммата…
…Бу түбэлтэттэн хас да сыл элэҥнээн ааста. Костя дьиэтиттэн, дьиэ-кэргэниттэн букатыннаахтык уонна улахан сааттаахтык холдьоҕуллубута, муус ураҕаһынан үүрүллүбүтэ, ойоҕун кытта сууттаһа, айдаарса сатаан да туһамматаҕа. Хата үс сааһын ситэ илик оҕолоругар ботуччу сууммалаах алимент төлөөһүн кини санныгар сүктэриллибитэ.Аны эдэр көрсүүтэ, Алината, соһуйуон иһин, кинини арахсан миэхэ кэллиҥ ээ диэн үөрэ көрсүбэтэҕэ, дьиэтигэр киллэрбэтэҕэ. Атыны, арыый эдэри, сулумаҕы була охсон хата сотору ыал буолбута, олоҕун оҥостубута. Костя, хайыаҕай, кырдьаҕас ийэлээх аҕатын эргэ, тымныы дьиэлэригэр көһөн тиийэн олохсуйбута. Олоҕор сатамматах кыра уолун аһынан ийэтэ мэлдьи ытамньыйарын, аҕата бүтэйдии сөбүлээбэтин биллэрэрин тулуйа сатыырыгар тиийбитэ.

Сыыһатын хойутаан дьэ өйдөнөн кэмсиммитин иһин, тугу да көннөрөр кыаҕа аны суоҕа, оҕолорун ахтан туоххаһыйара, ордук уолун суохтуура. Кыргыттара ийэлэрин көмүскэһэн, киниттэн киэр хайыспыттара, хаһан эмэ көрсөллөрүгэр тоҥуйдара. Марина, кини арахсан барбытын кэнниттэн, кэтэхтэн үрдүк үөрэххэ туттарсан киирэн, бүтэрэн баран өссө салгыы аспирантураҕа киирбитин, улахан научнай үлэ суруйарын, хас да оҕолорго, иитээччилэргэ аналлаах кинигэлэрэ, пособиелара бэчээттэнэн тахсыбыттарын, атыыламмыттарын истэн Костя сүрдээхтик соһуйбута. Кини Маринаны өрүү сэниирэ, аанньа ахтыбата, мөлтөх, муҥкук, дьиэ-кэргэнин олоҕуттан хаһан да ыыра ыраатыа суох курдук саныыра. Арахсалларыгар сатаан, кыайан олорбокко син-биир төттөрү кэлиэҕэ, көрдөһүөҕэ диир санаата туолбатаҕыттан сөхпүтэ. Кэлин хаста да “эйэлэһиэххэ, оҕолорбут тустарыгар бииргэ олоруохха, бырастыы гын"диэн Маринатыгар суруйбутугар харда, эппиэт туппатаҕа. Көннөрүллүбэт улахан алҕаһы бу биирдэ бэриллибит олоҕор оҥостубутун, алдьаммыт иһити самсыы тутан да туһаммат кэриэтэ эбитин, дьэ өйдөөбүтэ.