Аудиота:

    Тээмпий иһэ үллүөр диэри кыыһыран аҕай олорор. Буолумуна, ото үс-түөрт эрэ хонукка сиирэ хаалла. Биир да киһи иннинэн буолан оту тиэйэргэ сөбүлэспэт. Ол чааһынайдар трактордара алдьанара, сыаналара да ыарахана. Хайа уон­ на бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын үлэлэрэ сыттаҕа дии. Икки-үс чааһынай трактордар оту тиэйэллэр. Онон уочарат бөҕө.
    Тээмпий бэйэтин массыынатынан сайынын суол-иис бадарааннаах сирэ куһаҕан диэн отун таһыммат. Кэлин сылларга оттообут отун ходуһатыгар кэбиһэр. Атынан балтараа көстөөх сиртэн кыһыҥҥы тымныыга төһөнү тиэйиэй. Суолиис да дьаабы дойдута. Салалта суолу оҥорботторугар ис-иһиттэн кыйыттар. Кими мөҕөрүн бэйэтэ да билбэт. Кини оттуур сирин суолун ким кэлэн оҥоруой. Дьоннор сылдьыбат кытыы сирдэрэ. Тэ­ эмпий кыыһырдаҕына кэргэттэрин хабахха тыыннарар, кинилэр буруйдарыгар дылы. Дьиҥинэн эрдэ дьаһамматаҕар бэйэтэ буруйдаах. Арай, эмээхсинэ, кытта кырдьыбыта, ону-маны утары этэн көрдөҕүнэ, этиэхтээҕэр эппэтэх оҥорор.
    — Үрүмэ, хотуой, эн баҕас чаллыргыы олорума, үлэлээн көмөлөспүккэ дылы, — диэн сааһын тухары ыанньыксыттаан кырдьарын саҕана илиитэатаҕа такыччы тардан, сүһүөхтэрэ ыалдьаннар эрэйдэнэр кэргэнин саҥата суох ыытар. Сороҕор Тээмпий кыыһырара сөп курдук. Икки кыыс, икки уол оҕолоохтор. Биир да оҕо үлэлээбэт. Бары оҕонньордоох эмээхсин пенсияларыгар олороллор. Сатахха, үөрэнэргэ төлөбүрдээх оҥорбуттара мэһэйдээн, оҕолор кыайан үөрэххэ киирбэтэхтэрэ. Ону санаан Тээмпий киҥэ-хаана холлон кэллэ. Дьиэлээх кырдьаҕас кыыһырбытын билбиттии бүгүн оһохторо быһа сыыгынаан имик-самык умайан дьиэлэрин аанньа сылыппата. Муҥар бу сарсыарда кыра уола оттубут эбит.
    — Бачча сааскар дылы оһоҕу сатаан оттубаккын, — диэт саҥа мае эбэн эрэр уолун туора садьыйан баран, оһох иһин күлүүкэнэн булкуйан бытарытта уонна сабыытын кыаратта.
    — Тоҥон өлүөххүт суоҕа, сүрэҕэ суохтар, — ди­ эн кимиэхэ да туһаайбакка этэн баран, дьэ кыайталаатым ээ диэбиттии холкутугар түһэн, дьыбааҥҥа «лах» гына олоро түстэ. Мөҕүллүө да суох дьон, от кыайан тиэллибэккэ, Тээмпий мунньа сылдьар кудугун тоҕо тэбээтэ. Дьоно эрэйдээхтэр бары саҥата суох хотонноругар таҕыстылар. Тээмпийи ким да утары көрбөт, онон кини итэҕэстэрэ, сыыһата саҥат суох хаалан иһэр. Аҕа баһылык, арҕахтаах эһэ курдук киҥэ киирдэҕинэ, ама, ким утарылаһыай. Бэл аана аһылларыгар, сабылларыгар Тээмпий диэки буолан, сөпкө этэҕин диэбитгии «ээх», «ыык» диэн хаачырҕаан сэҥээрэр курдук. Көр, Тээмпий оннук киһи.
