Аудиота:

(Быһылааннаах кэпсээн)
    Амыдай күөлүн үрдүнэн суор кыланан ааспытыттан бөһүөлэк олохтоохторо бары уһуктан күннээҕи кыһалҕаларын үрдүгэр түһэн түбүгүрбүтүнэн бардылар.
    Эрдэтээҥҥи сааскы халлаан тымныы салгынынан холкутук тыынан туох эрэ дьикти солуну иһитиннэрээри иһийэн турара. Дьиэлэр оһохторун турбатыттан субуруһан тахсыбыт маҥан буруолары бобуута-хаайыыта суох үрдүк мындаатыгар утаартыы турда.
    Дэриэбинэҕэ туох баар бары солун маҕаһыынтан тарҕанар, ол иһин кыра да наадалаах киһи барыта маҕаһыыҥҥа мустар. Арай эдэриттэн ыарыһах буолбут биэс уонугар чугаһаабыт Кирилл Хотоойоп ханна да ыксаабакка дьиэтин иһигэр-таһыгар түбүгүрэ сырытта.
    Кириил төһө да дьиэтиттэн онно-манна быкпатаҕын иһин, дьон-сэргэ хайдах эрэ киниэхэ кутун-сүрүн курдаттыы таттаран, туох кыра-улахан наада буолла да, киниэхэ сүбэлэтэ, кыһалҕатын кэпсии кэлэ, муста турар үгэстээхтэр.
    Кэргэнэ Өлөөҥкө өйүнэн-санаатынан, хотуулаах үлэһитинэн, эйэҕэс-сайаҕас майгытынан дьоҥҥо сирдэрбэт, оройуон үрдүнэн аатырар биригэдьиир. Бөһүөлэк биир ытыктыыр төрүт-уус ыаллара буолан, дьиэлэрин аана сабыллыбат ыалдьыт, хоноһо буолар. Тохсус кылааска үөрэнэр кыыстара, бэйэлэрин курдук, көнө майгылаах, кинигэни өрө туппут, элбэх саҥата-иҥэтэ суох кыыс бүгүн тымныйан оскуолатыгар барбата. Чита куоракка саллааттыы сылдьар уоллара сурук суруйбагаҕа ыраатан, ийэтэ соторусотору ботугураан мөҕөр буолла.
    Кириил сарсыарда эмиэ куолутунан кэтэх сүөһүлэрин көрөн киирэн баран, оһоҕун эбэн биэрдэ уонна хаһыаттартан солун билээри дьыбааҥҥа саҥа олорон эрдэҕинэ, иһит тарда турбут кыыс бүппүт куолаһынан:
    — Балаайа эмээхсин иһэр, тиэтэйбит аҕай, — диэтэ, түннүгүнэн элэс гына көрөн ылаат.
    — Тоойуом, кэллин ээ, ол аата туох эрэ солуну кэпсии истэҕэ дии, — диэн баран, Кириил аан диэки сырдык күөх хараҕынан ып-ырааһынан көрө олордо.
    Балаайа эмээхсин дэппит Кириилтэн биир-икки эрэ сылынан аҕа эрээри, кырдьаҕаһымсыйарын сөбүлүүр, кырдьык да бэйэтин сааһыгар холооно суох кырдьаҕас көрүҥнээх. Аайта кыыс этэринии, «с» буукуба курдук токуччу куура хаппыт, сири тиҥсирийэ сылдьар курдук төҥкөөрөйдөөбүт эмээхсин улахан солуннаах киһи буолан ааны аргыый ыараханнык аһан, киирэн кэллэ.
    — Хайа, Балаайа эмээхсин, туох солуну кэпсии сылдьаҕын?
    — Дьэ кэпсээтэххэ бөрүкүтэ суох солун эрэ баһаам, — диэтэ эмээхсин, киирдэҕинэ, куруук олорор миэстэтигэр оһох иннигэр талах олоппоско олоро-олоро.
    — Но, ол туох эмиэ биһиги уу долгураҥ олохпутун оймоото?
    Кириил эмээхсин солунун ыйааһыннаах буоллун диэн ыараҥнатарын таайа

охсон, сэҥээрбитин биллэрэн, иннин диэки нөрүйдэ.
