Аудиота:

–Оо накааҺын бу ас эмиэ бүппүт дуу–
Кураанах бытыылкатын илиитин таҺынан элиттэ, субу– субу ,сарк,, гына түҺэ– түҺэ Миитэрэй хааман салыбыраата. Бу Миитэрэй урут эдэригэр уол оҕото, ат кулун этэ. Дьэ кырдьык даҕаны киҺи киэнэ кэрэмэҺэ ситэн хотон испитэ, быыппастыгар былчыҥнара, эриллибит иҥиирдэрэ,ис иҺиттэн кычыкалатан, сылгыны кытта сырсара, хайыр тааҺы көтөҕөлөөн көрөрө. Туҥуй саастаах кыргыттар тула көтөн муҥнаналлара. Миитэрэй биир баҕа санаалааҕа, ыра санаа оҥосторо, ымыы чыычаах гынара. Ол оҕо буолан оонньоспут, кыра сааҺыттан эмдэй- сэмдэй улааппыт, күн уотун симэхтээбит сибэккитэ Күннэйэ этэ…
Ол ытык санаата ыҺыллыбыта, ыраас ырата хаҺыҥҥа хагдарыйбыта.
Туохтан саҕаланна этэй,
ОнуҺу бүтэрээт сорох оҕолор үөрэххэ дьулуспуттара, Миитирэйи эмиэ үөрэххэ ыытаары, хомсомуол сэкэритээрэ кыыс ыҥырбытын кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ. Собхуоска үлэҕэ киирбитэ, итиэх–батаах, илии–атах буолбута. Сайынын от, кыҺынын хотон. Дьоно кырдьаҕастар онно көмөлөҺөрө. Саас армияҕа барар баҕалаах, онтон олох көрдөрөн иҺиэҕэ. Саҥа Дьыл иннигэр кэннигэр онтон- мантан студеннар кэлэн бардылар. Миитэрэй Күннэйи көрсөр баҕалааҕа да мэлигир. Миитэрэй эмиэ баҕар Күннэй кэлээрэй диэн кулубка тиийдэ. Оҕо элбэх, биир муннукка Дима диэн бииргэ үөрэммит уола тугу эрэ кэпсээн халаарар. Диманы Миитэрэй иҺигэр киллэрбэт, үөрэҕэр мөлтөх да буоллар өрө тардан иҺээччилэр, хайыан аҕата сэбиэт, ийэтэ балыыҺа хотуна. Өйдөөн истибитэ Күннэй туҺунан кэпсиир эбит,, Дьэ мин кирини сарылаттым ээ, кыыҺын алдьатан, бастаан эрэ чолоҥнуур этэ, билигин хаҺан баҕардым да ахчаччы тэбэр, амтаҺыйдаҕа дии минньигэҺи–
Уонна солуута суох күлэн алларастыыр, уолаттар сырай харах бөҕө, өссө истээри, Миитэрэй кэлэйэн сырайыгар малтаччы,, СүөҺүгүн,,эрэ диэтэ. Дима сырайа кытар гына түҺээт Миитэрэйи сырайга охсор,,чалк,,гыннарда. Миитэрэй кыбдьыраат сыҥаахха уоптарда, Дима адаарыйбытынан хас да уолу түҥнэри көттө. Айдаан бөҕө буолла, Диманы скорай ылан барда, Миитирэйи милиисийэҕэ хаайдылар. Ким да куттанан туоҺу буолбатылар, дьиҥинэн Дима урут оҕустаҕа дии, ону төттөрү Миитэрэй итирик киирэн, кэпсэтэ турар уолаттарга киэптээбит, Дима тохтотоору гыммытын сыҥаахха саайан улаханнык эчэттэ диэн туоҺулар суруйан биэрбиттэр. Бүттэҕэ ол,,Тоҕо оҕустуҥ диэбиттэрин, бэйэм,, диэн биэс сылга көтө–көтө барда. Күннэйи ахтыбата.
Ол да буоллар туохтан иирсээн буолбута, этэрбэс араадьыйатынан бөҺүөлэги тилийэ көттө, Күннэй дьонун кулгааҕар эмиэ тиийдэ. МаҕаҺыыҥҥа биир тыллаах дьахтар, туохтан эрэ сылтаан Күннэй ийэтин саҥарда…
–ЭҺиги кыыскыт

кыабакатын кыаммакка, эр көрдөөн, хаарыан уолу хаайыыга ыытта–
Күннэйи ийэлээх, аҕата дэлби мөрөйдөөн мөхтүлэр…
–Аны тыыннаахпытыгар икки харахпытыгар көстүмэ– диэн муустаах ураҕаҺынан үүрдүлэр.
Күннэй дьонугар кырдьыгын таҺаарына сатаабата, син биир истибэттэр, Миитэрэй хаайыы киҺитэ буолан, кыыс оҕо туҥуй сүрэҕин күскэ аймаата. Миитэрэй дьыалатыгар хаттаан силиэстийэ барда, урукку албын туоҺулар, көрдөрүүлэрэ да уларыйда, барытын инниттэн–кэннигэр дылы ырылыччы кэпсээн биэрдилэр. Дима дьыалата хаахтыйда, аны үөрэнэр сиригэр иҺиллэн, оҕо барыта абааҺы көрдүлэр. Сылтан ордон баран Миитэрэйи босхолоотулар, ол кэмҥэ кини түрмэҕэ сытан эдбэҕи көрдө иҺиттэ. Элбэх да эдэр уолаттар сымыйа дьыалаҕа уонна арыгы содулугар оҕустаран олохторо алдьанаахтыыр эбит. Тахсан даҕаны түптээх олоҕу көрсүбэтэ, аны арыгы атастанна, истэҕинэ эрэ Күн тэҥэ саныыр Күннэйин саныыра уурайар, итирдэҕинэ эрэ умнан ылар. Дьоно сэргэтэ аҺыннар да хайыахтарай, урут биҺиэхэ да үчүгэй ыччаттар бааллар диэн киэн тутар бэйэлэрэ, аны Миитэрэйи көрдөхтөрүнэ дьалты хаамар буоллулар, ырааҕынан тумна сылдьаллар. Олоҕо да түүл олох курдук буолла, түлүк–бадык туман курдук. Биирдэ улаханнык итирэ сылдьан Күннэй дьонугар киирэн ытаан– соҥоон таҕыста. Күннэйи үрэн кини олоҕун, алдьаппыттарын курдук этэн таҺаарда. Күннэй дьоно даҕаны быстах санааҕа оҕустаран оҕолорун үүрбүттэрин кэмсинэ сылдьар дьон, Миитирэй тылыттан уйадыйан ыллылар. Кыыстара үөрэҕин бүтэрэн хоту эдьиийигэр баарын истэллэрэ. Бу тухары кыыстаахпыт диэн кыҺаллыбатах дьон, оҥостон олорон төлөпүөннээтилэр. Миитэрэй дьоно бу уол иэдэйээри гынна диэн, сир уларытан куорат диэкки дьүгэлиттилэр. Син киҺи буоллаҕа дии, аҺыырын сиирин тардынан тутуу үлэтигэр төбөтүн оройунан түстэ. Арыгыны эмсэхтээбит этэ сиинэ, ол дьаат аҺыттан тэйэн урукку чөлүгэр түҺэн кыыс, дьахтар хараҕа хатанар буола түстэ. Уопсай дьиэҕэ хос биэрэннэр түөрт буолан олороллор, манна барыта тутуу үлэҺиттэрэ, кыыстыын, уоллуун. ИҺэр аҺыыр да дьон бааллар, ханна буоларын курдук. Сороҕор кыралаан айдаарсаллар. Хайыахтарай испит аҺаабыт дьон, баардара баппакка күүс былчыҥнара оонньоон эрдэҕэ дии. Аны тутуулар киэҺээҥҥи үөрэххэ ыыттылар, үлэлиир күнүс, киэҺэ өттүгэр үөрэнэр. Дойдутугар Саҥа Дьыллыы тахса сырытта, дьонноро үөрүүлэрэ бөҕөтө. Кулубка сылдьан Диманы көрдө, урукку дьаллаҥалыыр Дима буолбатах, Миитэрэй истибитэ аҕата сэбиэттээн бүппүтүн, туох эрэ дьыалаҕа эриллэн, киҺитэ кини буолан төлө көттө диэн сири буору аннынан сипсиҺэллэр. Кыргыттар дьэ сонумсах дьоннор, аҕыйах сыллааҕыта

иҺээччи, илэчиискэ буола сырыттаҕына, ырааҕынан тумналлара, билигин көрүү истии бөҕөлөр. Хата кинини хаҺан да харахтаан көрбөтөх кыыҺа үҥкүүгэ ыҥырда, Миитэрэй хантай сатаан эргийиэй, тэпсэҥниири эрэ сатыыр, онон бүттэ. КыыҺа кэпсэтиик баҕайы эбит. Манна быйыл ананан үлэлии кэлбит, кыра кылаастары үөрэтэр. Миитирэйи ким эрэ саннынан охсон ааста, кыыҺа охтоору гыммытын ыга кууҺан ылла. КыыҺа соҺуйбуттуу хараҕа кэҥээн хаалбыт, иэдэҺэ тэтэрэ кыыспыт. Миитэрэй өйдөөбөккө эргиллэн кимнээхтэрин көрөөт, хата бэйэтэ эбии соҺуйда. Анньан ааспыт Дималаах, Күннэй эбит. Ыгыта куустуҺан, сырайдара харахтара сырдаан, үөрбүттэрэ- көппүттэрэ сүрдээх. Миитэрэ туора хаамта, кыыҺа соҺуйан хараҕын муҥунан көрбүтүгэр уҺун кыламаннаах хааҺа өрө тэрбэйэн таҕыста. Миитэрэй таҥна турдаҕына кыыҺа кэллэ…
– Митя миигин атаар эрэ уопсайбар, хараҥаҕа куттанабын, ыт элбэҕэ бэрт, уулуссаҕа–
Хараҥаҕа охтумаары Миитэрэтэн тутуҺан иҺэр, арааҺы кэпсиир, дойдутун ,дьонун.
–Митя киирэ сырыт эрэ, эйиэхэ тугу эрэ этиэм–
Кыргыттар остуоллара тардыллан турар эбит. Бэйэлэрэ бырааҺынньыктыы сырыттахтара дии.
–Миигин билбэтин дуо? Саргылаанабын дии, балтыгынаан бииргэ үөрэммиппит, эҺиэхэ сайын каникулга кэлэн барбыппыт, эн оттуу сылдьарыҥ, хам түм кэлэн барааччыгын–
Миитэрэй дьэ өйдөөтө, хайдах эрэ хараҕа ол иҺир таптыы көрөрө ээ. Ол саҕана бу кыыс саҥа хороччу улаатан эрэр оҕочоос этэ. Билигин киҺи туох да диэх буолбатах, саҥа тыллыбыт сааскы ньургуҺуҥҥа тэҥниэххэ сөп, кэрэтэ мичилийэн. Син балачча ону маны кэпсэттилэр, сарсын Миитэрэй дьонугар бара сылдьыах буолан хаалла.
–Хайа тоҕо эрдэлээтиҥ, ким да кэлэ илик, аҕаҥ уон иккигэ туруораарыҥ диэн сытта–
Ийэтэ Миитэрэй эрдэлээбитигэр үөрбүт курдук буолла,
–Ийээ сарсын Саргылаана кэлэ сылдьыах буолла–
–Хайоо ол оҕону көрүстүҥ дуо, манна куруук сылдьар, эйигин ыйыталаҺааччы, хата хайдах билэн кэпсэттиҥ?–
–Хантан билиэхмирий, бэйэтэ эппитигэр соҺуйдум–
–Хайа дьоллоохторго кийиит буолан киирэр–
Ийэтэ тугу эрэ санаан өрө тыынан ылла.
–Ийээ Күннэй хаҺан кэлбитэй?–
Олоруохтааҕар ыйытта,
–Билбэтим ээ, кэлбит диэни эрэ истибитим, сорох кинини, кэтээбэт–манаабат–
Ийэтэ сөбүлээбэтэхтии саҥарда. Миитэрэй саҥата суох телевизорга саҥа дьыллаах биэриини көрө олордо…

