Сирэйин-хараҕын саба тибиирдибит…

Дьааҥы улууһун Борулааҕар Токума диэн учаастактан сэттэ көстөөх сиргэ, ааттыын-суоллуун Улуу Сыһыы диэн, икки биэрэстэ туоралаах, хара тыа маанылаах кыыллара тоҕуоруһар сирдэрэ баар.

1969 сыллаахха Борулаах оскуолатыгар учууталлыы сылдьыбытым. Сэттискэ үөрэтэр оҕом Слепцов Тихон аҕата Тиэхээн диэн саас ортолоох сопхуос сылгыһыта, атаҕын эһэҕэ хадьырыйтаран балыыһаҕа киирбитин истибитим. Киниэхэ тиийэн туох буолбутун ыйыталаһан баран, сөрү диэн сөхпүтүм.

Тиэхээннээх үһүө буолан Улуу Сыһыыга сылгы көрөр эбиттэр. Атырдьах ыйын бүтүүтэ кини уолун мэҥэстэн Токуматтан испит. Олорор сирдэригэр тиийиэхтэрэ балачча хаалбытын кэннэ көрбүттэрэ – сыыр үрдүгэр түөрт эһэ кэккэлэһэн олорор. Тиэхэннээх аттарын быһа кымньыылаабыттар. Кыл түгэнинэн дьиэлэригэр ыстаннаран тиийэн харабыын уонна туоһапка ылан бултаһардыы төннүбүттэр.

Аҕата сыыры аннынан уол үрүйэ үрдүнэн ыркый быыһынан хаампыттар. Ол истэхтэринэ, эмискэччи сүүнэ эһэ сыыры таҥнары Тиэхээн диэки батыччахтаабыт. Сылгыһыт харабыынын туһаайа тутаат ытан саайбыт. Кыыла кинини көрдө көрбүтүнэн кэлэн саатын туора хаһыйан эрэрэ баара даҕаны, киһи өйүкү-төйүкү барбыт. Өйдөнөн кэлбитэ, эһэ анныгар сытар эбит, сирэйэ кыылын ахтатын туһаайыытынан түбэспит. Адьырҕа кини атаҕын сототун ытыран баран турар эбит. Тиэхээн уҥа этэрбэһин оһугар уктубут быһаҕын ылаары кыратык да хамнаатаҕына, кыыла ытырбытын күүһүрдэн биэрэр. Киһи ыарыыланан кыайан хамсаабат, уолун ыҥыран хаһыытыыр. Уолун саҥата улам чугаһаан кэлбит. Уонна: “Ханна, хайдах ытабын? Аны эйигин ытан кэбиһиэм…” – диир. Аҕата: “Чугастан хонноҕун аннын”, – диэн соруйбут. Туоһапка тыаһа “тас” гынарын кытары Тиэхээн эһэ кэлин атаҕын хам кууһа охсор. Тыатааҕы өрө түллэ түһэн баран иннин диэки ойбут. Ону кытары Тиэхээн сирэйигэр туох эрэ ип-итии саба биэрбит. Эһэ киһи куйахатын хастаан сирэйигэр саба быраҕар үһү дииллэрин өйдөөн, миигин эмиэ итинник гынна быһыылаах диэн санаа кылам гынан ааспыт. Ити сытан айаҕар туох эрэ сылаас сүүрээн түспүтүн амтаһыйбыта, хаан буолбатах, туох эрэ минньигэс сүмэһин эбит. Онтуката баара, күһүҥҥү буспут сугуну сиэбит эһэ сыптарыйбыта эбит. Тиэхээн үөрүүтүттэн олоро түһээт, уолун ыҥырбыт. Сирэйин-хараҕын соттон баран көрбүтэ, моойторуктаах аарыма эһэ сүүсчэкэ хаамыылаах сиргэ умса түһэн сытар эбит.

Уоскуйан, сүлэ сылдьан көрбүттэрэ, харабыын буулдьата уолугунан киирэн тахсыбыт. Ол да иһин адьырҕа кыыл кыаҕын былдьатан, нэһиилэ киһи атаҕын ытыран турбут эбит. Оттон уол туоһапкатын буулдьата чуо сүрэххэ таппыт. Хаһан

баҕарар буоларыныы, атыыр эһэ тыһытын уонна оҕолорун күрэтэн баран, соҕотоҕун хаалан киирсэргэ соруммут эбит.

“Дьэ, айдааран көрүҥ эрэ!..”

Сахалар былыр алаастарынан бытанан ыал буолан олорбуттара. Боруулаахха биир оннук сиринэн Хааһы Алыыта диэн сир буолар. Манна урукку өтөхтөр хаалбыттарыгар сопхуос үлэһиттэрэ сайынын олохсуйан хаар түһүөр диэри оттооччулар.

Биир сайын Старостин Ньукулай-Буолунай биригэдьиирдээх түөрт буолан оттообуттар. Ньукулайга бу хос аат тугу да ыйыттахха “буолунай” диэн хардарарын иһин иҥмит. Олорор өтөхтөрүттэн балтараа биэрэстэлээх сиргэ үрүйэ баарыгар, уолаттар киэһэ күөгүлээн дьарҕаа балыгы туттараллар эбит. Дьарҕаа саас өрүстэн үрэҕи өксөйөн ыы тахсар, күһүнүн төннөр. Бу балык сааһын, күһүнүн үөрүнэн сылдьар буолан, күөгүгэ хамаҕатык хабааччы, сайынын тарҕанан хаалан хабара мөлтөөччү.