    — Маҕаһыыҥҥа дьон эрэ кэпсээнэ биир, — эмээхсин улаҕатыттан түөрэн кэпсиирин биллэ­ рэн, суккун сонун уһун тэллэҕин силэйэн, маҥнай тас сэлиэччигин сиэбин хаста, онтон ис сибиитирэтигэр тиийэн, ол сиэптэн эмиэ мэлийдэ, аны булууһа халаатын сиэбин хаһыста да, эмиэ көрдүүрүн булбата. Инньэ гынан уҥа атаҕын чиккэччи тэбинэ-тэбинэ, иһинээҕи сиидэс ырбаахытын сиэбин хасыһан бодьуустаһан, дьэ бөппүрүөскэтин ороон таһаарда, кыыстаах аҕа со­ лун истээри олорор дьон тулуйалларыгар эрэ тиийдилэр. Аны бөппүрүөскэтин эрийэн, мускуйан ба­ ран, уматтаары испиискэ көрдөөн сиэп-сиэбин барытын хасыһан эрдэҕинэ, Аайта тулуйбакка оһох үрдүгэр турбут испиикэни ыла охсон биэрдэ. Эмээхсин уматтан баран, испиискэни ханнык эрэ сиэбигэр укта охсон кэбистэ, дьэ ити, эн уонна иччэ элбэх сиэптэн булан ыларыҥ биллибэт, онон Аайта эмиэ маҕаһыыҥҥа испиискэ атыылаһа барарыгар тиийдэҕэ дии.
    — Хайа, бу Өлөөҥкө кэлэ илик дуу? — Эмээхсин саҥа көрбүттүү тутунна, дьэ аны ийэлэрэ кэлэрин кэтэһэллэригэр тиийэллэр. Өлөөҥкө кэлэ илигинэ эмээхсин солунун быктаран бэрт, ону биллэрэн иэдэс биэрэн, табахтаан бусхата олордо.
    Хата, өр күүттэрбэҮэ. Кыра уҥуохтаах, сытыы сирэйдээх-харахтаах сопхуос хотоннорун кэрийэригэр аналлаах этэрбэһин таһынан эрэһиинэ холуоһаны анньыммыт, дүгдэччи кэппит чылыгырыайка сонноох, бэргэһэтин таһынан түүлээх былаатынан бобуонньуктуу эриммит дьахтар халтарыйа-халтарыйа, киирэн кэллэ:
    — Хайа, Балаайа туту кэпсии олороҕун?
    — Ээ, ол мин балыыһа кутуйаҕа туох дуомнаах кэпсээннээх буолуомуй, киэҥ сиринэн сылдьар киһиэхэ эйиэхэ буоллаҕа дии? — Солуннаах аҕа киһи буолан, иҥиэттэн кэбистэ. Өлөөҥкө эмээх­ син туох эрэ суолталаах улахан солуннааҕын сэрэйдэ:
    — Ол биһиэхэ хотон-толоон эҥэрдээх дьоҥҥо туох кэлээхтиэй. Маҕаһыыҥҥа сырыттыҥ дуо?
    — Сылдьан аҕай, дьэ иэдээн бөҕө буолбут.
    — Тыый, эмиэ туох буолла? — Дэһэ түстүлэр дьиэлээхтэр.
    Эмээхсин туран суунар сир диэки дьаадьайда, дьэ моһуокдиэтэҕиҥ, хайыай, солуна улахана бэрт буоллаҕа, тиийэн силлээтэ-хаахтаата уонна дьэ уот иннигэр кэлэн кэпсээн барда:
    — Бөлүүн үрэх баһыттан Хабыр Бүөтүр түүннэри тахсыбыт дииллэр. Кэлээт, Сэбиэт Сиэҥкэҕэ дьиэтигэр тиийэн, үнтү дибдийэн киирбит, итиэннэ: «Дьону хомуй, иэдээн буолла, миигин кытта бултаһа тахсыбыт быраас Дьөгүөрэбис сүтэн хаалла, көрдүү сатаатым да, булбатым, соҕотоҕун сир өтүө суохпун, дьону мунньан бары көрдүөххэ, туохха түбэстэ буолла», — диэн баһа бап-баллыгырас үһү. Сонно тута оройуоҥҥа милииссийэҕэ

түлүпүөннээбиттэр, онон бу сарсыарда хомуллан барыахтара үһү.
    Ити Балаайа кэпсиир Хабыр Бүетүрэ сааһын тухары үрэх баһыттан киирбэт сопхуос биир бастыҥ булчута киһи, онтон Дьөгүөрэбис диэн маннааҕы балыыһа кылаабынай бырааһа.
    Иван Егорович Попов, атын улуустан кэлэн олохсуйбута ырааппыт киһи, бу дойдуну дьонунсэргэтин сөбүлээн кэргэнин, оҕолорун көһөрөн аҕалан, дьиэ-уот туттан олорор.
    — Тыый, Дьөгүөрэбис барахсан туох буолаахтаатаҕай?
    Кириил элбэхтэ балыыһаҕа тиэстэр киһи бэркэ билэр киһитэ итинник буолбутуттан сүрэҕэр ыттарда, сирэйдиин-харахтыын уларыйа түстэ.