Балта Вераны кытта бииргэ үөрэммит уонна уруккуттан да сылдьар буолан Саргылана субу–субу кэлэр. Вералыын тугу эрэ кистээн кэпсэтэллэр, күлсүү бөҕөлөр. Миитэрэй бу күннэргэ Күннэйи көрсүөн баҕарар да кыаллыбата,хаста да ыраахтан көрдө Дималыын сылдьалларын. ОроҺооспоҕо клубка тиийдэ, муусука биир кэм ньиргийэн олорор, киҺи кулгааҕын кулукута

туллуох курдук. Холуочук уолаттар клуб таҺыгар чөмөхтөҺөн туран киирэр, тахсар дьону ыыстыыллар, Миитирэйи көрөн уруйдуу көрүстүлэр…
–Хайа урукку атаспыт, аны арыгыны амсайбат буолан, антах хайыҺа сылдьаҕын дуо,,ааргы,,дьонтон. КиҺи уларыйар да буолар эбит, чэ атастаргар буокката туруор,,оҕонньору,, да сирбэт дьоммут–
–Ээ уолаттар хаадьылаамаҥ, испэккэ чөл өйүнэн сылдьар үчүгэй ээ–
Миитэрэй билэр уолаттара буолан хаадьылаҺар.
–Миитэрэй маладьыас, уол оҕото диэн итинник буолуохтаах,,биир күн ат өрөҕөтүгэр, иккис күн ат уорҕатыгар,, биҺиги аттыын бэйэлиин бүдүрүйдүбүт быҺыылаах–
Урут эмиэ киҺи үс кырыылааҕа Онтуоска күлэн мүчүйдэ. Бу киҺини ойоҕо атын киҺиэхэ иирэн, олоҕун айгыратан турар. Хата маладьыаҺыҥ батыҺан испэт, уоллаах, кыыҺа бииргэ олороллор, улахан үлэҺит дьоннор. Ойоҕо ол иирбит киҺитинээн иҺээччи буолбут, бөҺүөлэк олохтоохторо,,ИҺэ тотон дииллэр,, дьахтары, хаҺан эрэ Онтуоскаҕа кэлбитин, оҕолоро да, бэйэтэ да чугаҺаппатах үҺү,, Сөбүлээн барбыт олоххор сырыт,, диэбиттэр.
Олох диэн киҺи иилэн ылбат иирбэтэ, таарбата быҺыылаах,,дьылҕаҥ бэйэҥ илиигэр баар,, дииллэр да таба туттарбат халбас харата быҺылыылаах. Миитирэйи киирэн истэҕинэ аан таҺыгар күүскэ баҕайы талкайдаан аастылар, чуут охтуох киҺи аан холуодатытан тутуҺан хаалла. Аны ,,тоҕо талкайдыыгын,, диэн көрдөрөн туран баайсан бардылар. Миитэрэй билбэт уолаттара, хата бэйэтэ соҺуйда, туох алдьархайдаах дьонноруй билбэт дойдуларыгар маннык киэптиир диэн.
Бэттэх турар дьон бары аан диэкки хаҺыйа түстүлэр. Сорох дьон дьиктэргээн бэттэх кэллилэр, сорохтор куотан түгэх диэкки түстүлэр. Миитирэй бу уолаттары кытта иирсиэн баҕарбакка ааҺа тураары гыммытын биир уол эргиллэрэ тардан баран сыҥаахха уоптарга, Миитэрэй аҺаран биэрдэ, өйдөөбөтө тугу да, тоҕо кырбыы сатыылларын. ЫҺыы хаҺыы бөҕө буоллулар, кыргыттар, дьахталлар сарыластылар. Икки милиисийэ сүүрэн кэлэн Миитэрэй үрдүгэр түстүлэр. Ханна бэлэм турбуттара буолла, Миитэрэй дьэ өйдөөн көрдө, уолаттар кэннилэригэр Дима үөннээх хараҕынан үөрбүт курдук туттан турарын. Дьэ сэрэйдэ ким тэрийбитин. Дьон бөҕө муҺуннулар, олохтоох уолаттар милиисийэлэри үлтү түнэйдээн Миитирэйи былдьаан ыллылар. Кэлии уолаттары таҺырдьа соҺон таҺаардылар, манна ,,разборка,, бөҕө буолла, уолаттар куттанан Диманы уган биэрдилэр,,кини кикпитэ,,.
Дима, Күннэйдиин ханна эрэ,,сус,,гынан хааллылар. Миитэрэй чахчы Күннэйтэн кэлэйдэ ,итинник эрэ буолуо дии санаабат этэ. Хайдах итинник киҺини ыра санаа гынан, таптал ымыыта оҥосто сылдьыбыта буолла. Өйө санаата чэпчээбит курдук, сүрэҕэ сымыйа тапталтан

босхолонон.
Күннэй күлүктүү сылдьыбытыттан босхолонон, хараҕа аҺыллан Саргылаананы маннык кыыс баар эбит диэбит курдук, күн-түүн сонурҕаан, интириэҺиргээн иҺэрэ күүҺүрдэ. БырааҺынньык күннэрэ бүтэн куораттаата. Эмиэ күн биир хартыына курдук субуллан истэ, үлэ-үөрэх. Дьонун кытта хам-түм кэпсэтэр, сибээҺинэн. Уларыйыы суох.сааҺыары дьахтар бырааҺынньыгар дьиэлээтэ. Дьоно үөрэ көрүстүлэр эрээри Саргылаананы ыйыппытыгар саҥарбатылар, дьиктиргии санаата. Тугун ханныгын билээри уопсайга тиийдэ, сибэкки тутуурдаах, ааны тоҥсуйан киирээт, соҺуйан суулла сыста. Остуолу тула уол, кыыс бөҕө олорбут, Дима баар, Саргылаананы санныттан кууспут, Миитэрэй эргиллэ түҺээт тахсан барда, кэнниттэн Саргылаана ыҥырар саҥатын иҺиттэ да эргиллибэтэ. Куораттыыр массыына түбэҺэн, үлэтигэр төнүннэ. Миитэрэй биири бигэтик өйдөөтө, кыыс оҕо уҺун уҥуохтаах, сытыы- хотуу, кыанар дьонноох уоланы ордороллор эбит, кини курдук томороон, хара бэкир, сиэбигэр тыал күүлэйдиир дьонугар наадыйбаттар эбит. Эппиккэ дылы,,Харчылааҕы ханыылас, үптээххэ үҥкүрүй,,
Кини бэйэтин айаҕын көрүннэҕинэ да сөп…
Сыллар биллибэккэ субуллан аастылар, үөрэҕин үчүгэйдик бүтэрэн үлэлиир тэрилтэтигэр прорабынан ыллылар, кинилэр төлөөн үөрэттэрбит буолан, үс сыл үлэлиир,,договардаах,,
ХамнаҺа да үрдүк,, книжкаҕа,, аҺыырыттан ордугун уурдаран иҺэр, дьонугар да көмөлөҺөр. Саас күҺүн саха киҺитин быҺыытынан дойдутугар тахсан кустуур, балыктыыр. Күннэй, Саргылаана хаста да көрсө сатаатылар да буолуммата, бэйэлэрэ талбыт олохторугар сырыттыннар.
Дима обургу курбачыйан хайаларын да ойох ылбатах, ханнык эрэ бииргэ үөрэммит кыыҺынаан сыбаайбалаабыттар, тос курдук тойон кыыҺа үҺү. Биирдэ эмэтэ уулуссаҕа Миитирэйи көрүстэҕинэ сэтэрээбиттии ымах гынан ааҺар. Миитирэйи бииргэ үлэлиир кырдьаҕас партиялаахтар, ,,эдэр кадры иитиэххэ, үөрэтиэххэ,, партияҕа киллэрдилэр. Хантан истибиттэрэ билбиттэрэ буолла, оройуонугар, Райком сэкэритээрэ ыҥыттаран ылла, туох да үгүс кэпсэтиитэ суох төрөөбүт нэҺилиэгэр, сэбиэт пред- н ананарын туҺунан биллэрдэ, партия сорудаҕа. Дойдутугар кэлэн истибитэ, олохтоох хомуньуустар кини кандит–н сэбиэккэ туруорбуттар. Дойду үрдүнэн араас саҥа уураахтар тахсыталаан бардылар, кинилэри да тумнубата. Собхуостара ыҺыллан, дьон үөрүү–көтүү бөҕөннөн сүөҺү, сылгы сиэттилэр. Аны,,БаҺылык,, быыбара буолан, аймаҕынан киэҥ айдаан таҕыста, ыал- ыалга сылдьыбат үлүгэрэ, урут эйэлээх, дьахталлар силлэҺии, ол быыҺыгар хохуоска, баттахтаҺыы да баар. Үйэлэрин тухары бииргэ балыктаабыт, кустаабыт, хара тыаны харахтаабыт дьон,