    Сэбиэскэй былаас ыһыллан, демократия кэмэ тиийэн кэлбитэ. Ким тугу оҥороро, саҥарара көҥүлэ.

Тээмпий санааҕа дэлби баттатан, оронугар тиэрэ түһэн сытан урукку уонна билиҥҥи олоҕун тэҥнээн көрөр. Урут хамнас аһы, таҥаһы барытын хааччыйара. Онтон билигин сыана хамнастан тутулуга суох ыарыы турар. Бэл ити испиискэни ылан көр, урут биир харчы, онтон билигин 50 харчы. Килиэп 28 харчы буоллаҕына, күн бүгүн 10 солкуобай, өссө тахсар. Ол икки ардыгар өйүгэр пенсията киирэн кэллэ. Бу пенсияҕа таҥас-сап туһунан са­ наан да көрбөккүн. Аскар даҕаны эрэй бөҕөнөн тиийэр. Тээмпий таҥаһа эргэрдэ. Чэ, көстүүмү, баҕар, ыраастаан, өтүүктээн биир эмэ бырааһынньыкка кэтиэххэ сөп. Ордук истээх соно иэдэйдэ. Өҥө кубарыйда. Сылааһы олох туппат, тыал курдаттыы үрэр. Саҥаны ылар кыаҕа суох. Хайа, туох эмэ көһүннэҕинэ оҕолоругар таҥас-сап ылыа этэ. Ити дьонуҥ таҥаһы начаас алдьаталлар. Кыргыттар мааныга кэтэр таҥастара муодаттан хаалара түргэнэ бэрт. Кинилэргэ саҥаттан саҥаны ылан иһиэххэ наада. Ону Тээмпий тугунан ылыай. Саатар, уолаттар тугу эмэ үлэлииллэрэ буоллар, кэм эбиискэ буолуо этэ. Улахан уол Тарас коллективнай биригээдэҕэ рабочайдаан көрбүтэ да, хам­ нас диэни ылбакка уурайбыта. Кыра уола ыан­ ньыксыттаан иһэн, хамнаһы биэрбэттэр диэн аккаастаммыта. Аны иккиэн атыыһыттаан баартара. Син ханнык эмэ харчыны киллэрэн иһэн, үптэрэ аҕыйаан, атыылыыр табаардара бүппүтэ. Нолуогу кыайан төлөөбөккө уурайарга күһэллибиттэрэ. Онтон ыла дьиэ үлэтигэр көмөлөспүтэ буолан олороллор. Сайынын от оттоон, кыһынын кэтэх сүөһү көрүүтүгэр үлэлииллэр. Улахан уол былырыын кэргэннэммитэ. Хайдах гыныай, Тээмпий кыстаабыт сибиинньэтин, атыыр тыһаҕаһын өлөрөн сыбаайбалаабыта. Үөрэҕэ, үлэтэ суох кийиит Тээмпийгэ эмиэ айах адаҕата. Аны быйыл кыра уола харчылаах үөрэххэ кэтэхтэн үөрэнэргэ киирбитэ. Оҕонньор быстыа дуо, идэһэтин өлөрөн, атыылаан харчы оҥорон үөрэҕэр төлөөбүттэрэ. Эһиил хантан харчы буларын санаатаҕына сүрэҕэ ытырбахтыыр, барыах-кэлиэх сирин булбат буола мунан хаалар.
    Дьон Тээмпий баай дииллэр. Күлэн этэллэрэ дуу, кырдьык этэллэрэ дуу? Ону кини дьиибэргии истэр.
