(Кэпсээн)
    Сардаана сана билсийэн испит уолун кытта букатыннаахтык иирсэн, уоскуйаары, хас да сыл үүннэрэ сатаабыт сибэккитин, тахсан эрэрэ буолаарай диэн, буордаах туой көһүйэтин өҥөйөн көрдө. Умнаска, икки бөкүнүк сэбирдэхтэн үөһэ, уһун синньигэс, окко маарынныыр сэбирдэхтэр үүммүттэр. Баҕар, кини олордо сатыыр сибэккитэ дьэ үүнэн эрдэҕэ, кэтэһиэххэ баар, дии саныы турдаҕына, уопсайга ыаллыы олорор дьахтара идэтинэн тоҥсуйбакка киирэн кэлэн саҥа-иҥэ бөҕөнү кутта-симнэ:
    — Туустааҕым буоллар Хобороостон хобордооҕун уларсан, Арыынаттан арыытын атыылаһан, Боруонньаттан бурдугун бэриһиннэрэн алаадьылыам этэ диэбиккэ дылы, суодалааххын дуо? — диэн күллэ.
    — Баар, билигин кутан биэриэм, — диэн Сардаана ыскаабын арыйан барда.
    Ыала, тугу гына турбут баҕайытай диэбиттии, көһүйэни кэлэн өҥөйдө.
    — Хайа, бу туту олортун? — диэн интэриэһиргээтэ.
    — Пакаа сэкириэт, Дьэбдьиэй, баҕар, үүннэҕинэ этиэм.
    — Чэ, этиий, этиэххэр диэри сүгүннүөм cyoҕa, — диэн Дьэбдьиэй ырбаҥалаата.
    — Короче, луковичнай…
    — Лилия дуо?
    — Оттон… лилия курдук.
    — Ээ, бу лилия буолбатах, кучу үүммүт дии, сыыс от, мин билэбин. Үргээн кэбиһиэххэ наада, лилия сыыс оту себүлээбэт, кыайан үүнүө cyoҕa.
    — Арай мин сибэкким эмиэ ол кучу курдук уктаах буоллун? Үүнэ түстүн, үргүүр өр буолуо дуо?
    — Пахай, пахай, бу 6aҕac олох бэлиэ от, мин дойдубар маннык элбэх буолааччы. Биир-икки үүннэҕинэ тэтэрэн түһэн тугун үчүгэйэй дии саныыгын, обургу соҕус сүүмэҕинэн да үүнэн турар буоллаҕына куһаҕана суох курдук, онтон бэйдиэ ыытан кэбиһэн учаастагын барыта оннук отунан үүнэн таҕыстаҕына, дьэ, сыыс от
эбит диэн өйдүүгүн да, быыһанар кыах суох буолар. Сылын аайы тахса турар, кини үүннэ­ҕинэ атын туох да үүммэт буолар, онон сибэккилэнэ илигинэ үргээн кэбис.
    Сардаана куппут суодатын биэрэн баран хомойбуттуу үөһэ тыынан ылла уонна кеһуйэтигэр чугаһаата. Иккилээх-устээх уола бокуойа суох тугу эрэ caҥара сатаан:
    — Сэпэ! Мама, сэпэ! — диэмэхтээтэ.
    — Хайа, оҕоҥ билиҥҥээҥҥэ диэри олох киһилии саҥарбат эбит дии, бачча сааһыгар саҥарбатаҕа куһаҕан, туох буолан хойутаатаҕай? — диэтэ өссө да тахса илик Дьэбдьиэй.
    Сардаана сибэкки угун быһа тардан ылбытыгар, уола маккыраччы ытаан барда. Уолун көтөҕөн ылан илиитигэр бигээн ылбытыгар арыый уоскуйбукка дылы буолла, ол да буоллар хараҕын далыгар кураанахсыйбыт көһүйэ хара буорунан көрөн турара көһүннэҕинэ, эмиэ ытаан маргыйар. Оҕото туох буолбутун Сарда­ана онон билбэккэ хаалла.