өстөөх курдук көрүстүлэр, сутуруктаҺыы эрэ суох. Миитирэй бэйэтин туруоруммата, баҕалаах да элбэх, аҕа ууҺун аайыттан туруоруннулар, бөҺүөлэк уон аҥыы арахсан кыргыҺыы хонуутун курдук буолла, Миитирэй онно эрэ наадыйбат, сэмээр онон манан сүүрэкэлээн,,БааҺынай,, хаҺаайыстыбата тэриннэ, хаалбыт сайылыгы суруттаран, бэйэтигэр ананна, онно урукку кыстык хотонун өрө тартылар. От бөҕө оттонно…
Ити кэмҥэ бөҺүөлэк олохтоохторо, утарыта сэриилэҺэр кыҺалҕатыгар буолан отторун да сүгүн да оттооботулар. Дима эмиэ турбут хандьытаакка, сүүрүү көтүү бөҕөтө. Уус тыллаах муҥутаан, үгүс дьоньу бэйэтин диэкки охторор санаалаах. Өтөхтөрүн да хаардаан ааҺар, дьахталлар барахсаттар, имэҥнээх таҕылга уйдара сытан,,ээх,, диэбиттэрин бэйэлэрэ да билбэккэ хаалаахтыыллар. Орон Дима олох эркин курдук эрэнэ сырытта, баҺылык буолбут курдук санана сырытта. Быыбар чугаҺыгар эмискэ бөҺүөлэк үрдүнэн этиҥ эппитин курдук буолла. Оройуонтан саҥа анаммыт ,,БаҺылык,, дьон бөҕө батыҺыннарыылаах кэллэ. Мунньахха бөҺүөлэк турара, хамсыыра барыта кэллэ. Олорор да сир суох, истиэрэҕэ өйөммүт, муостаҕа олорбут элбээбит…
Урут арай ,,Индиискэй,, киинэҕэ бачча киҺи буолара.
Дьэ тугу кэпсиир эбит диэн оройуон ,,БаҺылыгын,, айаҕыттан туох тахсарын күүтэн олордулар. КиҺилэрэ туох да улаханы эппэтэ, арай бары соҺуйан айахтарын атыахтарыгар дылы, оройуонтан эмиэ,,БаҺылакка,, хандьытаат туруорбуттарын кэпсээтэ. Кими этэр эбит диэн уу чуумпутук кэтэҺэн олордулар, сахсырҕа да көтөрө иҺиллэр буолла. Онтон бары оройго охсуллуохтарыгар дылы биир тылы этэн, дөйүөрэн олордулар,,Миитэрэй,,
Арай Миитэрэйдэрэ суох, сайылыкка барбыт сураҕа иҺилиннэ.

БаҺылык кэлэн барарын кытта, бөҺүөлэк оргуйан олордо…
–Кини үрдүкү былааҺынан куоҺурданан киҺи туруоруо суохтаах–
Дима уот айах айдаан, куолу бөҕөнү түҺэрдэ. Сорох ылынар, атын ылыммат. Икки үйэлэрин тухары биир үрүүмкэни үллэстэн испит үөлээннээх иҺээччилэр, аҺаан баран сырбатыҺан кэбиспиттэр, сырай–харах дьаабыламмыт. Сордоох быыбар содула, хата эмээхситтэрэ үөрбүттэр, көҕүҺэ-көҕүҺэ арыгылааҺын тохтоон, дьоннорун, оҕолорун сынньаппыттар. Аҕыйах хонугунан аны киинтэн, Миитэрэйи агитациялыыр бөлөх кыыгынаан таҕыста. Клуб айаҕар тэллэх саҕа ойуулаах-бичиктээх былакаат ыйанна. Кэнсиэртээхтэр эбит. Дьон өйдөөн көртөрө арай саамай анныгар,,Эритическэй үҥкүү,, диэн суруллубут, дьэ доҕоор бөҺүөлэк барыта көҺөн кэллэ. Эротика көрөөрү, СүүҺүн туолбут Дьуона оҕонньор дьиэтигэр киэҥ айдаан тардан, сиэннэрэ массыынаҕа тиэйэн аҕаллылар, көтөҕөн киллэрэн, ыраахтааҕы бүрүстүөлүн курдук анал устуулугар

олордон кэбистилэр, олох өҥөйө сытан көрөр гына.
Дьэ доҕоор икки хороҺор улахан чымыдаан курдуктары туруортаатылар, ону кытта клуб иҺигэр, дьүлэй да киҺи кулгааҕын кулукута туура ыстаныахтыы, муусука хайа ыстанна. Туох да дьүүлэ дьаабыта биллибэт, ыҺыы да хаҺыы, эмиэ да чабырҕах аҥардаах. Дьуона оҕонньор эрэйдээх дөйөн тураах оҕотунуу турулус- ирилис көрө олордо. Дьоннор олох бүтэҺигэр дылы дьирээлэстилэр,,Эротика,,көрөр баҕаттан. Дьэ бүтэҺик нүөмэр кэллэ, дьон суугунаҺан оннуларын буллулар, арай индискэй ырыалаах, муусука дьиэрэйдэ, ону кытта түөрт кыыс киирдилэр. Туох эрэ курдары көстө сылдьар таҥас дуомнаахтар, эмиийдэрэ хас хаамсаннахтарын аайы салыбыраан кэрэтин. Эр дьон наар аллараа өтүн манаатылар, туох эрэ туруусук дуомнаахтара, туохтарын да хаххалыыр кыаҕа суох, хайдах баарынан дьэлтэрэҥнээтэ. Уу чуумпу, эр дьон сыыҥтара сырааннара барыта сүүрдэ. Дөйөн олорбут Дьуона оҕоннор маннык кэрэни көрөн, өҺөн эрэр хараҕа уотунан тыкта, дьээбэтик күлүмнээтэ. Кэнсиэр бүттэ, дьон тарҕаҺыахтарын баҕарбаттыы өссө да олордулар..
–Кэнсиэри көрбүккүтүгэр улахан махтал, БиҺиги хандьытааппытыгар куоластааҥ–
Аны соҺуйуохтарын быатыгар Миитэрэй аккаастанан кэбиспит, бэйэтин оннугар,,Дьухха Дьэкиими,,туруорбут. Дьухха кырдьык да этэн тыынан киҺи киэнэ кэрэмэҺэ. Үлэ бөҕөтүн үлэлээбит, оҕо уруу, халыҥ аймах киҺи. Дима аны Дьухханы үөрэҕэ суох диэн куолулаан, аймалҕан бөҕөтүн таҺаара сатаата, ол сылдьан дьонтон үөҕүлүннэ,,Эн тугу үлэлээн, хамсаан дьөдьүйэҥҥин өссө ньаамыргыы тураҕын, харҕыҥ икки ардыгар туттарыам ээ,, урут сэнээн наар саллаат оҥосто сылдьыбыт Өндүрэйэ мордьойон турда, хайыай атаҕынан куотта, инньэ диэн кырбаныа дуо.
Дьон быйыл быыбарынан иирэн отторун да сүгүн оттооботулар уонна оттуурга бу быыбар охсуулаах да буолла. Урут техникалаах киҺи охсон, субуулаан биэрдэҕинэ, элбэх киҺи начаас саба туталлара. Бииргэ отууланан, үтэлэрин үллэстэр бэйэлэрэ, көҥөҥсүбүт курдук көхсүлэринэн сылдьаллара. Инньэ гынан от кыайтарбата, ылдьыын, ыспааҺаптар ардахтара отторун хадьымалга былдьатта, кэнчээри үүнэн. Миитэрэйдээх үс алааҺы, үрүйэ толоонун оттоон, от бөҕөтүн хотордулар. Аны собхуоска пай таҺынан хаалбыт кыра сүөҺүлэри, босхону эрэ үрдүнэн атыылаҺан ылла, сылгылары эмиэ. Икки ,,Беларус,, сельхоз техникэлэри, биир ДТ тыраактары, ГСМ тиийэ ылла. Дьоно бары өр сыллаах үлэлээбит түмүктэрэ…
Хата бөҺүөлэк олохтоохторо биири дьиктиргииллэрэ, Миитэрэй тоҕо нэҺилиэккэ баҺылыктан аккаастаммытын. БөҺүөлэктэрин тырыта тыытар уонча киҺи бүгүн аньыылара-харалара ааҕыллар күнэ, быыбардара.

Быыбар күүппэтэх өттүлэриттэн өттүктээтэ, ким да аанньа ахтыбатах киҺилэрэ, үөрэҕэ суох Өндүрэй ырааҕынан быраҕаттаан биэтэгэр бэйэтэ таҕыста. Дьахталлар сылаас хоойдоругар эрэммит Дима хотторон, быыбар бюллетенын үстэ аахтарда. КиҺи ааҕыа да суоҕун курдук ырааҕынан хааллахтара. Сиргэ силлээтэ, хоонньоҺо сытан төҺөлөөх мэҥийбиттэрэй, эн эрэ буол дииллэрэ, бу дьахтар аймах, абааҺыттан айыллыбыт быҺыылаах, албына түөкэйэ, эрдэрэ дьиэ аанын сапта да көссүлэҺэн бараллар, дьикти үөннэр. ИҺигэр Дима туох баар аан дойду дахталларын барытын үөхтэ, кыраата, көссүүлэрин эгэ ордоруо дуо. Миитэрэйгэ иҺэ ыдьырыйыар дылы кыыҺырда, кыйаханна, урут соруйан Миитэрэй иннин быҺа хааман, кини сөбүлүү көрбүт кыргыттарын олохторун тэмтэритэрэ. Ханнык баҕарар кыыска мөлтөх чэпчэки өттүн булара, онно маастар этэ. Саргылаанаҕа кыргыттары кигэн үрүүмкэтигэр утуйар эми куттарбыта , ону эбинэн утуйа сытар кыыҺы хоонньоспута. Ойох ылыам диэн көссүү оностубута, оҕо оҥорон баран бырахпыта. Саргылана дьүгэтигэр Варяҕа барытын кэпсээбитэ да хойутаабыт этэ. Эрдэ хара маҥнайгыттан кэпсиэхтээҕэ, сылы быҺа көссүүлэһэн баран биирдэ,,бабат,, диэбитэ, ыарахан буолан. Миитирэй кини диэкки киҺи бааргын диэн көрбөт да этэ. Варя подругатын аҺынар этэ да убайыгар этэр кыаҕа суоҕа. Миитэрэй хараахтырын билэр этэ. Быйыл физкультура учууталынан бааҺынай кыыҺа ананан кэллэ. Төрдө хоту сир. Сүрдээх сытыы киҺи чоҕулуҥнаан. Ханна эрэ соҕуруу иниституту бүтэрбит. Спортзалтан арахсыбат. Спортивнай ыстаан кэтэн баран хаамыталаатаҕына эр киҺи хараҕа барыта ымсыыра көрөр. Эгэ Дима хаалыа дуо, саҥа кэлбит кыргыттары айааҺыы үөрүйэх киҺи, эмиэ спортзалтан арахсыбат буолла, үйэтигэр мээчиктээбэт бэйэтэ, аны валейболтан арахсыбат. Бэйэтэ учуутал киҺи. Ойоҕунаан олороллор да тоҕо эрэ оҕолоно иликтэр. Дима кыргыттары туппахтыы имэрийэ сылдьааччы, ол идэтинэн биирдэ саҥа кэлбит Люданы түөҺүттэн харбаата, ол кэннэ кыыҺын сырайа кытар гынна да сыҥаахха уоптарда, киҺитэ түүтэх курдук баран түстэ. Мээчиктии сылдьар оҕолор сырсан кэлэн Һуу–Һаа бөҕө буоллулар, скорай ыҥырдылар, Диманы сыҥааҕа тостубут, төбөтүгэр доргуйуу ылбыт диэн буолла. Атыыр айдаан тоҕо ыстанна. Кыыс эрэйдээҕи үлэтиттэн дьыалата быҺаарыллыар дылы уураттылар, аны үчүгэй адвокат ылыан, онно төлүүр харчыта да суох, ийэлээх кыра бырааттардаах киҺи хантан үптэниэй, саҥа үлэлээн эрдэҕэ. Дима дьоно уолларын көмүскээн үлүгэрдэр. Миитэрэй маны балтыттан истэн наҺаа соҺуйда, кыыҺы аҺынна даҕаны. Өндүрэйи көрсөн кыыска көмөлөҺө сатаа диэтэ. Бэйэтэ куоракка