Уолаттар атырдьах ыйын бүтүүтэ биир киэһэ эмиэ үрэхтэригэр күөгүлүү бараллар. Уонна уончалыы балыктаах үөрэн-көтөн үүтээннэригэр кэлэллэр. Кинилэр хас биирдии бэйэлэригэр балыгы мас арыытыгар ыһаарылыырга анаан тимир лиистээх эбиттэр. Дьэ, балыктарын аҕалаат таһырдьа уот оттон ыһаарылаан, сороҕун сиэн баран, ордубутун сойута таарыйа тимир лиистэригэр дьиэ сабараанньатын үрдүгэр кэккэлэччи ууран кэбиспиттэр.

Арай түүн үөһүн саҕана туох эрэ хаамар тыас иһиллибит. Сэргэх муҥутаан Буолунай иһиллии сатаан баран, саҥа аллайан: “Кимнээххитий? Киириҥ эрэ. Чэй наада буоллаҕына, манна оһоххо сылаас чэй турар, куттан иһиҥ”, – диэбит. Хааһы Алыыта икки бөһүөлэк икки ардыгар сытар буолан, бу бөһүөлэктэр икки ардыларыгар түүнүн да күнүһүн да атынан да, сатыы сырыы баар. Сайынын массыына сылдьыбат сирэ. Дьиэ таһыгар төттөрү-таары хаамар тыас син биир тохтооботох. Ньукулай хайдах киирбэт дьонуй диэн мөҕүттэ сыппыт, муҥур уһугар тиийэн, саатар саҥаран абырааҥ диэн күүскэ ыйыппыт да, харда иһиллибэтэх. Балай эмэ күүтэ сатаан баран, туран аанынан өҥөйөн көрөргө быһаарыммыт. Уолаттара буоллаҕына, үлэттэн сылайан өлөрдүү утуйа сыталлар эбит.

Дьиэттэн үс миэтэрэ ыраах сиргэ биригээдэ аһыыр уһун остуола, икки өттүнэн ыскамыайкалара тураллара. Ньукулай оронуттан оронон туран, аанын оргууй аҕай сэгэтэн көрбүтэ, доҕоор, атын хартыына эбит! Атырдьах ыйын суһуктуйан эрэр халлааныгар көһүтүллүбэтэх ыалдьыттары көрбүт. Түөрт эһэ остуол икки өттүгэр ким турар, ким олорор эбит. Саамай улаханнара хаҥас баппаҕайын өрө уунан кыраларын үрдүгэр нөрүйбүт. Уҥатыгар балык ыһаарылыыр тимир лииһи туппут. Ол аата: “Дьон аһын уоран сии олоробут. Дьэ, айдааран көрүҥ эрэ!” – диэтэҕэ буолуо. Ньукулай

үүт-үкчү оннук туттан турара диэн ойуулаабыта. Атыттара балыктаах иһиттэри сүр имигэстик салыы, бэрт минньигэстик сыпсырына тураллар эбит.

Ньукулай сэрэнэн аанын сабаат, бэрт түргэнник уолаттар ыстааннарын курун уста охсон баран, аан тутааҕын туорай маска баайан кэбиспит. Итини барытын чыпчылҕан түгэнин иһигэр оҥорбут. Ити кэмҥэ уолаттара уһуктан: “Ааҥҥын тоҕо олуйдуҥ? Халлаан сырдаан эрэр дии”, – дэспиттэр. Ньукулай эһэлэр кэлэн балыктарын сиэбиттэрин туһунан сибигинэйэн эппит. Уолаттара итэҕэйэ охсон биэрбэтэхтэр. Онуоха Ньукулай: “Итэҕэйбэт буоллаххытына бэйэҕит тахсан көрүҥ. Тыастара иһиллибэт, бардылар быһыылаах”, – диэбит. “Ааны ол иһин олуйбутум, эһиги уһуктар аат суох”, – диэн хомуруйбут.

Уолаттар оргууй аҕай туран сэрэнэн ааны атытан көрөн баран: “Туох да суох”, – дэспиттэр. Өссө чуҥнуу түһэн баран таһырдьа тахсыбыттар. Арай сабараанньа үрдүгэр уурбут балыктаах иһиттэрэ ньалбаарыччы саланыллан баран, остуол үрдүгэр сыталлар эбит.

Уолаттар: “Амтаһыйбыт кыыллар өссө тиийэн кэлэллэрэ буолуо”, – диэн сааларын бэриммиттэр. Ботуруоннарын сүнньүөхтүү ытар гына, доруобунньугун уонна буорааҕын икки ардынан үс сиринэн быһа соппуттар.

Ол эрээри кыыллар оттоон бүтүөхтэригэр диэри биллибэтэхтэр. “Ааһан иһэр кыыллар, ыһаарыламмыт балык сытын ылан, ыалдьыттаан аастахтара буолуо”, – диэн сабаҕалаабыттара.

Семен КОЛЕСОВ.

tuymaada 24 июля, 2026