    — Ол эһэ-бөрө дойдутугар туту гына дугуйдаммыт сордоох эбитэй? Үнүр ол иһин да бэркэ тиргиллэр этэ ээ, — Балаайа солунун дьэ сүөкээн, аны ырытыыга киириэх курдук буолан эрдэҕинэ, ааны тыаһа суох аһан, сыбдыйан хааман, кыра уҥуохтаах, киэҥник бүлтэччи көрбүт, сыыс-буор иҥнибэтэх таҥастаах, бэйэтигэр холооно суох модьу саҥалаах, чүмэчини туруору аспыт курдук көбүскөнө уҥуохтаах, уруккута бу нэһилиэк биир бастыҥ баайын Бас оҕонньор кыыһа Мааны Маайа эмээхсин киирэн кэллэ. Мааны Маайа сааһынан барыларынааҕар быдан аҕа эрээри, эдэрчи көрүҥнээх, олохтоохтору ааһан, атын дэриэбинэ дьонун-сэргэтин аатын-суолун, төрдүн-ууһун, хас сыллаахха ким төрөөбүтүн, өлбүтүн барытын би­ лэр, быһата, айылҕаттан дириҥ толкуйдааҕынан, ону-маны өйүгэр өр тутарынан, билиитинэнкөрүүтүнэн айыллан төрөөбүт сир түннүгэ эмээх­ син. Дьон этэринэн, кини билбэтэ суох, туохха эмэ мунаардаххына киниттэн ыйыттаххына ханнык да архыып докумуонунааҕар чуолкай уонна туочунай эппиэти ылаҕын. Үөрэхтээҕэ буоллар, туох эрэ улахан үлэһит буолар киһи хаалбыт дэһэллэр. Эмээхсин киирэн кэлээт, бастаан симириҥниисимириҥнии баар дьону көрдө, онтон сөҥ куолаһынан:
    — Хотойдор, дорооболоруҥ, — диэтэ. Ити дьиэлээхтэр эһэлэрин хос аата этэ. Икки илиитин икки ньилбэгэр сууралыы-сууралыы, бастаан оһоҕу эргийэ хаамта, онтон Аайтаны саҥа көрбүттүү одуулуу-одуулуу, күрүөлүү хаамта, хаҥас диэки сыбдыйан тиийэн, хаптаһынынан оҥоһуллубут быыс кэннин өҥөйдө. — Оҕонньор суох эбит дуу? Таһырдьа сырыттаҕа, — диэн бэйэтигэр бэйэтэ хардарда. Дьэ, ити Маайа эмээхсин сарсыардааҥҥы «ритуала», Аайта «Маайа обход оҥорон таҕыста» диэччи. Дьиэлээхтэр үөрэнэн хааланнар, иннэ олох да наадыйбаттар.
    — Маайа, Дьөгүөрэбис туһунан иһиттиҥ дуо? — Өлөөҥкө, эмээхсин син биир истибитин сэрэйэр эрээри, кэпсэтиигэ кыттыһыннараары ыйытта.
    — Истиминэ, Хабыр Бүөтүр оҕонньор иэдэйбит дииллэр, аанньа буолуо дуо, олох уолун курдук саныыр сурахтааҕа, ол иһин саас, күһүн

аайы булка ыҥыран батыһыннара сылдьан, булт бөҕөтүн бултатара үһү. Дьөгүөрэбис муҥнаах ол улаханнык булка сыстыбатах барахсан туох буолаахтаабыта буолла…
    — Чэ, бэйи, баҕар, этэҥҥэ буолуо, көстөн кэлиэ, ол мантан көрдүүр дьон таҕыстахтарына булаллар ини, — диэтэ Өлөөҥкө, чэйин кута-кута. — Хайа, бу оҕонньорбут ханна дьөлө түстэ, аһылык буолла эбээт.
    — Таҥаһын тэбии тахсыбыта, киириэ буоллаҕа дии, — диэн Аайта эһэтин көмүскэстэ.
    Аан аргыый аҕай аһылынна, бастаан тайах мае көһүннэ, онтон чороччу эриллибит сылгы тириитэ тэллэх, баата матараас көһүннүлэр, онтон эрэ икки хараҕа тимиччи уолан хаалбыт аарыма кырдьаҕас, көхсүн этитэ-этитэ, киирэн кэллэ.
    — Оҕонньорбут халлаан сылыйан эмиэ тэбэнэр ыарыыта киирбит, сахсынан-күрдьүнэн аххан биэрээхтиир, ити түүн иһигэр туох быыл таммалыыра буолуо диирэ буолуой, бар, хотуой, эһэҥ куруускатын аҕал, — диэн дьиэлээх хотун күрүө намыһахтыы куһаҕан сураҕы истибитин аҕатынан таһаарда.