урут бииргэ үлэлээбит дьонугар эрийэн үчүгэй адвокат ыыттарда. Ол обургу кэлэн барыны барытын түөрэ сүргэйдэ, уопсай кыргыттарыттан Дима урукку, хойукку аньыыларын, хараларын барытын хомуйда. Спортзалга туох буолбутугар тиийэ. Дима бастаан орөгөйдөөбүт дьыалата хаахтыйда, аны ойоҕо арахсан атахха биллэрдэ. Люда ким көмолөспүтүн билбэт, адвокатыттан ыйыппытын Миитэрэй диэн киҺи договордаҺан кэлбитин эттэ. Үбүн өссө төлөнөн бүппүтүн кытта. Кыргыттартан ыйытан Вера убайа буоларын биллэ. Вераҕа дьиэтигэр бара сырытта, Миитэрэй суох эбит, ферматыгар барбыт, дэҥҥэ кэлэн барарын иҺиттэ.
Кыргыттартан Миитэрэн туох киҺитин ыйыталаста. Олор эгэ эрэ дуо, Күннэйгэ, Саргылаанаҕа тиийэ кэпсээтилэр. Миитирэйи көрсүөн наҺаа баҕарда. Вераҕа кэллэҕинэ этээр диэн үлэстэ. Биир киэҺэ Вера телефоннаата убайым кэллэ диэн. ТөҺө да кыбыҺыннар онно тиийдэ. Ааны аҺан киирээри ыы муннукка анньыҺа түстүлэр. Миитэрэй дэлби соҺуйда, Люда даҕаны соҺуйда. Вера кэлэн ыҥыран хоско аастылар. Люда Миитирэйи кырдьаҕас буолуо дии санаабыта, уҺун көнө уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх сииннээх уол оҕотун кыыс туҥуй сүрэҕинэн сонургуу көрдө.

Люда бу кэлэн Миитирэйи көрсөр кыайан кэпсэппэккэ хаалла. Сотору Миитирэй хомунан тахсан барбыт тыаҺын эрэ истэн хааллылар. Люда саҥата суох Вера диэкки ыйытардыы көрдө…
–Итинник сылдьар уот ыларын курдук–
Вера күлэн мүчүйдэ. Олорбохтуу түҺэн баран, ону-маны буолары, буолбаты кэпсэтэн баран Люда уопсайыгар барда. Өрөбүлгэ утуйа сыттаҕына, эрдэ баҕайы Вера эрийдэ,,Барсаҕын дуо сайылыкка, мин баран эрэбин, барсар буоллаххына таарыйан ылыам,,
Люда түргэн үлүгэрдик хомунна, сотору массыына кэлбитигэр таҕыста, хара өҥнөөх улахан иномарканнан айаннаатылар, Вера бэйэтэ эрэ, кыргыттар суол тухары күлсэ-күлсэ айаннаатылар. Хаар улаханнык түҺэ илик буолан суол дэргиэлээх. Биир сиргэ хатыҥҥа куртуйах бөҕө ыйанан турарын көрөн Люда наҺаа үөрдэ, сиртэн кытыан быыҺыттан, ойууртан көтөн тахса- тахса хатыҥҥа хатанан иҺэллэр. Көс сири өр гыныахтара дуо, начаас иҥнэл- таҥнал түҺэн тиийдилэр. Люда,,сайылык,,диэн ааттыылларын иҺин аҕыйан дьиэ баара буолуо диэбитэ, икки эрээтинэн кэккэлээн уонча дьиэ турар.ып ыраас уулуссалаах, биир уҺун дьиҕэ тохтоон киирдилэр, аҺыыр сирдэрэ эбит. УҺун остуолга хас да киҺи аҺыы олорор, Вералыын уруйдаҺыы бөҕөлөр, Люданы сонургуу көрөллөр, кыыстара кыбыстан имэ тэтэрэн таҕыста. Вера убайын ыйыппытын,,Сылгыларын араара барбыттара, таарыйа от тиэйэн кэлиэхтээхтэр,, сотору дьахталлар, кыргыттар күлүү бөҕөннөн киирдилэр, ыанньыксыттар. Люданы көрөллөр, хайдах

киҺитин сыаналыырдыы, чэйи остуолга турар чаанньыктартан, чааскы ылан бэйэлэрэ кутталлар, килиэп, арыы турар, оҺох холумтаныгар турар көстүрүүлэттэн ким наадыйбыт миин куттан иҺэр…
Тугу гыныахтарай, уҺуҥ күҥҥэ,хотоҥҥо сырыттылар, далга идэҺэҕэ барыахтаах сүөҺүлэри көрдүлэр.
–Тугу гыныахпытый баран убаҺалары көрүөххэ–
Вера, Любаны кучуйан ыынньаҕалатта. Люда хайыай кыбыстар да барыста. Кырдьаҕас сирдьит барыста, массыына суола чаакы курдук, тиийбиттэрэ киэҥ баҕайы хаҺааҕа сылгы бөҕө хааллыбыт, тус-туҺунан хаарчахха хаайаллар эбит. Арааран бүппүт үөрдэрин таҺааран иҺэллэр. Иитиэххэ хаалыахтааҕы арааран киэҥ далга үүрэллэр.
Миитэрэй балтын көрөн утары кэллэ,,Хайа,,?
Тоҕо кэллигит диэбиттии ыйытта,,Ээ бэйэбит, дьаарбайа сылдьабыт,,
Миитэрэй күлэн баран, уолаттарыгар көмөлөҺө төнүннэ.
Манна даҕаны сылгыҺыттар базаларыгар тутуу элбэх эбит, хас да тыраахтар киирэр гараҺа, массыынаҕа туҺунан. Сайын эт угар улахан булуус көстөр. Олохтоохтук тэринэллэр эбит.
–Убаай итинник, наар үлэҕэ үтүрүллэн, бэйэтин туҺугар туох да кылҕа суоҕун курдук–
Вера убайын туҺугар кыҺаллан үҥсэргиир. Люда тугу да саҥарбат, баҺылык гынаары гыммыттарын, аккаастаммытын истибитэ. Итинник айылҕаҕа сылдьарын ордордоҕо, Миитэрэй эйэҕэс баҕайытык миичээрдээбитин санаан, дьикти баҕайытык сүрэҕэ ньүөлүйэн ылла, бу ама таптал буолуо дуо?
Күннэр субуллан истилэр, Варя кучуйан хаста да фермаҕа бара сырытта, ынах да ыаҺан көрдө. Саҥа Дьылга дьоно дойдутугар ыҥырдылар да барыан соччо баҕарбат. БырааҺынньыкка Миитэрэй кэлиэ диэн күүтэр. Миитирэйи кытта куустуҺан баран салгыҥҥа уйдаран үҥкүүлүү сылдьарын мечтаайдыыр…
Хайыай Саҥа Дьыл иннинэ дойдулууругар тиийдэ. Биир өрөбүлгэ эмиэ фермаҕа бардылар да Миитэрэйи көрсүбэтилэр. УбаҺалары астыы сылдьаллар үҺү. Куттанан онно барбатылар. УбаҺа өлөрүн көрүөхтэрин баҕарбаттар. Төнүннүлэр, биирдэ киэҺэ баҕайы Варята эрийдэ, убайа кэлбит. Люда кыбыста-кыбыста барда. Төрөөбүт күнэ эбит Миитэрэйгэ. Аймахтара, дьоно тобус толорулар. Люданы үөс батааска биэрбэккэ сонун эҥин уҺултараат аттыгар олордон кэбистэ…
Миитэрэй хойутуу Люданы атаара барда, халлаан тымныйан туман курдук өрүкүйэр. Ыйдаҥата чаҕылыйан сырдыгын. Буолары буолбаты кэпсэтэн уопсайга кэлбиттэрин билбэккэ хааллылар. СоҺуйуохтарын иҺин уопсай иннигэр үс киҺи барыаран турар, саҺааҥҥа өйөммүттэр. Утары хааман кэллилэр, Дима эбит иккитин билбэтэ…
–Хайа саҥа кыыҺы буллуҥ дуу, мантыкаҥ да мин анныбар киирэр ини, Күннэйдээҕиҥ курдук–
Уонна айаҕын ата–ата күлэн алларастаата. Миитэрэй хараҕа хараҥара түстэ, бу күлэр ырдьайа турар сырайга

саайардыы оҥостубутун, Люда илиититтэн тутан ылла, туора состо. Уолаттар арахсар санаалара суоҕа биллэр, биир уол Миитэрэй эргиллэн истэҕинэ көхсүгэ тэптэ, охтуох киҺи Людаттан өйөнөн хаалла. Люда хаҺыытаабытыгар уопсайтан кыргыттар сырсан таҕыстылар, Дима кыргыттары көрөн сарылааҺын бөҕө буолла…
–Кэл манна куттанаҕын дуо? Чмо.–
Уолаттарын кытта харса суох охсор, тэбэн бардылар. Миитирэй ыксаата, ол мучумааннаҺа сылдьан биир уол Люданы искэ тэптэ, кыыс,,ох,,диэт иҺин туттаат умса түстэ…
Аны ону көрөн Миитэрэй буолан-хаалан турда. ИҺигэр былас муостаах киирдэ быҺыылаах. ЫҺыытыы түстэ да, охсо-тэбэ сылдьар уолаттары көтөҕө-көтөҕө сиргэ быраҕаттаата, охсубата, тэппэтэ. Эмискэ ону кэтэҺэн турбуттуу клуб кэнниттэн ыйылыы-ыйылыы милиисийэ массыыната сүрэн кэллэ, туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох Миитэрэй үрдүгэр түстүлэр.
Көрөн турбут кыргыттар айдаарса сатаатылар да истибэтилэр, Миитирэйи кум-хам тутан массыынаҕа симтилэр да кыыгыната турдулар. Ити айдаан кэнниттэн бөҺүөлэк оргүйэн олордо , араастаан этэрбэс араадьыйата үлэлээтэ. Люда улаханнык эмсэҕэлээн балыыҺаҕа киирдэ. БаҺылык учаскуобай уолу ыҥыран дэлби мөхтө, ол киҺилэрэ олох да билбэт айдаан буолтун, утуйа сыппыт. Дьэ өмүрэх курдук өттүктэрин таптана түстүлэр, Өндүрэй милиисийэ начаальнигар эрийдэ, туох быҺыы майгы буолтун кэпсээтэ, анарааҥҥыта эмиэ соҺуйан үөҺун таттара түстэ. Ханнык да бөҺүөлэккэ тахсар сорудах суоҕа диэтэ. БалыыҺалар скорайынан Люданы оройуоҥҥа киллэрдилэр. Кыргыттар эмиэ кииристилэр, милиисийэҕэ сылдьан сайабылыанньа уонна быҺаарыы биэрдилэр. БаҺылык Өндүрэй киирэн улуус баҺылыгын көрсөн, оройуонтан туох да көҥүлэ суох Миитирэйи тутан киирдилэр диэн айдаан тарпытыгар, начальнигы ыҥыран ыллылар, киҺилэрэ олох тураах оҕотун курдук көрөн олорон,, Мин саҥа билэн соҺуйдум,, диэн куотунна, аны борокуруору ыҥыран,,ити боппуруоьу түргэнник быҺаар,,диэн сорудахтаатылар. Аны бараннар Диманы сарахаччытан аҕаллылар, киҺилэрэ урукку өрүкүйбүтэ суох, хараҕа олоҕо суох сүүрэлиир, кутталлыттан кута көппүт быҺыылаах. Кимнээҕи кытта сылдьыбытын, ханнык милиисийэ массыыната тахса сылдьыбытын, лабырҕаччы кэпсээн биэрдэ. Миитирэйи таҺаарбыттара Люданы көрсө барда, киниттэн сылтаан бу кэрэ саҥа ситэн сааскы ньургуҺуннуу тыллан эрэр сибэкки кыыс эмсэҕэлээбитигэр, бэйэтин буруйдана саныыр. БырааҺыттан ыйыппытын ойоҕоҺо хабыры барыылаах, иҺигэр доргуйуулаах, уҺуннук эмтэниэн наада, диэн хомотто.