    Ол туох баайдаах буоламмын дьон ымсыырарый дии саныыр. Кини баайа да диэн биэс ыанар ынахтаах, биир оччо тыһаҕастаах, биир тиҥэһэ оҕустаах, икки биэлээх, биир аттаах. Билигин ыал барыта элбэх сүөһүлээх. Ону эмиэ баайдар дииллэрэ дуу? Тээмпий уонна туох да баайа суох. Дьиэ ма­ ла диэн түөрт уонча сыллааҕыта эмээхеинигэр биэрбит серваннара эрэ. Чэ, ити сүөһү-ас кинини, оҕолорун көлүнэр коле, хамначчыт оҥоһунна. Сайынын от оттооһуна, кыһынын хотон ис-тас үлэтэ иэдэттэ. Сатаан бардахха, аанньа техниката суоҕа эрэйин

ессе элбэттэ. Маҥнай син араас тех­ ника баар курдук этэ. Эргэ грузовой массыына, мо­ тоблок (сэбиэскэй саҕана сыаната чэпчэки этэ), эргэ ат охсоро, мунньара, мотоцикл, «Москвич» бааллара. Тээмпий дьэ ол тэриллэрин харыстыыр аҕай этэ. Дьоҥҥо уларсыан кэриэтэ тыына быс­ тыа. Гаражка хатыы сылдьар. Онтон эн кинини мүччү туттарбаккын. Ылсар-бэрсэр киһи дьону кытта уопсай тылы булар. Тээмпий ылсан-бэрсэн бэрт. Ол оннугар саппаас чаастаах киһини көрдөҕүнэ арахсыбакка, эгэ-билэ тылын этэн чэпчэкитик көрдөөн ылар. Онон-манан эрэннэрэн туран, хайаан да ылан тэйэр. Ол кэнниттэн эрэннэрии да умнуллар. Бэйэтигэр саппаас чаастаах да буоллаҕына биэрэн бэрт. Кер, Тээмпий оннук киһи! Кыһынын от-мас тиэйэргэ эмээхсинэ инбэлиитинэн туһанан, аһыннаран, хата, ким-хайа иннинэ тракторы ылар. Тракторист уолу аймаҕырҕаан, ыалым диэн үлүм-салым түһуү бөҕө. Чэпчэкитик тиэйтэрэ охсор. Ол эрэн хайатын куруук албынныай, кэлин сутул тиэйбэт буоллулар.
    Тээмпийи дьон биирдэ аһыырдаах киһи кыттыспат киһитэ дииллэр. Буолумуна, Тээмпий дьонтон ылаары гыннаҕына, үөрүү-көтүү, куһуоҕунан эт биэриэх буолан кутугунатыы киэнэ кытаанаҕа. Киһи эрэ: «Ии, эрэйдээҕи, учугэй да киһи», — диэн баран биэриэ да суоххун биэрэ охсоҕун. Аныгыскы сырыыга үтүөнү оҥорбут курдук сананан кэллэххинэ, киһиҥ эйигин кытта кэпсэтиэ да суоҕа. Эмиэ чаас биэрбит иэстээх эмээхсинин быраата Дьарааһын Тээмпий массыынатынан муус тиэйтэрээри тиийбитэ, кутуетэ тимир тириитин кэтэн олорор эбит. Дорооболоһон керде да, саҥа суох, арҕахтаах эһэ курдук хоһуттан өҥөйөн туран:
    — Суордар, тураахтар, сүрэҕэ суохтар, сүөһү ииттибэттэр уонна киһи сүөһү өлөрөрүн кэтээн ту­ ран кэлэҕит! Иҥсэлээхтэр бара туруҥ! — Диэн ыххайаат, хоһугар дьылыс гынан хаалар.
    — Суох, доҕор, эн сүөһү өлөрөргүн билбэтэхпит ээ. Наадалаах буоламмын эдьиийбэр кэллэҕим дии. Эйигиттэн тугу даҕаны көрдөөбөппүн, — диэн көрдө Дьарааһын. Тээмпий кинини көрбөтөх кур­ дук туттар. Эмээхсинигэр кыыһыра-кыыһыра хоско киирэн хаалар. Дьарааһын кэтэһэ сатаан баран, ыйытта:
    — Хайа, Тээмпий массыынабыт сүурэр ини, мууспун тиэйиэх эрэ. Уолгар уларыс, эдэр киһи тиэйсэн биэриэ этэ.
