Аудиота:

    Былыр да, аны да хас биирдии тыа булчута үүтээннээх буолар. Үйэлэригэр үлүһүйэн туран булду эккирэтэр, дьарык курдук оҥостубут киһи үүтээнин хайа эмэ сис тыаҕа, үрэх, үрүйэ, элгээн эбэтэр күөл үрдүгэр, бүк сиргэ туттар. Онно булт болдьоҕун кэмигэр, айылҕа биһигэр үйэтин үтүө күннэрин атаарар.
    Оннук дьоннортон биирдэстэрэ Сонор Охонооһой. Күһүн эрдэ, от-мас сарт кутуругун иилиниитэ оҕонньор үүтээнин сөхсүйэ, ыраастыы сыл аайы ат миинэн биэс-алта көстөөх Харыйалаах үрэҕэр тахсар. Аара кыыл-сүөл
суолун-ииһин, ханна мас көтөрө төрөөбүтүн, адаар муостаах сайылаабытын ааҕа чинчийэр. Ол гынан баран үүтээнигэр икки хонон төннөр.
    Бу бүгүн мин Сонору үүтээнин боруогар табахтаан унаарыта олордоҕуна түбэһэ түстүм. Соругум диэн - уҥуор от үрэххэ ходуһа сирин оҥорор тырахтарыыстарга сылдьан хаһыакка матырыйаал таһаартарыы. Онон үрэх сүнньүнэн,
нуучча тиэхэньикэтэ үлтү кэспит суолун бата, барбах матаһыыкыл көлөнөн торулатан кэллим.
    Күһүҥҥү булт кэмэ өссө да эрдэ. Сонор үүтээнигэр ыалдьыт, хоноһо мустар кэмэ кэ­лиэ турдаҕа. Оҕонньор үйэтигэр кими да бултан көҥөөбөтөх дьоһун киһи.
    Хантан, ханна, тоҕо баран иһэрбин туоһулаһа, сойон эрэр оргуйбут уулаах чаанньыгын уот диэки сыҕарытта. Үрүксээгиттэн өйүөтүн хостоон хачыгыратта.
    Ол кэмҥэ мин тула оту-маһы көрө үүтээни эргийдим. Үүтээн иһэ бэйэтэ булт кыра мусуойа. Миэхэ булчута суох киһиэхэ барыта дьикти. Ол курдук уон алта салаалаах тайах адаар муоһа, аһыыта ардьайбыт, онон киһи көрөөт дьик гынар күтүр улахан адьырҕа баһа, онтон эрэ мэнэкэ сур бөрө чөмчөкөтө, кыһыл кылдьыылаах харахтаах хара улар сутурук саҕа төбөтө, тэриэлкэ тэрэгэр кутуруга истиэнэҕэ сааллыбыттар.
    - Охонооһоой, сураҕа үйэҥ тухары үгүс ара­ас булду суоһарбыт киһигин. Үгүстэрин хаһан, хайдах суулларбыккын өйдүүрүҥ буолуо. Бэрийэ, тэнитэ сурукка киллэрэр буоллар, бука, хас да халыҥ айымньыны өйдүү сырыттаҕыҥ. Олортон саамай өйгөр-санааҕар иҥэрэн, астына хатыы сылдьаргын быһа тардан кэпсиэҥ дуо? - быстах дьиэ иһэ-таһа дойҕохтон тэйитээри көрдөстүм.
    Киһим ах баран олорбохтоото. Чэйин эбии кутунна. Үүтээнин иһин, ыйанан турар байанай мааны бэлэхтэрин одуулаамахтаата.
    - Чэ бээ, маннык түбэлтэ буолан турар. Ити ыйанан турар тайах муоһун көрөҕүн дии. Ити күн-дьыл ааһан кууран-хатан кумуйан көстөр. Үйэ аҥара ааста быһыылаах. Ол устата эҥин-эҥин бөдөҥ, кыра кыылларга түбэһэн бултаатым. Олортон ити саамай улуулара.
    Тайах кыыл икки боруодалаах. Бөдөҥө атырдьах, кырата күрдьэх муостаах. Ити, көрөрүҥ кур­дук, атырдьах муос. Күтүр күнү-ыйы көрдөрбөт,

уоругум улахан өттүн кини эрэ күөнтээн турар. Таһырдьа дьиэ ойоҕоһугар саайыахпын булчут уолаттар боболлор. Ити анныгар утуйан турдахтарына байанайдара «мичик» гынар аатырар.
Ким билэр?!
    Эйиэхэ диэн эттэхпинэ бэйэм да таһырдьа быраҕыахпын туттунабын. Баай Байанай дьолбун булларбыт дьоһун бэлэҕэ диибин.
    - Тыый, ол хайдах? Олус модун кыылы бултааҥҥын дуу эбэтэр көһөҥө көмүскэ түбэспитиҥ дуу? - хаптаһын остуолу хаадьаҥалата тиргиллэ түстүм.