    Ahaҕac ааҥҥа ыаллыы олорор киһитэ, Түмэппий, сөбүлээбэтэх, киэмсийбит

сирэйин көрдөрөн ааста. Сардаана кинини кынчарыйан кэбистэ уонна аанын сапта.
    Уолун эйэҥэлэтэ сылдьан, табыллыбатах дьылҕатын саныы сырытта. Ийэлээх аҕата үйэлэрин тухары сүүс сүүстэриттэн өйөнсөн, эйэ дэмнээхтик олорбут дьон. Кини, билиҥҥитэ отуччатын ааһан эрэр дьахтар, бэйэтигэр сөп тубэһэр олоҕун аргыһын көрдөөн кыайан булуммата. Биир да киһи сөп буолбат курдук. Ийэтэ сороҕор «эр дьонтон аһары элбэҕи ирдиириҥ буолаарай, бэйэҕин билинэн сөптөөҕү көрдүү сатаа» диирэ. Омсолоох да дьону кытта, киһитэ эрэ үчүгэй буолаарай диэн тапса сатаан көрдө да, туһа тахсыбата. «Чэ, соҕотох буолар дьылҕалаах буоллахпына, соҕотох да олоруум» дии санаан оҕотун ыгыта кууспахтаата.
    Эдэр, ис киирбэх дьахтар эр киһи 6олҕомтото суох өр сылдьыбата. Биирдэ Наһаар Дьаакыбылабыс диэн алта уонугар сылдьар бииргэ үлэлиир киһитэ:
    — Сардаана, былырыыҥҥы отчуотуҥ баара буолаарай, мин быйылгыбар туһанаары холобур оҥостуохпун, миэхэ кеөрдөрбөккүн ээ, — диэтэ.
    — Көрдөрүөм, сарсын аҕалыаҕым, — диэтэ Сардаана.
    — Ээ, көр эрэ, мин ыксыыбын ээ, тоойуом, киэһэ хоскор киирэ сырыттахпына баа суох ини, — диэн, киһитэ сэрэнэн ыйытта.
    — Ээ, оттон киирэ сырыт ээ, — диэн, кыыс тугу да күтүрээбэккэ улгумнук сөбүлэстэ.
    — Хаһыс хоскунуй? — сэргэхсийдэ Наһаар Дьаакыбылабыс.
    Кыыс хоруйдаата. Оҕонньор офистан тахсан көрүдүөрүнэн хааман иһэн, көтүөн кыната эрэ суох быйһыылааҕа.
    Наһаар Дьаакыбылабыс мааны көстүүмүн кэтэн кэлэн, Сардаана утары уунан биэрбит докумуонун хонноҕун анныгар кыбынаат, ыҥырыыта суох киирэн остуолга олорунан кэбис­тэ. Эдэр дьахтар аҕа киһини туох диэн үүрүөҕэй, чэй кутан биэрдэ, туох баарынан холодильниктан ас таһааран уурда.
    Ону-маны солуута суоҕу кэпсэтэ-кэпсэтэ чэйдээн бүтэн баран, Наһаар Дьаакыбылабыс эмискэ дуоспуруннаахтык:
    — Дьэ, эйиэхэ наһаа да үчүгэй эбит, мин ман­на хаалыыһыбын, — диэтэ.
    Аҕа киһи оонньоон, көрү-нары тардан эттэ диэн, Сардаана аҕала сатаан күллэ, ону Наһаар Дьаакыбылабыс дьойһуннаахтык көрөн баран:
    — Мин оонньуута суох этэбин, Сардаанчык, мин хаалыыһыкпын, — диэтэ.
    Сардаана син биир итэҕэйбэккэ:
    — Наһаа хотума эрэ, Назар Яковлевич, ки­һини кыбыһыннарыма, — диэн кытаран хаалан баран, сирэйин ытыһынан хаххалана-хаххалана күллэ.