    — Суох, суох массыына алдьанан турар, бэриллибэт! Онон-манан кииримэ-тахсыма, — диэн ба­ ран, кэпсэтии бүттэ диэбитгии таҥнан таһырдьа тахсар. Эмээхсинэ:
    — Нохоо, массыынабыт олох алдьанан турар, атын дьонтон көрдөс, үчүгэй массыыналаахтартан. Быйыл сайын биэрбит чааһыҥ үлэлээбэт үһү. Эргэ, алдьаммыт чааһы биэрбиккин, — диэн баран, былдьаан ылыа диэбит курдук, ыйанан турар күлүүс тылларын

сиэбигэр ылан угунна.
    — Оо, дьэ, эдьиэй, саҥа чааһы «Арбаттан» ыарахан сыанаҕа ылбытым. Биирдэ эмит кыһалҕабар туһаныам диэммин эһиэхэ биэрбитим. Дьэ, ыарахан да дьоҥҥут. Бензин, арыы сыанатын төлүөм этэ. Ол эһиги биэрбэт буоллаххытына атын ким уларсыай?
    — Массыына алдьаммыт, собуоттаммат, сүүрбэт буолан турар.
    — Киһи эһиэхэ туһалаан да, — диэн баран, хомойон, сиргэ силлээтэ, быраата Дьарааһын тахсан барда. Сарсыныгар Тээмпий массыынатынан муус тиэйэ сылдьар диэн дьоннор сэһэргэһэллэр.
    Дьэ ол бэйэтэ массыыната кэнники кырдьык алдьанна. Дьоннортон ытаан-соҥоон туран көрдөһө сатаата да, туһалаабат киһиэхэ ким көмөлөһуөй, бэйэтин курдук суох ээ дииллэр. Ол аайы Тээмпий кыыһырыы-тымтыы бөҕө. «Соруйан биэрбэттэр, киэбирэннэр, эһиги да массыынаҕыт алдьаныа», — диэн кырыыр-таныйар. Бэй­ этэ биэрбэтэҕэ умнууга хаалар. Техниката эргэрэн, чааһа көстүбэт уонна сыаната ыарахана бэрт буо­ лан кыайан атыыласпакка таах экспонат курдук тураллар. От охсоро сиэрпэтин хамсатар чааһа ал­ дьанан турар. Олох көстүбэт. Баһаарга баар да буоллаҕына түөрт-биэс тыһыынча уһу. Ону Тээмпий тугунан ылыай. Аймахтарыгар ылан кулуҥ, эт биэриэм диэн көрдөспүтэ да, эт биэрбэтин билэр уон­ на сыаната ыарахана бэрт диэн бэйэлэрэ нэһиилэ олорор ыал кердуу, ыла да сатаабатахтара. Баҕар, идэһэттэн ордорон биир эмэ суөһүнү өлөрөн баһаарга эрэй бөҕөнөн атыылаатаҕына сэтгэ-аҕыс тыһыынчаҕа турара дуу, суоҕа дуу? Ити харчы отмас, таҥас-сап бытархай наадаҕа туттуллар. «Бела­ русь» трактор сыаната үс сүүс-түөрт сүүс тыһыынча солкуобай, «Уазик» массыына эмиэ ыарахан. Техниканы хайдах да атыылаһар кыаҕа суох. Атын охсоругар көлүйэн боруобалаабыта, соҕотох ат хантан кыайыай, түһүөлээн керен баран, турунан кэбиспитэ. Охсорун кэннэки араас техникаҕа холбоон оҕустаран көрдө да, туһа суох. Хата, дэлби алдьатга. Онон сыл аайы уу кытыытын, быллаардаах сирин уолаттарынаан илиинэн охсор. Кене сиригэр трактор эттэһэн оҕустарар. Дьэ кэтэһии-манаһыы, уочараты күутүүгэ ньиэрбэ бөҕө бүтэр, күн-дьыл бөҕө барар. Сыаналара бөһүөлэккэ чааска үс-түөрт мөһөөх. Ити сыана сир-сир аайы туспа буолар. Аны грузовой массыынанан биирдэ тиэйтэриигэ балтараа тыһыынча. Тээмпий кырата сэттэтэ-аҕыста кырыныан наада. Оччотугар уонтан тахса тыһыынчаны төлүөн наада. Ону хантан? ..