    КуҺаҕан, үчүгэйдээх,,диэбиттии, бу күннэргэ Миитэрэй, Людаҕа күн аайы сылдьан кэпсэтэр, урут кыргыттары кытта айах

атан уҺуннук кэпсэппэт бэйэтэ Люданы сөбүлээтэ, туох да хос санаата суох кыыҺы. Сороҕор Миитэрэй оҕо сааҺыттан көрдөөх түгэннэри аҕыннаҕына күлэр уонна ойоҕоҺун туттар, ыарытыйар быҺыылаах…
-Дойбубар Саҥа Дьыллыы барыахтаах этим да, билиэппин ыла иликпин, эрдэ бүтэн хаалааччы.
Биир күн Люда үҥсэргээбитигэр, кыыс паспорынан билиэт ылан кэллэ. Хата кыл мүччү тигистэ, Саҥа Дьыл иннигэр, кини кэнниттэн,,бу сылга билиэт,, суох диэн биллэрдилэр. Люда харчытын биэрээри гыммытын ылбата,,оҕолорго сээкэйдэ ыл эдьиий киҺи,,.
Билигин бу тута сылдьан кэпсэтэр телефон баар буолан абыраата, Миитэрэй дьонноро убаҺаларын бүтэрбиттэр, балта Вераҕа этэн олохтоох дьоҥҥо этин, иҺин чэпчэки сыанаҕа договарынан атыылыырыгар дьаҺайда. Ынах сүөҺүттэн, бэйэлэрэ үлэҺиттэрин кытта үллэҺиннилэр, атыыга таҺаарбатылар, арыылара атыыга бара турар. Аҕыйах хонон баран, Люданы дойдутугар атаарда, балыыҺаттан тахсаат быҺа көттө, кэҺии бөҕөлөөх, көтөөрү туран Миитэрэйи иэдэҺиттэн уураан ылла, Вера эмиэ кэлэн атаарыста, убайын ыла кэлбит. Миитэрэй, Людалыын айдаарыспыт дьоннорун кытта сууттаспаппыт диэн эрдэ быҺаарыы биэрбиттэрэ. Кэнники истибиттэрэ Диманы бииргэ сылдьыбыт уолаттара,,уган биэрдиҥ,,диэн күүскэ кырбаабыттара иҺилэннэ, аны онно бэйэ–бэйэлэрин кытта сууттаҺар сурахтара иҺилиннэ.,,Атас туҺугар атах тостор,, диэн итини үгэргээбиттэрэ дуу.
Миитэрэйгэ бу аҕыйах хонук хас да сыл курдук ууннары тардыллан уҺунун, Людалыын күн аайы кэпсэтэллэр да, илэ бэйэтин суохтуур. Уураан ылбыт иэдэҺигэр, Людатын ибигирэс уоҺун сылааҺа билигин да баарга дылы. Ыҥыыр атынан халыҥ хаардаах алаастары кэрийэ сылдьан, ымыы санаа оҥостон, арааҺы ыралаан ылар. Иитиэххэ хаалбыт убаҺаларын көрөр, ырыганнаары гыммыт атыыр үөрүн киллэрэллэр аҺылыкка. Эҥэринэн хаамтаран истэҕинэ халыҥ хаар анныттан, хара улар бурҕайан тахсан аттары бэйэлэри соҺутар. Хаар үрдэ бэйэтэ уруҺуй курдук, бу куобах суола элбэҕин, биир түүн иҺигэр кэнчээрилээх ходуҺаны хаспыта, бэйэтэ сылгы аймаҕа быҺыылаах, субу–субу саҺыл кытара сылдьарын көрөр, хойуу кутуругун соҺон хордоҕойго кутуйахтыыр, күөлгэ андаатардыы да сылдьар баар буолар. Саха сиригэр кыҺынын да кыстыыр көтөр сүүрэр элбэх ээ, ааҕан сиппэт атахтааҕыҥ, кынаттааҕыҥ…
Миитэрэй кырыа буолбут хааҺын, кыламанын туора соттор, син биир санаата Людаҕа иэҕиллэ турар. Ахтара, суохтуура күүҺүрэн иҺэргэ дылы. Миигин таптыыра буолуо дуо? Итиччэ эдэр, саҥа олох ыллыгар үктэммит оҕо. Отуччалаах киҺини, Миитирэй бэйэтин сэнэнэ саныыр, кэллэҕинэ да тыл көтөҕөрө биллибэт. Санаатыгар буолан ыта үрэр саҥатын

истибэккэ истэ. Кырдьаҕас ыта куруук батыҺан муҥнанар, үтээн харабыла буолбакка. Билигин бу хара тыа ыллыгынан хаары хайытан иҺэн дьэ иҺиттэ. Туораан көрбүтэ ыта сыгынах кэтэҕэр хоруйа-хоруйа үрэр эбит. Миитирэй иччилээх арҕах буоларын сэрэйдэ, атын тэйиччи баайда, ыҥыыртан карабинын сүөрэн ылла, сүгэтин хаатыттан хостоото. Саатын ноторуускалыы сүгэн, үс титириги соҺон арҕах диэкки барыах курдук гынан истэҕинэ, хаар үрдэ ыҺылла түстэ да сүрдээх улахан кыыл быҺаҕаҺыгар дылы былтас гынна, Миитирэй маҺын быраҕаат, саатын харбаата, сүөн маска сөрөнөн чугаҺаата, ыта иччитэ чугаҺаабытын билбиттии, өссө уорданан, кырыгыран турда.
Аны охсуҺа да сырыттар киҺи маска сөрөнөн турарын таба көрөөт, киҺиэхэ кэлэрдии ыстанна, ыта кыыл борбуйугар ыйана түстэ, кыыла бэрт куҺаҕаннык часкыйаат тула холоруктуу түстэ, биир түгэҥҥэ түбэҺиннэрэн бэлэм турбут Миитирэй карабинын элбэрээгин тардан кэбистэ, кыыла ойуур баҺа сатарыар дылы часкыйда, карабин хаста да хатаннык чуҺуурда. Кыыла налыс гыммытыгар дьэ тохтоото. Сүгэннэн охто сытар мастан кэрдэн кулуҺун отунна, сотору икки уол мэҥитэн кэллилэр. Сылгы үүрэ сылдьан истибиттэр, ыт үрэрин, кыыл часкыйарын онтон бу дьыбарга саа тыаҺын. Уолаттар кэлэн өр гыныахтара дуо, сүрдээх улахан кыылы начаас ньылбы тартылар. Мас үрдүгэр өлүлээн уурдулар, өбүгэлэр абыычайдарын үтүктэн тугу сатыылларынан оҥордулар.аҕыйах эти төргүүгэ бааннылар, тириитин үөҺэ этэ бөҺүйтүн кэннэ тэлгээтилэр. Титириги быҺыта сынньан бүрүйдүлэр.
Бөөхүллэ ыттарын хайҕаан тылларын ууҺа баранна, хата эдэригэр түспүт курдук, кур түүтэ кытта мэлийбит.,,Тыатааҕы тыҥыраҕа тараабыт,, уолаттар күлүстүлэр. Хараҥаран үүтээннэрин быҺа туттулар. Сарсыарда икки сыарҕалаах атынан кэлэн эттэрин тиэйэн бардылар. Аны үлэҺиттэрэ эмис кыыл этинэн эмсэхтэннилэр, чугас да ардах хастан кыстыыр эбит, күҺүн биир убаҺаны тардыбыт кыыл буоллаҕа. ,,АбааҺы аҺаабыт сириттэн арахсыбат,, буоллаҕа. Сарсын Люда кэлиэхтээх, Миитирэй бөҺүөлэктээтэ, үргүлдьү олох эрдэ оройуоннаата…
ХаҺан да маннык сүрэҕэ өрүкүнэйэн долгуйбутун өйдөөбөт. Субу–субу самолет түҺэр көтөр, кэлээччи барааччы элбэх, киирэн- тахсан киҺи аалыҥнас. Миитирэй онно эрэ наадыйбат, Людата кэлэрин күүтэр. Кэннигэр ким эрэ ыҥырбытыгар хайыста, соҺуйуон иҺин Күннэй турар эбит, кыыс оҕону сиэппит, көрсүбэтэхтэрэ хас да сыл буолла, Күннэй дойдутугар барыаҕыттан, төлөҺүйбүт, тупсубут. Олохторун- дьаҺахтарын ыйыталастылар, Күннэй кэргэннэммит, онно үлэлиир эбит. Люда кэлиэхтээх рейса түспүтүн биллэрдилэр. Миитирэй тоҺуйа таҕыста. Күннэй түннүгүнэн

көрөн турда, кэлбит дьон түҺэ- түҺэ вокзал диэкки харбыаластылар. Күннэй көрөн турдаҕына эдэркээн бааҺынай кыыҺа сүрэн кэлэн Миитирэйи кууҺа түстэ, тугу эрэ саҥара-саҥара Миитирэйи түбэҺиэх уураталаан ылла, Миитирэй кыыс суумкатын тутта, куустуҺан кэллилэр массыынаҕа, аанын аҺан кыыҺын олорто, суумканы кэннигэр угаат, массыына хоҥнон айанныы турда. Күннэй хараҕыттан ып- ыраас таммахтар сүүрдүлэр, кыыҺын кууҺан ылла,, Оо олох ыарахан да түгэннэрдээх буолаҕын, таптаҺар сүрэхтэри тоҥортоон, тус- туҺунан ыыталыыгын,, Биирдэ кэлэр олохторугар, аны үйэлээх, саастарыгар көрсөллөрө биллибэт.
Билигин Миитирэйтэн ордук дьоллоох киҺи суох. Людата,,наҺаа аҕвнным,,дии-дии сып-сылаастык кууҺан ылар, ол быыҺыгар түбэҺиэх ууруур. Уопсайга киирбитигэр кыргыттара үөрэн өрүкүнэҺии бөҕөлөр, Миитирэй тахсаары гыммытын күлэ-күлэ төттөрү соҺон ыллылар. Хойукка дылы олорон ас бөҕөтүн аҺаатылар, Миитирэй дьиэтигэр бараары уулуссаҕа таҕыста, маассыынатыгар киирээри аанын аҺан истэҕинэ төбөтүгэр туох эрэ ыарахан түстэ, кулгааҕа,,чуҥ,, гынна да, хабыс хараҥаҕа сүттэ.