    — Кырдьык этэбин, Сардаанчык, — дии-дии Наһаар Дьаакыбылабыс дьахтар нарын илиитин мутук курдук тарбахтарынан таарыйда, куоттара тутар төбөтүн имэрийэ сатаата, — Эн аан бастаан улэ кэпсэтэ, хайдах эрэ сибэккилээх хонуунан хааман эрэр курдук сэрэнэн үктэнэн киирэн кэлбиккэр, дууһам ыллаабыта.
Мин оонньуута суох манна хаалыым, ол эмис Натааһа бэйэтэ олордун, мин эйигин кэргэн ылабын, — диэбитигэр Сардаана киһитэ холуочугун, дьэ, өйдөөн көрдө.
    — Эс, Назар Яковлевич, наһаа дии, дьиэҕэр барыый, бириэмэ ыраатта дии, оҕом утуйар бириэмэтэ кэллэ, — диэн көрдө.
    Киһитэ ону истибэккэ мырчыстаҕас уостаах, саһарбыт тиистээх арыгы сытытан аҥылыйа сылдьар айаҕынан тып-тырымнас Сардаана сирэйигэр кимэн киирэ сатаата. Сардаана сиргэммиттии аһаран биэрдэ.
    — Оҕоҕун усыновляйдыыбын, бэйэҕин кэр­гэн ылабын, мантан үүрүмэ, ханна да барбаппын! — дии-дии кыраабыл курдук илиилэринэн харбыаласта. Дьахтар илиилэринэн анньыалыы сатаата. Бу «туста» олордохторуна Наһаар Дьаакыбылабыс саннынан таарыйан,
түннүккэ турбут саҥардыы үүнэн эрэр сибэккини көһүйэлиин баҕастыын суулларан түһэрдэ.
    Тыаһы-ууһу истэн ыала киһи, Түмэппий, кылгастык тоҥсуйбута буолаат, ааны сэгэтэн
кыыһырбытын биллэрдэ:
    — Хайа, бу туох буолбут дьоҥҥутуй? Сарсын үлэ күнэ эбээт, айдааран бүтүҥ эрэ, киһини сүгүн утутуҥ.
    Сардаана, били тоҥкуруун да буоллар, ыала өҥөйбүтүттэн өрүһүнэр түбэлтэтин ыһыктыбакка көмө көрдөөн:
    — Тима, баһаалыста, көмөлөс эрэ, бу киһи­ни көрүдүөргэ астаргын, мин саатар ааммын хатаныам этэ, баһаалыста көмөлөс, — диэн оҕонньору туора анньа сатыы-сатыы ааттаста.
    Сардаана сирэйэ-хараҕа чахчы ыксаабытын көрөн Түмэппий сорунуулаахтык хоско киирдэ.
    Наһаар Дьаакыбылабыс дьахтар оронугар сытынан баран, көмүскэнэн илиилэрин даллаҥната-даллаҥната:
    — Нохоо, чугаһаама диэтим, мин манна хаалабын, суох, бүттэ, мин манна хаалабын диэ­тим, — дии-дии айманна.
    Түмэппий кинини эрэ истибэккэ:
    — Өссө холуочук, — диэн өрө тыынна, — таһырдьа астахпытына вытрезвилкаҕа түбэһииһи, ханна олороруй? — диэтэ.
    Дьолго биир тэлгэһэҕэ олорор буолан, уол саҕатыттан харбаан ылан оҕонньору дьиэтигэр тилигирэтэн илтэ. Звоногу чырылаччы баттаата, аан аһыллыбытыгар киһитин саҥата-иҥэтэ суох иһирдьэ анньан кэбистэ.