    Тээмпий кырыйда, сааһа да элбээтэ. Үлэни кыайбат буолан иһэр. Сүрэх баҕатынан эрэ сыл­ дьар. Эгэ, өрөбүл кэлиэ дуо? Кыһыны быһа эрэй бөҕөтө. Элбэх сүөһү иигэ-сааҕа, хотон ис-тас үлэтэ Тээмпийи салыннарда. Сүрэҕэ ыалдьар. Тоҥ балбааҕы дьаарыстыыр. Куруук

да буолбатар, оҕолор суохтарына. Дьэ онно салгын тиийбэккэ өрө бэтиэхтэс буола түһэр, уҥуоҕа халыр босхо барар. Тохтоон сынньаннаҕына эрэ сатанар. Аны сүөһү хойуутун таһааран балбаахтаһар. Онно даҕаны эрэй бөҕөнү көрөр. Былырыын балтараа ый балыыһаҕа сытан тахсыбыта. Эми-тому бырааһа бэйэҥ бул диэбитэ. Хата, онно аймахтара булан биэрэн абыраабыттара. Тээмпий дьонугар баһыыбалаабатаҕа даҕаны. Тоҕо баһыыбалыай? Аймах көмөлөһүөхтээх. Балыыһаттан тахсыбыта, хотонун таһа харбамматах от бөҕө. Хотон иһэ кир-хах, долборукка хотуул ортотунан. Онтон да атын итэҕэһибыһаҕаһы булан оҕолорун дэлби мөҕөн ыраастаппыта. Тээмпий тугу эрэ эмиэ кыайбакка кыыһыра сырыттаҕына, эмээхсинэ халтарыйан атаҕын өлөрбутэ. Түүнү быһа дьаралыйан ыалдьан олох утуйбатаҕа. Сарсыарда Тээмпий ыалдьа сытар эмээхсинин диэки кыыһырбыт хараҕынан килэччи көрөн баран:
    — Үлэҕин үлэлээ, ыалдьыбыта буолан сытыма, күн ыраатта, — диэбитэ. Аһаан баран хотонугар тахсыбыта. Эмээхсинэ атаҕын уҥуоҕа хабыллыылаах буолан, балыыһаҕа ылбыттара. Тээмпий көр дьэ оннук киһи.
    Тээмпий биир аймаҕа хотуттан бааһынай хаһаайыстыба тэринэн көһөн кэлбитэ. Маҥнай син элбэх техникалааҕа. Биир «ЗИЛ-130», икки сэнэх «Беларусь» трактор, «Газ-66» массыына, элек­ тростанция, элбэх баайдааҕа. Былыргы эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот, хотон, кыбыы, дал, гараж туттан олохсуйарга санаммыта. Нэһилиэнньэлээх сиртэн сүүрбэ биэс биэрэстэ ыраах олороллор. Кинилэртэн ураты ыт да oxcop киһи суоҕа. Маҥнай син олорбуттара. Биир тракторын «Уазикка» атастаһан оройуоҥҥа киирэригэр быдан абыраммыта. Тракторынан сылдьар курдук буолуо дуо. Сороҕор хаһаайыстыбатын наадатыгар киирэн хас да хонон хаалара. Онно Тээмпийтэн атынан тахсан доҕор буол, көмөлөс диэтэҕинэ, Тээмпий, хата, тахсан бэрт.
    — Кыра оҕо курдук куттанан хааллаҕай. Аныгы дьахталлар үлэлиэхтэрин баҕарбаттар. Эчикийэ, ол туга суураллар үһү. Аҕыйах хонукка олордун ээ, — диэн кэбиһэрэ. Тээмпий оҕолорун кытта олорор, онон соҕотох хонор диэни билбэт.