    - Дьэ, доҕоор, хайатын да харбаан турабын. Өлгөм булдум туоһута бу, - Сонор муоһун диэки ыйда. - Онтон көһөҥө көмүһүм диэн эн билэр эмээхсиниҥ Даайам.
    Оҕонньор дуоһуйа үөрэн мичилийбитигэр кыараҕас, хаһан эрэ кыраҕы харахтара силимнэһэн ыллылар.
    - Дьэ эрэ, хата, бу дьикти түгэн буолаарай. Охонооһой, оччолорго күөгэйэр күнүҥ эбитэ буолуо. Хайдах этэй?
    - Кырдьык оччолорго сүүрбэччэлээх, оту-маһы тардыалыыр, чэгиэн кэмим этэ. Кыра эрдэхпиттэн үөрэхпэр мөлтөх буолан, кыайан сир өтө ырааппатаҕым. Этэргэ дылы, айылҕа алҕаабытын ааҕарга ананан айыллыбыт этим.
Дьэ ол курдук үөрэх мындыр ыллыга миигин муннара турара. Хата кыыл-сүөл суола-ииһэ, майгыта-сигилитэ, саҥата-иҥэтэ миэхэ таайыллар таабырын, сэргэх сэһэн, кучуйар куйаар буолтара.
    Биир күһүн, добдурҕа саҕана, ити кыылга түбэспитим. Тутуһаары хаамар кыыл быһыылааҕа. Икки ыттааҕым бэрт өр уһаарбыттара. Субу-субу төлө тута тураллара. Сэрэйбитим - улахан улуу кыылын. Ыттарым үс үрэх уҥуор систэн быһа үрэн мин кэтэһэн турар үрэҕим халдьаайы маарыгар киллэрдилэр. Эмискэ көрдөххө, дьөрү саха саах балаҕанын саҕа күтүр кыыл. Иннин солоно, ыттары кытта охсуһан бачымахтана сырыттаҕына ытан саайдым.
    Куоттараары ыксаан ытаммын буолуо, кыылым охтубата, тус илин ыттарбынаан кыырайа турда. Көрдөхпүнэ хаарга хаана таммалыыр эбит. Көҥдөйдөппүт буоллаҕа, сотору тохтоо ини диэн батыстым. Ыттарым, сэрэйдэххэ, мөлтөөбүт кыылга борбуйугар олорсо, муннугар ыйааста сырыттахтара. Саас кэккэлэһэ сүүрдэр икки үрэҕи туораан, сискэ тахсан уоскуйа турдахпына уҥуоргу сискэ биирдэ саа эһиннэ. Ыт­тарым саҥалара «ньим» барда.
    Оо, эмиэ бэйэм курдук кыылдьыттарга тахсан биэрдэҕэ диэн сэрэйдим. Булт суруллубатах сокуона - бу түбэлтэҕэ эти үллэстэр баҕайы. Суоллаан булка чоп тиийдим. Көрбүтүм, мантан бэрт чугас үүтээннээх Дьэһиэй Сэмэн оҕонньор кыылбын охторбут. Саҥа астаан эрдэҕинэ тиий­дим. Үөрүү-көтүү, кэпсэл үлүгэрэ, хол-буут араартаан этин сойута тэлгэттибит.
    - Байанай маанылаах оҕото уһуннук да үрдэрдэ. Эмиһэ, эрчимэ бэрт буолан төлө охсо сырытта. Мин эн сылдьаргын, ыттаргыттан

биллим. Хайаан да уһаарар кыыл манан ааһыа диэммин икки чаас кэриҥэ манна чөҥөчөккө
олордум.
    - Хайа, Охонооһоой, эһиги диэки дьон-сэргэ хайдах олорор? Төһө кыстык от-мас буллугут? - Сэмэн оҕонньор туоһулаһа олордо. - Эппитин араҥастаабат инибит. Сарсын үрэхтэн от тиэйэр уолаттартан көрдөһөн тыраахтарынан харайыахпыт. Күн киэһэрдэ, көрсүбүччэ хата миэ­хэ киирэн хонон аас.
    Дьэ итинник быһаарсан, Дьэһиэйгэ ыалдьыттыы, хоно үүтээнигэр кэллибит. Оҕонньор сааһа аҕыс уончата. Ол да буоллар күһүҥҥү-сааскы күннэри үүтээнигэр атаарар. Дьэһиэй диэн ааты хоту Өлөөнтөн кэллэҕин утаа иҥэрбиттэр. Сураҕа эдэригэр ол дойдуга балыкка сылдьан, кэккэлэһэ сытар Дьэһиэй аймахха эргинэ хаста
да сылдьыбыт. Ону сотору-сотору араастаан киэргэтэ, кэдэтэ кэпсиириттэн хос ааттаммыт.
    Сонор үүтээҥҥэ киирээт хараҕа эмискэ кыыска хатана түспүт. Хайдах эрэ көрбүтүн итэҕэйбэттии, хараҕын туора-таары соттубут. Кини көрдөҕүнэ, илэ биир кыыс буор оһох тула сылдьан мас эбэр, чаанньык оргутар, миин сылытар. Уолу көрөн, кыбыстыбыт быһыылаах, сирэйин кистии туттар, уһун суһуоҕун көхсүгэр быраҕаттыыр үһү.