    Эттээх-сииннээх, доруобай дьахтар дьоҕус оҕонньорун бэлэһэ хайдарынан мөҕө-этэ, түбэһиэх саайталыы көрүстэ. Аан кэнниттэн Наһаар Дьаакыбылабыс синньигэс куолаһынан: «Айакыы, бүттүм, аны хойутуом cyoҕa, иһиэм cyoҕa, абытай дии, Натааса, эдэр дьахтарга аны барыам cyoҕa…» — диирэ уонна охсор-тэбэр тыастар эрэ иһиллэллэр. Түмэппий: «Акаары, эдэр дьахтар диэн тoҕo эмиэ быктарда,» — диэн күлэ санаата. Айдаан, айманыы эбии күүһүрдэ: «Өс­сө эдэр дьахтардаах баҕастаах, эдэри билигин көрдөрүөм!» Оҕонньоро куолаһын сонотон утарылаһан көрдө: «Ээ, наһаалаама эрэ, хаппыыста төбөтө, барыам даҕаны, эдэри булунуом даҕаны!». «Хара сордоох, баттаххын тараҕай буолуоххар диэри үргээн кэбистэхпинэ миигиттэн ханна барар үһүгүн, түөкүн!». «Уоу-у-уй-уой-уой! Бүтүөм-бүттүм! — диэн Наһаар Дьаакыбылабыс уһуутаата, — Натаасынка, көмүс, айыа-айа! Оонньоон, оонньоон эттим, баттахтаан бү-ү-үт!». Түмэппий төбөтүн быһа илгистээт тахсан барда.
    Бу айдааны сөбүлээбэккэ кыыһырбыт сирэйдээх уопсайыгар киирэн кэллэ. Сардаана хоһун аттынан ааһан иһэн, аһаҕас быраҕыллыбыт аанынан дьахтар түннүк анныгар бүк түһэн муостaҕa ытыы олорорун көрөн аһына санаата:
    — Көмө наада дуо? Оҕонньор охсон кэбиспэтэ дуо? — диэн аан аттыгар кэлэн ыйытта.
    Уп-уһун көнө тарбахтарынан хараҕын уутун сотто-сотто Сардаана:
    — Суох, баһыыба, таах бэйэм, олордо сатаабытым ырааппыт сибэккибин ити киһи алдьатан кэбиспиттиттэн хомойдум, — диэтэ.
    — Туох сибэккиний? — диэт Тумэппий чугаһаан кэллэ.
    — Ээ, таах, лилия көрүҥэ.
    Түмэппий тостубут угу ылан илиитигэр эргичиҥнэтэн көрөн баран:
    — Хомойума, бу лилия да буолбатаҕа буолуо, сыыс окко маарынныыр, — диэтэ.
    — Баҕар мин лилиям сыыс от да курдук буо­луо, дьиикэй лилия диэххэ сеп.
    — Ээ, мин өйдөөтуүм, маннык от биһиги даачабытыгар үүнэр этэ, иван-чай диэн, — диэн
баран Тумэппий, хайыы-үйэ сылайан утуйбут оҕо оронун аттыгар, Сардаананы утары муостаҕа олорунан кэбистэ.
    — Иван-чай дуо? Онтон Дьэбдьиэй кучу диэбитэ дии.
    — Ээ, оччоҕуна сыыспатах эбиппин, кучу нууччалыыта иван-чай диэн, лилияларга киирбэт, онон уктара атын буолуохтарын сөп этэ. Лилияны, мин өйдүүрбүнэн, Улуу моголлар ыраахтааҕылара Бабуур Персияттан Индияҕа уон алтыс уйэҕэ аҕалла этэ, быһыыта, — диэн Түмэппий кэпсээтэ.