    Ол урут дьонноох-сэргэлээх дэриэбинэҕэ үөскээбит дьахтар киһиэхэ, соҕотох киһитэсүөһүгэ суох сиргэ олоруу манан дьыала буолбатах, хайыай, соҕотоҕун хаалара. Былыргылыы чүмэчи уотунан. Станциялара алдьанан турар. Чааһа ханна да суох. Бу баар диэн абааһыны көрбөтөр да, куттанара. Муҥар, ыта киэһэтин, түүнүн үрэн уутун көтүтэн кэбиһэрэ. Уһун түүн сүрэҕэ тиргэҕэ иҥнибит кус сүрэҕин курдук тиҥиргэччи тэбэрэ, төбөтө ыалдьара. Маннык олорон улаханнык ыарыйдаҕына киниэхэ көмөлөһөр киһи суох. Ону санаатаҕына куттанара. Киһитин бөһүөлэккэ көһүөхдиирэ.

Аны кэнники кэргэнэ улаханнык ыалдьан куттаабыта. Кредит ылаллара да кыра уонна кылгас болдьохтооҕо, онон туһата кырата. Улаханнык туһаммакка эрэ кредиттэрин төлүүр аатыгар сылдьаллара. Онон ыксаан техникаларын, саһылларын коллективнай хаһаайыстыбаҕа атыылаабыттара. Эр киһи улаханнык ыалдьар буолан, сотору оройуон киинигэр көһөн киирбиттэрэ. Үлэтэ суох буолан кэлин оҕолоругар куоракка көспүттэрэ, он­ но үлэ буланнар, үлэлии сылдьаллар дииллэр.
    Итини барытын Тээмпий саныы сытан, кэтэх хаһаайыстыба барса суох эбит диэн толкуйдуур. Хоргуйбат эрэ сыалтан олоруохха сөп. Хайа, аны кураан дьыллар кэлиэхтэрэ дии. Ходуһа кууран, хатан туруо. Оччоҕо Тээмпий урукку совхоз дьонун курдук ыраах баран оттуур кыаҕа суох. Үбэ-аһа, техниката кыайтарбат дьыала. Былыр өбүгэлэрбит барахсаттар эрэйдэрин аччатан оттуур сирдэрин таһыгар олороохтообуттар. Уһун кыһыҥҥа биир эмит ыалдьыт сылдьан ааһара. Таҥас-сап да мөлтөҕө, өй-санаа да сайдыбатаҕа дии саныыр.
    Кэбиис-кэбис кини оннук олоруон баҕарбат. Тээмпий дьон-сэргэ ортотугар, сонуну көрө-истэ сылдьарын сөбүлүүр. Тээмпий бу күн сиригэр кыһалҕата диэн хайдах эмэ гынан сүөһүм этэҥҥэ турдар, төрүөҕүн биэрдэр дии саныыр. Дьон иннэ, государство туһа диэни өйүгэр даҕаны оҕустарбат. Буолумуна, кини государствоҕа туту да биэрбэт. Урукку курдук уопсай сүөһү, от-мас туһугар кыһалҕаламмат. Аҥардас бэйэтин туһугар сордонор. Тээмпий дэлби булкуллан баран, коллектив­ най хаһаайыстыба ордук дуу дии саныыр. Кини төбөтүн кэтэх хаһаайыстыба дьэ үлтү сыста. Салайар талаана суох. Урут биригэдьиирдэр, управляющайдар тугу этэллэринэн сылдьан үлэлииллэрэ. Бэйэни салайыныы, саҥаны киллэрии, былааннаан үлэлээһини Тээмпий бэйэтин өйүнэн оҥорбото. Салайааччылар ыйан-кэрдэн биэрэллэрэ. Онно кини төбөтө ыалдьыбат этэ. Баҕар, ол иһин буолуо, сыл аайы кэтэҕин үлэтэ ыараан иһэр. Copox ынаҕа ууламмат, биэтэ эмиэ көтө-көтө төрүүр. Оттуур сирэ сороҕор аанньа үүммэт. Тээмпий ку­ раан кэлэриттэн куттанар. Оччоҕо кэтэх сүөһүлээхтэр эстэллэригэр тиийэллэр. Сүөһүтэ аҕыйаатаҕына