Түннүгүнэн Миитирэй барарын көрө турбут кыыс,,Уоаай,,диэн хаҺыытаат айаҕын саба тутунна. ТаҺырдьа сүүрэн тахсан өйө суох Миитирэйи кыргыттар көтөҕөн киллэрдилэр. Биэксэли ыҥырдылар, бэргэҺэтэ халыҥ буолан кэтэҕэр искэннээх, скорайынан оройуоннаттылар, балта Вера, Люда барыстылар. Миитирэй өйүкү- төйүкү сыттаҕына, ЭҺэтэ оҕонньор киирэн кэллэ…
–Тугу үлэҕин хамнаскын быраҕан тыыллыы тэбэн сытаҕын, тур киэр бар–
Оҕо сааспыттан мөҕө үөрэммит киҺи саҥатын истэн Миитирэй ,,ходьох,,гына түстэ.
–Бу оҕонньор эмиэ идэтинэн оҕотун мөҕөн барда, хата ыл турарыгар көмөлөс–
Эбээтин барахсан саҥата дьикти кэрэтик унаарыйан иҺилиннэ. Миитирэй хараҕын көрөн кэллэ, туман курдук быыҺынан Люда ууламмыт хараҕын көрөн, тумана сырдаата. Илиитин тутан олорбут Люда уоҺуттан уураан ылла, үөрэн мичилийэ түстэ.,,Куттаатыҥ даҕаны,,
Өйдөммүтүн истэн милиисийэ кэлэ сырытта да туҺа суох, хантан билиэй кэннинэн хараҕа суох. Аҕыйах хоноот дьиэлээтэ, Диманы бары түҺэрэллэр да Миитирэй кини буолуо диэн итэҕэйбэт. ТөҺө да баппаҕа суоҕун иҺин итинниккэ тиийиэ суохтааҕын сэрэйэр. Биир клааска үөрэнэн улааппыт киҺитин билэр буоллаҕа. БөҺүөлэк дьоно бэйэ–бэйэлэригэр сыҺыаннара уларыйда, араас этэрбэс араадьыйата күүстээх үлэтин саҕалаата. Арай кэмниэ кэнэҕэс истибиттэрэ, Хаарбах Ньукулай диэн ааттыыр киҺилэрэ үлэтигэр тахсыбатаҕа хас да хоммут, учуутал киҺи үлэтигэр тахсыбатаҕа тута оскуолаҕа айдаан буолла. Ойоҕуттан звоннаан ыйыппыттарын,,туга ыалдьарын билбэппин, сытар

дии,, аны учаскуобай онно дьирэҥнээн тиийдэ. Соччото суох оройунан көрбүт төбөт, хара үлэттэн сүрэҕэлдьээн бу үлэҕэ киирбитэ, кини кэннэ киҺи суоҕун курдук сананар, урукку үөлээннэхтэрин кэлэтэн, тэйиппитэ.,, Хаарбахха,, тиийбитин эмээхсинэ ааны кэтэҕинэн астаран таҺаарда, ааны саҥа өҥөйөн истэҕинэ сырайыттан анньан кэбистэ,,БөҺүөлэк ыттарын кыайбакка, оҕонньорбун ыкка сиэтэ сыстыҥ, дьүгэлий түргэнник, атуо көрдөөбүккүн биэриэм,, доруобай баҕайы дьахтар хабырына–хабырына харытын ньыппарынна, бастаан өргөйүөх курдук гыммыт учаскуобай уол, модьу харылары, кубаалда курдук сутуругу көрөөт ыстааныгар ыыта сыста, атахха биллэрдэ. Сордоох итирикситтэргэ эрэ тойон буоллаҕа. Ити сурах эмиэ бөҺүөлэги эргийдэ, тоҕо түүннэри кэрийэн ытыттарда диэн араас сурах бөҕө тарҕанна. Сорох көссүүтүгэр киирээри гыммытын, эрэ тутан кырбаабыт, иҥин араас элбэх. Ньукулай бэйэтэ кыра хачаайы киҺи, эмээхсинин курдук буордаах булгунньах буолбатах.,,Хаарбаҕы,, Миитирэй иҺигэр олох киллэрбэт, уоруйах курдук наар кириҥнии сылдьар, дьону- дьоҥҥо тиксэрэн, үөннээн иирсээн тэрийэргэ маастар. БыҺата сыылдьа сылдьан сыарҕа быатын быҺар. Наар сыыҺа- халты туттаран ууттан кураанах тахсан иҺэр, хайдах эрэ саталын табан, куота көтөн иҺэр. Ньукулайы Уордаах Уйбаан ыта туппутун истэн онно бара сырытта, Уордаах улахан байанайдаах булчут, икки сүрдээх улахан бөрө курдук ыттаах, түүн босхо ыыталыыр эбит. Дьиэлээхтэр кэпсээннэринэн түүн ыттар кими эрэ тутан сарылаталларын истэн тахсыбыттара, Ньукулай буолбут, илиитигэр тимир тута сылдьан, онтукатын төлө тутан хаалларбыт. Тимири хаҺыакка суулаан ылан барда, мантан быҺа ,,Хаарбахтарга,, тиийдэ, ойоҕо баар эбит. Миитирэй тимири көрдөрдө, тоҕо кинини охсубутун ыйытта.
Ньукулай мулук– халык туттар, хараҕа сүүрэлиир Миитирэйи тара көрбөт.
–Оччоҕо бу тимиргин милиисийэҕэ илдьэн биэрэбин, начаас төрдүн, төбөтүн быҺаарыахтара–
Миитирэй тахсаары турбутугар, дьиэлээх хотун.
–Ити туох тимирин этэҕин көрдөр эрэ–
Тимири көрөөт дьахтар хаҺыыра түстэ…
–Ити мин талкым сыҥааҕын туттарар, турбам дии, эриэн кыыл, эмиэ көссүүгэр Уордаах ойоҕор сыбыытыыр буоллуоҥ дуо?-
Улахан сутурук күөрэйдэ да ,,Хаарбах,, хаҥас диэкки көттө.
–Аны икки оҕолоох учуутал дьахтары булан онно орох тэптиҥ дуо? Дьиикэй–
Сытар киҺини ойоҕоско тэбэн күллүргэттэ, Миитирэй тахсан барда. Эмээхсинэ да сөп гыныыҺы, кэбис олордуннар дии саннаат, өтөҕөр типтэрдэ. Хаарбах туох санааттан охсубутун сэрэйдэ, кини Дималыын уруккуттан тапсыбаттар, барыта дьахтар айдаана, Миитирэйи сир- уот ылан ону-маны тэринэрин абааҺы көрөр,

онон икки куобаҕы биирдэ охторор санаалааҕа табыллыбатах…
НаҺаа да кэрэ күн уҺаабыта, айылҕаҕа аттанан сылдьар, билигин биэлэрин ходуҺаҕс үрдүгэр аҺаталлар, атыырдара тутуллар тураллар, хаҺааҕа. Иитиэххэ хаалбыт убаҺалар эмиэ. Сылгыларын кырдьаҕас сылгыҺыт, үйэтин тухары алаастарынан, сыҺыыларынан сиэллээҕи сырсыбыт БаҺылаччаан барытын быҺаарар. Хотонугар эмиэ биир оннук, зоотехниктаан ынах кутуругун манаабыт Балбаарыска көрөр- истэр. Эрэллээх дьоннор эдэр саастарыттан үлэлии үөрэрэн хаалбыт үлэлэригэр Миитирэй этэрин кытта үөрүүннэн кэлбиттэрэ, бэйэлэрин сүөҺүлэрир, сылгыларын холбоон. Миитирэйи суохтаппат дьон. Барытын бириэмэтигэр саба тутан иҺэллэр. Аны хотуттан Людатын дьоно көҺөн кэлээри гыналлар үҺү, киин сиргэ оҕолорун үөрэттэрээри. Аны онно олорор дьиэ-уот наада, бу күннэргэ Миитирэй мас кэттэрэ сылдьар, Беларусь мунньарын, ДТ соҺон иҺэр. УҺаайбаларын оннун күттэрбитэ, Людата наҺаа үөрбүтэ, үнүр мас кэрдэргэ билиэт ылаары оройуоҥҥа киирсэ сылдьыбыта. Миитирэй иллэҥ буолан дьиэ тутуҺар кыаҕа суох, уолаттары кэпсэппитэ, сыанатын бысыҺан, хата дьоно киирбит маҺы утары пилорамаҕа астаран иҺэллэр. Ийэлээх, аҕата кистээн күлүктэригэр имнэнэллэр, уоллара ыал буолан, оҕо төрөтөн сиэн диэн күндү киҺини хаҺан көрдөрөр диэн күн– түүн кэтэҺэртэн кэлтэгэй буоларга тиийдилэр. Дьоннор кимиэхэ дьиэ туттарарын таайа сатыыллара, кистээбэккэ эттэххэ, бааҺынай кыыҺыгар баҕарааччы элбэх этэ. Эдэр уолаттар истэригэр абара саныыллара, тугун ордорон Миитирэйи булла биҺиги курдук эр бэртэрин сирдэ, кыҺыйбыттарын иҺин, кыыс бэйэтин баҕатын хайдах гыныахтарай, кими сирэрэ, таптыыра бэйэтин көмүс көҥүлэ буоллаҕа. Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ,,Хаарбах,,балыыҺаҕа киирбитин, эмээхсинэ олох буҕарҕана курдук илдьи тэпсибитин суккуруур тыынын эрэ булан киллэрбиттэрин иҺиттилэр. Учаскуобай уол эмиэ дьириҥнээх кэлбитин кырбыы сыҺан куоттарбыт,, Бэйэлээх бэйэм эрбин таптыым да таптайыым бэйэм көҥүлүм ,, улууссаҕа тахсан күрээн иҺэр уол кэнниттэн часкыйбытын дьыбардаах халлааҥҥа дьон барыта истибит. Дьэ күүҺүн уоҕун таҺынан айылҕа айдаарар айаҕы биэрбит дьахтар. ҮлэҺитэ дьахтар эрэ тэҥнэспэт, харытын күүҺүнэн хара үлэни көрөн турбакка түүннэри- күннэри хачыгыраҺан бачча оҕону иитэн атахтарыгар туруоран, үөрэхтээн үлэҺит гынаттаан көтүттэҕэ.,,Хаарбах,,диэн халлаан киҺитэ, эдэр сааҺыттан арыгы, күүлэй дьаллыктаах. Дьууппалааҕы сырсары эдэр сааҺыттан ордорор дьарыга. Аҕыйах хонон баран,,Хаарбаҕы,, арахсабын диэн эмэҺэҕэ тэбэн таҺаарбыта иҺилиннэ. Миитирэйгэ үлэҕэ киирэбин диэн кэлэн