    — Ону эн хантан билэҕин? — диэн саҕалаан дьоннорбут, урут бэйэ-бэйэлэригэр тоҥкуруун сыһыаннаах курдук бэйэлэрэ, билигин өөр да өр, сарсын үлэ күнэ буоларын умнан, иһирэх тылынан кэпсэтэ-ипсэтэ олорбуттарын курдук
муостаҕа олорон хааллылар. Сарсыарда буолбутугар дьэ «бабат» диэбиччэ Түмэппий:
    — Бэҕэһээ эрдэ утуйуом диэбитим да, аралдьыйан олорон хаалбыппын, бырастыы гын, үлэ күнүн иннинэ быһа кэпсэтэн эйигин утуппатым, — диэн кыбыстыбытын кистээн, көһүйэн хаалбыт сүнньүн хамсаппыта буолан төбөтүн эргичиҥнэттэ.
    — Суох, буоллун, боруоста мин бэйэм да маннык учугэйдик кэпсэппэтэҕим ыраатта, мин урут эйигин улахамсык, киэмсик баҕайы киһи дии саныыр этим, онтон эн дьиҥинэн наһаа интэриэһинэй эбиккин…
    — Мин эмиэ эйигин хайдах эрэ тоҥкуруун, чымаадыс баҕайы курдук көрөр этим, дьиҥэр, киһи быһыытынан наһаа эйэҕэс эбиккин, — диэн Түмэппий мүчүк гынна.
    Ол бириэҕэ оҕо уһуктан туран Түмэппий киэпкэтин уһула тардаат:
    — Бэккэ… бэгтэ… — диэн ботугунаата.
    — Хайа, Уйбаанчыгыҥ саҥарбыт дии, иһиттиҥ, бэргэһэ диэтэ! Аҕал, аҕал бэргэһэбин, — диэн Уйбаан бэйэтэ да ааранан үөрдэ-көттө.
    — Эс, алҕас маарынныыр дорҕоону таһаардаҕын аайы саҥарда диир сыыһа буолуо, саҥарыа суох дуу диэн дьиксинэбин ээ.
    — Уйбаанчык — өрүөл, саҥарыаҕа, чэ, бэггэбин аҕал, мэ диэ!
    Уолчаан кырдьык-хордьук киэпкэни утары уунаат:
    — Мэ! — диэтэ.
    — Ити, иһиттиҥ? — диэн Түмэппий киэпкэ­тин тутан ылаат, үөрдэ, сөхтө, — Ээ, аны өр
буолбат, саҥарыыһы!
    Мантан ыла Түмэппийдээх Сардаана үтүө доҕордуу буоллулар. Сардаана сибэккитин кэтэһэ сатаан баран, тахсыбатаҕын иһин буоругар укуруоп олордорго сананна. Күн аайы уу кутара да, укуруоба үүммэтэ, арай били кучута
эмиэ үүнэн кэллэ. Тумэппий кураанах буорунан көрөн туруохтааҕар, үүннүн, хата күһүн бэртээхэй чэй буолуоҕа диэн субэлээтэ. Сар­даана эмиэ, «чэ-чэ, хайатын үүнэн быстыбат хаппырыыс сибэккини кэтэһэ олоруохпунуй» диэн сөбүлэстэ. Ханна эрэ түгэххэ, дууһатыгар ото оҕотун аатынан буолара эмиэ оруолу оонньоото быһыылаах.
    Сардаана төрөөбүт күнүгэр анаан-минээн бэлэмнэнэн ыалларыттан соҕотох Түмэппийи эрэ ыҥырда. Түмэппий хоско киирэн олоппоско олордо, аттыгар олорор Уйбаанчыгы көтөҕөн ылан тобугар олорто:
    — Ок, ыйааһыннаах киһи эбит, киһи уоллаахпын диир уола! Бухатыыр буолсу! — ботуччу соҕус ыйааһынын сөбүлүү санаабытын биллэрдэ.
    — Оҕобун быһа саҥараайаххыный, кыра-хара диэ, — диэн Сардаана саха сиэринэн оҕону хайгыыры сөбүлээбэтэҕэ буолбута буола оло­рон, эмиэ да иһигэр оҕотунан киэн тутта санаан мичээрдээн ылла.