    - Охонооһоой, соһуйа көрүмэ. Ити мин сиэним Даайа. Кыра эрдэҕиттэн миигин батыһан бултаһар, үүтээммэр тыас таһаарар, аспын астыыр. Олус илистибит күммэр тыаҕа кини сылдьар. Бүгүн бэйэм тахсыбатаҕым буоллар, сис тыаҕа эһиги көрсүһүө этигит. Оҕом мин курдук, хайаан да кэтэһэн ити кыылы суулларыа этэ. Итиҥкэҥ булка сааны эспитэ хаһыс да сыла. Саас, күһүн миэхэ чэҥкээйи маһыныы эриллэр. Аһынара да бэрт быһыылаах - халыҥ сискэ охтон хара суор аһылыга буолуо диэхтиирэ дуу. Ол да ыраахтан буолуо дуо, айбыттарым саастарын быһа олорботум биллэр, - оҕонньор сиэнин имэрийэ көрөн ылла.
    Оҕонньор кэпсииринэн Даайа Дьокуускай куоракка техникумҥа үөрэнэн иһэн, эбэтэ өлөн төннөн кэлбит. Дэриэбинэҕэ эһэтинээн иккиэйэҕин олороллор үһү. Атын биир уол, биир кыыс оҕо бааллара араас улуустарга ыал буолан оло­роллор эбит. Онон Даайа «кэтэхтэн да үөрэниэм» дии санаан кырдьаҕас эһэтигэр төннүбүт.
    Кыыс сааһынан сүүрбэтигэр чугаһаабыт. Этэ-сиинэ сиппит. Көстөр дьүһүнүнэн уолга сирдэрбэт бэйэлээх. Охонооһой хайдах эрэ хара сис тыаҕа, кыыл-сүөл ыллыгар, ыырга кырыллыбытынан кыыс оҕо кирийбитин соһуйа-сөҕө санаабыт.
    Хараҥа түүн хараҕы саппакка, уһун түүн утуйан ылбакка эрэйдэммит. Айбыта эппитэ дуу, иэйиэхситэ имнэммитэ дуу, кини санаатыгар, бу кыыс киниэхэ ананан төрөөн, эһэтигэр иилистэн, булка бодьуустаһан сылдьар курдук. Сарсыарда булчут кэмигэр - тыҥ хатыыта туран аһаары остуол тула олорбуттар. Булчут

үүтээнэ булт аһа эмсэхтээх.
    - Охонооһоой, иһиттэххэ байанайдаах бул­чут үһүгүн. Ол да иһин Сонор диэн мэҥэһик ааттаннаҕыҥ. Бачча ириэнэҕи иҥнэри тутар, то­ҥу тосту тардар сааскар тоҕо хоой сылааһа, холумтан хотуна, оҕо-уруу аҕата буолбакка сылдьаҕын? Байанайдыын эрэ бааралаһа, тайҕа иэнэ тайахтана, үрэх баһа үктэллэнэ сылдьан, бэйэҥ да билбэккинэн, кырдьан, сорсуйан хаалыаҥ, оҕо - ороһулуо, ойоҕуҥ сааһырыа. Ити оҕобор Даайаҕа күн-түүн күпсүйэбин да, киин сиртэн кэлсэ турар. Кэбис, хаһааҥҥа диэри куйа тутта сылдьыаххытый? Кырдьаҕас киһи, тугу
кистиэмий, баҕабын эттэхпинэ - эһиги иккиэн сүбэнэн холбоһуҥ.
    Охонооһойу эйигин дьон сирбэт уоллараҕын. Истэ, сураһа сылдьабын. Оттон мин Даайам, көрөрүҥ курдук, мас көнө, амарах сүрэхтээх айылҕа оҕото.
    Чэ, быһата, Дьэһиэй Сэмэн устар чаас устата биһигини хардарыта хайҕаата, үүппүтүн-ааммытын аста, тыл да этиппэккэ холботолуу тылбыы саайда. Ол күн ээх, эс дэһиспэккэ, ис-питигэр сөбүлэһэн арахсыбыппыт.
    Онтон сотору олох обургу орохпутун булларбыта. Даайабынаан холбоһон, оҕо-уруу тэнитэн, этиһэ-этиһэ эйэлэһэн, ысыһа-ысыһа ыпсыһан, күн бүгүҥҥэ диэри олордохпут дии, - Сонор табаҕын уматынна. - Онон, доҕоор, ити адаар муостаах атыыр тайах анабылбын булларбыта. Кини тиһэх суолун сонордооботоҕум буоллар, баҕар, суос-соҕотох сылдьыам эбитэ дуу?..
    Дьэ, биир күн суон сурахтаах Сонор диэн улуу булчуттан итинник кэпсээни истэн турардаахпын.