барда…
Балбаарыска уҺун сылларга хотоҥҥо бииргэ үлэлээбит дьүөгэтин үөрүүрнэн үлэҕэ ылбыта, көҺөрөн аҕалан сайылыкка олохтообуттара. Оҕо сааҺыттан сүүрбүт көппүт кырдалыгар кэлэн дууҺалыын сынньаммыта. КыыҺыран киҥ хааҺах буола сылдьара тохтообута. Хобороос эдэр сааҺын санаталыыр буолан барбыта, кыыс оҕо аан бастаан БаҺылаччаанныын бу хатыҥ чараҥҥа хаамсыбыттарын. Ол умнуллубат кыыс оҕо ,,кылах,, гынан ааспыт килбик ыраас таптала сүрэҕин түгэҕэр сөҥмүтэ. Аҕалаах,ийэтэ БаҺылаччаан барахсаны сылгыҺыт диэн чугаҺаппакка, оччолорго дьэргэҥнээбит үөрэхтээх уоллуун холбообуттара, ол саҕаттан Ньукулайын абааҺы көрөр. Кэлин олох да чугаҺаппат буолта. БаҺылаччаан соҕотоҕун сылдьаахтыыр. Сүрэҕин түгэҕэр сөҥмүт кыым буолан кытыастыа дуо?
Миитирэй кэлэн баран наар булуу-талыы өттүгэр сүүрдэ. Манна ГСМ оҥосторго икки емкаҺы сыарҕа үрдүгэр состорон аҕалла. БаҺаарынайдар ирдэбиллэринэн тула өттүн тимир күрүөлээн, маҺын ыраастаан кэбистилэр. Аны эбии икки Беларусь ыллылар, кууннаан, престиир маллары. Олох иллэҥэ суох тииҥ курдук эргичийдэ, дьиэ түннүктэри, сарай, олбуор лиистэрин. Аны кырааскатын, итэҕэҺэ быҺаҕаҺа, күүгэн курдук үллэн иҺэр. БөҺүөлэккэ суох икки этээстээх дьиэ тутуллан дэндэйдэ. Ордуҕурҕааччы, ымсыырааччы элбээтэ. Миитирэй онно эрэ наадыйбат, Люда дьоно ыҺыахха кэлиэхтээхтэр. Онуоха дылы крааската хаалбытын, Вера, Людалыын ардыгар кыргыттар көмөлөҺөн өр гымматылар. Миитирэй дьоно Люданы оҕолоруттан атыннык санаабаттар. Кыыстарын кэриэтэ. Ийэтэ сыллыы сылдьар.

Саҥа дьиэ дэндэйэй, киҺи хараҕа таптыы көрөр киэргэлэ буолла, мындыр уус тарбахтаахтар, ис сүрэхтэрин кистэлин арыйбыттара, маҺы хамсатан эрэ хаамтарбат айыллыбыт айылҕалаахтар, бары өйдөрүн санааларын тарбахтарыга уурбуттара.
,Миитирэй ойох ылаары, бааҺынай кыыҺы саҥа дьиэлиир буолбут,, бөҺүөлэк олохтоохторо кистии- саба сипсиҺэллэрэ. Хантан билиэхтэрэй Люда дьиэ туттарын, дьоно кэлэн олохсуйалларыгар бэлэмнээн, Миитирэйтэн көрдөспүтэ баҕа санаатын толоругар.
Миитирэйдэр билигин эппиккэ дылы,,Өлөр да иллэҥнэрэ суох,, ынах төрөөҺүнэ, биэ манааҺына. Аны ыаммыт үүттэрин бөҺүөлэккэ аҕалан туттарар буоллулар, өрөбүл күннээҕилэрин бэйэлэрэ эринэн, арыыланаллар. Күн иллэҥ суох. Саас кэлэрэ саха киҺитигэр биир дьикти кэрэ түгэнэ буолара. Айылҕаттан айыллыбыт булчут хаана оонньуура, саамай дьоллоох түгэнэ күн тахсыыта титирии олордоҕуна, бастакы көҕөн,,маатырҕаан,, кэллэҕинэ халлааны ытыалаан хааларыҥ. Чөккөөкүнү бултуйдаххына уҥуоҕуҥ халыр босхо барара, тоҥо олорбутуҥ ааҺан ис искиттэн тиритэн кэлэҕин. Миитирэй

да ол айылҕа анаан айбытыттан туораабат, хастыы да күн утуйбакка, түүлүгэр уйдара сылдьара буолара. Түүнүн кустуура, күнүҺүн үмүрүйбэт үлэҕэ умса түҺэрэ. Аны Люда сайылыкка кэлэн, Миитирэйи кытта кустаҺа киирэбин диэн хаайан барыста.
Дурдалара улахан тумуҺах иэдэҺигэр турар, күөл атаҕын үрдүгэр. Хапытааннай тутуулаах, андыга үргүлдьү олорордуу, ырбыы саа тэбиитэ буолбут. Быйыл күөл оботуран дьындарыыҺы. Ырбыыга аҕыйах монньуугу олорто, таарыйа атахха илим үтэн таҕыста. Дурданы тыал да үрбэт, ардаатаҕына саба тардынар даллалаах. Билигин кутаа эҥин оттубаккын, барыта газ үйэтэ, баллоны эрэ холбуугун плитаҕа, чэйгэр, миҥҥэр. Утуктаатаҥ да утуйаҕын таба тэллэх, куобах суорҕан.
Түүн кус аҕыйахта көттө, Люда хоту кыыс сааҺыт эбит, Миитирэйдээҕэр ордук ытар, куҺу күөрэтэн ааҕа түҺэртиир, күн тахсан халлаан сылыйан барбытыгар, Миитирэй утуйбутун билбэккэ хаалла.
УҺуктубута күн үөҺэ ойбут, аттыгар Люда суоҕуттан дьиктиргии санаата, туран эргин-ургум көрүөлээтэ да көстүбэт. Олорор уута мууҺунан бүрүллүбүт, мончууктара суохтар, мунааран эргичиҥнии турдаҕына атахха үрэх тамаҕар саа тыаҺаата, хаас саҥата аймана түстэ, ону кытта даҕаспытынан тохтуу–тохтуу саа тыаьа дьыбарга ырааҕынан дуорайда, көрөн турдаҕынан халыҥ үөртэн уонча хаас таммалаата. Миитирэй тахсан массыынатын собуоттаата, билигин тосол буолан тоҥуо диэн куттаммаккын, урут баара ууну кутта сылдьарга, төттөрү-таары сыымайдаан биэдирэлээх сылдьан сүөкүүрбүт.
Людам күөл атаҕар хомус быыҺыттан күллбүтүнэн таҕыста, сэргэх бачайы сырайдаах, ыга кууҺан уураан ылла, тыытын үрэҕинэн таҺаарбыт, тыы иҺин көрөөт Миитирэй наҺаа соҺуйду, илими эҺэн таьаарбыт, тыы кэннигэр собо бөҕө лиҺигирии сытар, бөдөҥнөрун. Тыы тумсугар кус арааҺа, хаастар сыталлар. Буолар да эбит, ким да бачча куҺу хааҺы бултааччыта суох, Миитирэй улахан сааҺытым суох, эр киҺи буоллаҕа буолан, ол иҺин көҕөн көттөҕүнэ көппөх оргуйарыныы дьону үтүктэн кустаан муҥнанар.
–Хата бултаан аҺатар киҺи көстүбүт, атахпын өрө тэбэн сытыллыа–
Людатын күлэр, кыыҺа наҺаа ис киирбэхтик мичээрдээт, ыга кууҺан уҺун да уҺуннук уураата, массыына иҺигэр олорон. Миитирэй хараҕын симэн олорбохтоото, ама мантан ордук дьол сир үөҺэ баар үҺү дуо, таптыыр-таптатар.
ЫҺыах чугаҺыгар, Люда дьонун тоҺуйа киирдилэр, балта Вера эмиэ барыста.
Ийэтэ кыыҺыныы сиэнчэр эбит, Миитирэйи мичээрдээт иэдэҺиттэн сыллаан ылла, Вераны эмиэ, оҕолор күтүөттэрэ буолуохтаах киҺини үөрэтэрдии сыныйан көрөллөр.
Дьиэлэригэр тиийээт наҺаа соҺуйдулар, кыыстара саҥа дьиэ туҺунан кэпсээбэтэх эбит,,Бу биҺиги дьиэбит