    — Кыра-хара, — диэн ыала оргууйдук саҥар­да, — мин маннык уоллааҕым буоллар диэн баҕа санаалаах этим… — диэн Сардаананы илиититтэн ылан хаппаҕар тэтэркэй баархакка ли­лия сибэкки баттатыы уруһуйдаах дьоҕус холбуйачааны туттаран кэбистэ.
    — Бу тугуй? — диэн Сардаана сэрэйдэр да, халтайга эрэнимээри уонна биир үксүн итэҕэйбэккэ да буолуо, холбуйачаанын арыйа охсубакка бутэйдии тутан олорон ыйытта.
    Түмэппий ис киирбэхтик мичээрдээн баран:
    — Сардаана, мин эйигин таптыыбын. Миэхэ кэргэн таҕыс, — диэтэ.
    Сардаана кытар гынна, сирэйин кистии тутунна.
    — Көр эрэ мин диэки, — диэтэ Түмэппий, — себулэһэҕин дуо?
    — Хайдах эрэ эмискэ баҕайы, мин билбэппин, — диэтэ Сардаана килбиктик.
    — Хаһан эрэ этиэхтээх буоллаҕым дии, сөбүлэһэҕин дуо?
    Сардаана эр санаатын ылынан Түмэппий хараҕын одуулаһа көрдө, тоҥон хаалбыт сүрэҕэ киһитин сылаас сыһыаныттан ууллан:
    — Сөбүлэһэбин, — диэтэ уонна холбуйачаанын арыйан араас тааһынан күлүмүрдээбит сардаана сибэкки формалаах биһилэҕи аата суох тарбаҕар кэтэн кэбистэ. Ис сурэҕиттэн сөбүлээбит киһитэ кини аатыгар сөп түбэһиннэрэн анал сакааһы оҥорон соһуппута сүрэҕин сылытта.
    Дьоннорбут куустуһаары илиилэрин утары уунан эрдэхтэринэ оҕо:
    — Кө, сэпэ! — диэтэ.
    — Туох эрэ диир, — диэн Уйбаан болҕойдо, — Туох диигин, Баанньыска? Өссө эт эрэ.
    Уолчаан кыһаллан-мүһэллэн мэктиэтигэр көлөһүн аллан:
    — Сэпэ… сэпэ-ки, сэ-пэк-ки! — диэн саҥара сатаан муҥнанна.
    — Хайа уолбут сибэкки диир дии, сибэкки аҕалбатаххын диирэ дуу? — диэн Уйбаан күлэн
ылла. — Сибэкки дуо? Ханнык сибэкки?
    — Ол, сэпэкки, кө, сэпэкки! — дии-дии түннүгү ыйда. Дьоннорбут эргиллэн көрбүттэрэ, боруоран турар күһүҥҥү халлаан хобдох сырдыгар били умнууга хаалбыт кучу дии санаабыт отторо, күн уотун курдук, кып-кыһылынан сандаарар сардаананан сибэккилээн турар эбит.
    — Үүннэрэ сатаабыт сибэкким тахса сатыырын кучу диэн балыйан бэйэм-бэйэбинэн үргүү олорбуппун эбээт, — диэн Сардаана саҥа аллайда, — Хаппырыыс, үүнүөн баҕарбат дии саныыр сибэкким кэхтибэккэ үүнэр эбит!
    Бу кэрэ көстүүнү бэркэ бэркиһии көрөн, үһүөн куустуһан ылан мурун-муннулара сынтаччы барыар диэри сахалыы ньэппэччи сылластылар, дьикти иэйиигэ уйдаран инники олохторо бүтүннүүтэ бэйэлэрин илиилэригэр баарын бигэтик итэҕэйдилэр.
    — Итэҕэйэр баҕайыта, оччоҕуна барыта табыллар, — диэн ыаллаһан, кэргэннэһэн хаал­быт күндү дьоннорун Түмэппий ис сүрэҕиттэн үөрэн олорон, кууһан ылан сыллаталаата-уураата.