балаһыанньата ыарыыр. Күн аайы да буолбатар, баһаарга атыылаан харчы киллэрэр үүтэ, сүөгэйэ, суората суох буолар. Дьэ оччоҕо Тээмпий иэдэйэр. Табах, чэй, бытархай наадаҕа туттар харчыта суох буолар. Арай онно барытыгар пенсиятын ороскуотгууругар тиийэр. Муҥар чугас үүт тутар пуун да суох. Сайын итиигэ үүт начаас аһыйар. Тоҕо уопсай маҕаһыын аһан туппаттара буолла. Ол маҕаһыыҥҥа холодильник, сэппэрээтэр биэрдиннэр. Төһө эрэ үчүгэй буолар этэ. Урут «Молоко» массыына биир бириэмэҕэ үүтү

хомуйа сылдьыбыта. Барса суоҕа дуу, сотору тохтоон хаалтара. Онтон ыла ким кыахтаах рынокка, таһырдьа туран үүт, сүөгэй атыылаан күнүн бүтэрэр. Кыаҕа суох өртө бары күөх үүтү тамыйахха, ынахха, сибиинньэҕэ иһэрдэллэр. Хаһан эмэ атыылаатахтарына от үлэтигэр охсуулаах. Үүккүн атыылыаҥ дуу, оттуу барыаҥ дуу? Дьэ, эрэйдээх кэтэх диэтэҕиҥ. Тээмпий өрө тыынан баран улаҕа диэки хайыһан утуйардыы оҥоһунна. Ол эрээри уута олох кэлбэт. Бииртэн биир санаалар өйүгэр кэлэ тураллар. Үп-харчы суоҕа тыа сирин дьонун олоҕун атахтыыр, кыһалҕаларын элбэтэр. Муҥар быйыл аҕыйах уопсай сүөһүлээх хаһаайыстыбалара бу үлүгэр өҥ, оттоох дьылга оттообото. Онон сүөһүлэрин паайга үллэстэн кэбистилэр. Үлэлэрэ суох буолан гаражтарын, трактордарын тоҥордулар. Инньэ гынан муус, мае, от тиэйиитигэр дьон эрэйдэннилэр. Ол көстөр сиртэн чааһынай трактор муус тиэйдэҕинэ алта-аҕыс мөһөөх. От тиэйиитэ өссө ыараата. Чааһынай дьон от, мае тиэйэллэригэр ыарыыра сөп курдук. Запчаас көстүбэт, көһүннэҕинэ даҕаны сыаната ыарахан. Горючай сотору-сотору ыарыы турар.
    Тээмпий бииртэн муодаргыыр. Сорох тэрилтэлэр салайааччылара хамнастара элбэҕин сөҕөр. Орто кыанар, ордук салайар үлэҕэ сылдьар дьон куораттан хастыы эмэ сүүс тыһыынчаҕа таас квар­ тира, омук массыыната атыылаһаллар. Онтон Тээмпийгэ биир массыына мае сыаната кыайан көстүбэт. Тээмпий ону санаан иһин-таһын кыайан быһаарбакка үлтү булкулла сытта. Буолумуна, кини сааһыгар байбатах киһи. Итини санаатаҕына көхсүн ыарыыта ордук күүскэ дьаралыйарга дылы буолар. Советскай былаас саҕана элбэх кэтэх сүөһүнү иитэн эрэйдэммэтэх. Тээмпий муҥа-тэҥэ, санаата булкулла сыттаҕа… Оччолорго государст­ во, уопсай сүөһү туһа диэн сааһын тухары үлэлээн кэлбитэ. Өрөбүллээх, уоппускалаах, ый аайы хамнастаах этэ. Онно холоотоххо саҥа былаас Тээм­ пий курдук мөлтөх дьоннору улаханнык сүрэхтэрин салыннарда. Саҥа үйэ, саҥа тыһыынча сыл Тээмпийгэ өссө тугу көрдөрөрө биллибэт. Ону саныы сытан, күнүскү күүс үлэттэн илистибит оҕонньор, утуйан мунна тыаһаан барда. Ол быыһыгар үлүгүнэйэр, быһыыта эмиэ дьиэ кэргэн кыһалҕата түүлүгэр киирэн сордуур быһыылаах.