дуо?,, оҕолор итэҕэйбэккэ үөҺэ-аллара икки этээҺинэн сүүрдүлэр. Миитирэй дьону мэҺэйдээмээри дьиэтигэр барда. Ийэтэ эдэр эбит. Манна тыаҕа үлэ суох, ыҺыллыы- тоҕуллуу бары барыта. Барыта Люда сүнньүгэр сүгүллэрэ буолуо дии санаан, кыыҺын аҺына санаата.
Миитирэй дьоно уоллара хаҺан ыал буоларын кэтэҺэн кэлтэйэргэ тиийдилэр. Саҥа дьиэ туттарарын бэйэтигэр буолуо дии санаабыттара, Людаҕа буолан соҺуппута. Аны кыыстара дьонун көҺөрөн аҕалла, ыал буолан ыпсыылара кыттыа суох быҺыылаах. Уола хаста да кыргыттарга албыннаппыт буолар сүрэх баастаах киҺи дьулайар, билигин кими да итэҕэйиэн баҕарбат. Миитирэй да кэҺэйбит быҺыылаах, тоҕо эрэ ыал буолар тылы көтөхпөт. Арай истэр тухары Дима сибэкки дьөрбөтө тута-тута сыбыытыыра иҺиллэр. Хаста да ойохтоно сырытта да арахсан иҺэр, хата киниэхэ кэлэллэрэ да бэрт.
Миитирэй Людаҕа,,холбоҺуох,, диэн тыл көтөҕүөн бэйэтин тэҥэ суохпут диэн сэнэнэ санаан ол туҺунан ахтыбат. Итиччэ эдэр, хартыына курдук кыыс олоҕун холбуо диэн оройугар да оҕустарбат. Онтон Людата Миитирэйин уҺуннук көрбөтөҕүнэ суохтаан, ахтан сайылыкка Вераны кучуйан баран кэллэҕинэ эрэ сатанар курдук буолар. Быйыл Миитирэйдээх бэйэлэрэ ыҺыах тэрийээри, онно тиргиллэ сылдьаллар. Миитирэй бэйэтэ биир тылы ыпсаран уҺун күҥҥэ кыайан саҥарбат киҺи. СылгыҺыттыыр Өндүрэй баар, үйэтин тухары хара үлэҕэ үлэлээбит киҺи диэтэххэ, айылҕаттан анаппыт дуу, атын айдарыы түспүт дуу дьэ суккуйан этэн тыынан кэлээр диэбит киҺилэрэ быҺыылаах, билигин наар биэ үүтүн бэлэмнииллэр, кымыска.
Бары даҕаны сахалыы тыыннаах дьон дьахталлардыын, үөрэх дьыла бүтэн, оҕо бөҕө тоҕо ааҥнаан кэлбитэ, чуумпу олохторун аймаата, оҕо саҥата- иҥэтэ чуопчааран олорор. Хата дьонноругар көмө бөҕөлөр, ынах хомуйуута, ньирэй аҺатыыта, аны ыҺыахха көмөлөҺөбүт диэн Люда, Вералыын кэллилэр, Миитирэй олорор дьиэтин туран биэрдэ, бэйэтэ балааккаҕа көстө. Бу сайын андыга Люда улаханнык салытыннаран турар, барыларын. Ытарын таҺынан,,хойобул,,буолбут андыны аҕыйахта умуҺуннарар буолара, олох манан тахсар диэн кэтэҺэн олорон, сороҕор эрдииннэн охсон ылара. Миитирэй , уолаттар да буоллуннар күөлү биир гына сырсаллара, сороҕор олох да сүтэрэллэрэ. Ол сылдьан анды киирэригэр мэҺэй буолаллара. Дьэ дьикти кыыс, быры да күүтэллэрэ Миитирэй хаҺан ыал буоларын, киҺилэрэ онно эрэ кыҺаллыбат курдук, топпут кумаар курдук тутта сылдьара. БөҺүөлэктэр эмиэ кэтэҺии бөҕөлөр, сайылык ыҺыаҕын, ордук кырдьаҕастар, былыр холкуос, собхуос саҕана бэйэтэ ньиргийэн-ньаргыйан олорбут сир буоллаҕа, оскуолата суоҕунан эстибитэ, оҕо үөрэтэр кыҺалҕаттан

көҺөр аакка барбыттара, онон хаарыан сир хааллаҕа, хата өй хаата Миитирэй баҺылыктан аккаастанан төрөөбүт түөлбэтин төннөрдөҕө.
Уолаттара өр гыныахтара дуо, үрэх тэҥкэтигэр үүммүт баай тииттэри түҥнэритэ кэйэн, бысталаан, хатырыктаан тиэйэн киирдилэр. Урукку ыҺыахтыыр сирдэрин сөргүттүлэр, эргэ сэргэлэри туурбатылар, көннөртөөн туруордулар. Манна сэрии бүппүт сылыгар турбут,,Өрөгөй,, ыҺыаҕын сэргэтэ эмиэ баара. Саҥа сэргэлэри туруоран кылбатан кэбистилэр.
Биир киэҺэ атын хаарчахха угаары Миитирэй күөлгэ киирэн истэҕинэ Люда ситэн ылла, аттарын ыытан, онно сытар дүлүҥ үөҺэ олорон күөлгэ элиэтиир тыыраахылары көрө олордулар,,Миитирэй мин эйигин таптыыбын,, сып–сылаас ибигирэс уоҺунан сыстан Люда уураан барда, биирдэрэ соҺуйан туох да саҥата суох тураах оҕотунуу турулуччу көрөн олордо. Ону маны толкуйдуур өйө да хаалбата, туман курдукка көттө.

ЫҺыах буолар күнүгэр хара сарсыардаттан массыына бөҕө суксуруста, хас кэлбит киҺини көрсуҺүү, оҺуохайы эрдэттэн тэрийдилэр, ыҺыахтарын иннинэ, оҺуохай дьикти кэрэ тойуга,,көй,, салгыҥна күөрэйдэ. НэҺилиэк кырдьаҕаҺа түҺүлгэни алҕаата, арчы тылын анаата бар дьонугар махтанан. Кыталык кэрэ кыргыттар дьиэрэҥкэй тэптилэр, туруйа мааны уолаттар үрүҥ туоска түстүлэр, кылыы-куобах ойдулар. Кырдьаҕастар барахсаттар харахтара ууланан, отучча сыллааҕыта эдэр саастара, бу түҺүлгэҕэ эккирээн ааспытын өйдөөн, умнуллубат хонуктара санаа буолан хааллаҕа. Манна этэ дии ыраас таптал ылласпыта, истин иэйии ыралаан, оҕо уруу төрөөбүтэ. Ол сыллар сырдык ыра буоланнар ааспыттара түргэнин, киҺи олохсуйбат буолуоҕуттан сирэ уота кыараабытын, хаарыан оттонор хадьымалларын тамылҕан, талах былдьаахтаабыт, урукку бааҺыналаах өтөхтөр оҺон олох бүппүттэр. Киэҥ да буолар этилэр былыр санааҕа бу бааҺыналар, сир сиигин куоттарымаары түүнэри булууктаан, бараналаан мөхсүү буолара. Наар куоталаҺыы, күнү сырсыы, үлэ көхтөөхтүк барара. Кырдьаҕастар барахсаттар, былыр эккирээн ааспыт эдэр саастарын санаан харахтара ууланан ылаахтыыр.
Билигин баар суох ыччаттарыгар Миитэрэйгэ махтана саныыллар, бу умнуллууга хаалбыт өбүгэтин биҺиктээх уйатын чөлүгэр түҺэрэн, торҕо буруо унаардан, ынах маҥырыыра истиҥ ырыа курдук иҺиллэрэ, сыҺыыга сылгы кистиирэ, кэрэ да буолар эбит.
Вера Люданы эмиэ аҕылбыта, дьонун кытта, Миитэрэй ийэлээх, аҕата аймахтыы буолуохтаах дьоннорун ытыс үрдүгэр түҺэрэн көрсүбүттэрэ.
ЫҺыах тэрээҺинэ өтөр–наар чугас эргин буолбатаҕын курдук иэйиилээхтик аҺыллыбыта. ОлоҥхоҺут Охоноон алгыс тыллаан анаабыта, аал уотун умаппыта, арыылаах алаадьыннан

айах тутан, кымыҺынан утахтаабыта. Атын алаас ааттаахтара аат- суол былдьаспыттара, күүстээхтэр көрсүбүттэрэ, быҺыйдар былдьаспыттара, куобахчыччат куоталаспыттара, кылыйан кыырайбыттара. Бу этэ өр сылга иҺийбит чуумпуну аймааҺын, утуйбут сир иччитэ уҺуктан сирин-уотун сибэккиннэн симээбитэ. Алахчын аҕастара алаас отун-маҺын киэргэтэн сиккиэр тыаллыын устуҺара. Ахтылҕаннаах алааҺы атаҕар туруоран өбүгэ төрүт олоҕун эргитии. Үс түүннээх күн кэлии барыы сүпсүлгэн алаас иҺин аймаабыта. Маннык тэрээҺиннээх ыҺыаҕы бөҺүөлэккэ да кыайан өтөр наар оҥорон көрдөрө иликтэрэ, наар буоллун хааллын диэбиттии күнүн эрэ ыыта сатыыллара. Иккис-үҺүс күнүгэр истиҺэ-истиҺэ ыраахтан чугастан киҺи бөҕө кэлбитэ. Билигин массыына үйэтигэр араас сэп-сэбиргэл барыта симиллибитэ. Миитирэй өссө икки баайтаҺыны кытта биир биэни туттубута, түүҥҥү түлүрбэхтии түҥкэлийбиттэрэ күөс ас бэлэмигэр. ҮҺүс күнүгэр ат сүүрүүтүгэр үс улахан бириис турбута эрдэ биллэриллэн, атын сиртэн сүүрэр аттаахтар хото кэлбиттэрэ. Дьэ манна буолбута маргыардаах уксуу, мөккүҺүүлээх мунньах. Хас да киҺилээх хамыыҺыйа тэриллибитэ, үс түҺүмэххэ сүүрдэргэ диэн быҺаарбыттара, төрдүҺэ бастаабыттар бастыҥ бириис былдьаҺыыта. Миитирэй олох чугаҺаабатаҕа, Людатын кытта түүн-күнүс суксуруспуттара. ОҺуохай буоллун, оонньуу буоллун сиэтиҺэ сылдьыбыттара. Кырдьаҕас көлүөнэ көрө-көрө күлүгэр имнэнэрэ, баар суох ыччаттара ыал буолуон баҕараахтыыллара, ким сириэй күөҕүнэн чоҕулуччу көрбүт сып-сырдык кыыҺы, урут уоллара икки төгүл олоҕун кыайан оҥостубатаҕар сэлээр кыргыттары буруйдууллара.
КэтэҺиилээх ат сүүрүүтэ саҕаламмыта, манна буолбута саха санаабыта, араас эҥин эгэлгэни барытын уксубуттара, харчы харса суох хамсаабыта. Сүүрүүгэ тардыалаҺыы бөҕө буолбуттара, үс миэстэҕэ кэлиилэр олохтоохтор да маппатахтара. БүтэҺик,,Супер бириис,,киирсиитигэр уҺун биэтэккэ Миитирэй бэйэтэ таптаан миинэр атын киллэрбитэ. Дьон бу ат тас көрүҥүн көрөн бу ат сүүрүө дуо дии санаа кииртэлээбитэ. Модьута бөдөҥө сиҺэ уҺуна түөҺэ кэтитэ, сиэлэ кутуруга сыыйыллан уҺуна, тоҕо бу саатар лэппийэн биэрбэттэрий, сабырыйан түҺэн, араас санаа дьоҥҥо кииртэлиир, онно холоотоххо атын аттар чылбыйан, атахтарын үрдүгэр үҥкүүлээн киҺи эрэ хараҕа хатанар. Уонча ат сүүрэр, аттар түспүттэрин истэн көрөөрү бүтэй үөҺэ тахсыбыт да элбээтэ. Бастакы түҺүүгэ туох да биллибэт илин-кэлин түсүҺүү, сир ортотуттан туус маҥан ат сиэлэ кутуруга сыыйыллар ойоро өссө түргэтээн, ыстанара өссө ыраатан аттар атан биэтэги урут түҺэн ааспыта. Сэнээбиккиттэн сэрэн диэбиттии манна

буолбута, били нэҺиилэ хамсыыр эт лахса аттара атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн ааспыта көрөргө кэрэ да этэ, баҺын үөҺэ көтөҕөн көрөн-истэн сэгэлдьитэн иччитигэр Миитирэйгэ кэлэн хоҥоруутун түөҺүгэр сууралаан ааспыта. Үтүө киҺи ата да үтүө таҺаа быҺыылаах эбит диэн кырдьаҕастар астыммыттара.
Дьоно сэргэтэ Миитирэйгэ улаханнык махтаммыттара, куруук да маннык тэрээҺини тэрийэ тур дэспиттэрэ.

Арыылаах,С.