    — Хайа, оҕолорум бары мустубуттар дуу, тугу сэһэргиир буолаҕыт, — оҕонньор сэмэлэммитигэр кымаардаан да көрбөккө, мичиҥнии-мичиҥнии, уокка илиитин сырайа турда.
    — Солун бөрүкүтэ суох, Хабыр Бүөтүр Дьөгүөрэбис бырааһы сүтэрэн кэбиһэн, көмөҕө көрдүүр дьону хомуйа Ааллаах баһыттан тахсыбыт дииллэр, — Балаайа кини аҕалбыт солуна буолан, кэпсээн эйээрдэн киирэн барда.
    — Ноо, тоҕо дьиибэтэй, киһи малга дылы сүтэн хаалара, — оҕонньор дьиктиргээн даллах гынна. Ат сүүрдэҕинэ ыт хаалбат диэбиккэ дылы, оччо ыраах хаһан ол Хабыр сырыытын ситээри бараахтаабытай, баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар бу да эргин сылдьыбыта буоллар, буларын булаахтыа эбитэ ини, — Маайа үгэ-хоһоон тылынан сыыйан саҥарда.
    — Бэйи, кэбис, мин Сэбиэккэ бардахпына табыллыыһы, оччо үлүгэр буолбутун кэннэ быар куустан олорор сүрэ бэрт, — Кириил биир санааҕа кэлэн ойон турда.
    — Кэбис, доҕоор, ол тайҕа сиһин кэттэххинэ тыыннаах ордон кэлбэт буоллаҕыҥ дии, — Өлөөҥкө кэргэнин быарын ыарыыта бэргээн кубарыйахатан эрэрин билэр буолан, сэрэтэн көрдө.
    — Кириил, эн тохтуоҥ да этэ, арыычча сылдь­ ан, бөртөлүөт кэлиэ дэһэллэр дии, ол да сэп сөп оҥоруо, — Маайа ырааҕынан да аймаҕа буоллар, олох чугас сурдьутунан саныыр буолан аймана түстэ. Кини ыаллыы олорорунан Кириил хаста да эппэрээсийэлэнэн, өлө сыһа-сыһа тиллибитин би­ лэр, ол иһин тохтоторго сананна.
    — Туох аанньа буолуой, таах ыт буолан өлө оонньуоҥ.
    — Чэ бээ, саатар, баран сүбэ-ама буолуохха, ол дойду сирин-уотун да билэр киһи аҕыйах буолуохтаах.
    Чахчы Кириил курдук сири-уоту билэр киһи бу нэһилиэккэ суох.

Ол иһин туох куобах күрэҕэ, муҥха буолла да, кинини тиэйэ сылдьар үгэстээхтэр. Дьон сөҕөн, махтайан маннык кэпсииллэр: «Кириил быйыл бу сиһи тыытымаҥ, манна быйыл куобах төрөөбөтөх», — диирэ үһү. Дьиэбэгэнэҕэ киириҥ, онтон балай да бултуйуоххут диэбит диэн уонна хайа ойууру, тыаны күрэтэллэрин ыйан биэрэрэ үһү. Чахчы онтон бултуйан үөрүү-көтүү бөҕөтө буолан тахсаллар эбит.
    Эбэтэр Улахан Эбэҕэ киирэн, чопчу бу кынакка түһэриҥ диэтэҕинэ, муҥханы онно түһэрэн балык бастыҥын хостоон дэриэбинэ бүтүннүү аһыыр. Маны таһынан быйыл хайдах дьыл кэлиэхтээҕин, уу таһыма төһө үрдүөхтээҕин, кус быйыл төһө кэлиэхтээҕин, онтон да атын билгэлэри эндэппэккэ сыысхала суох этэринэн дьону сөхтөрөр. Сорохтор Кириили улуу ойуун удьуордарын утумнаан ууһаабыт киһи диэн куттана, толло да санааччылар. Кини туһунан элбэх дьикти кэпсээннэр дьон уоһуттан түспэккэ кэпсэнэллэр, ыарыһах да буол­ бутун туһунан киһи этэ тымныйар сүрдээх, иччилээх кэпсээни сибигинэһэн кэпсэтэллэр. Чэ, ол туһа туспа, түгэнэ кэллэҕинэ кэпсэтиэхпит.

    Кириил Сэбиэт дьиэтигэр тиийбитэ түрүлүөн бөҕө буолбут, киирии-тахсыы, оннук буоллаҕа, маннык буоллаҕа диэн араастаан оҥорон көрөкөрө кэпсэтии, куугун-хааҕын бөҕө. Элбэхтэ хонтуораҕа үктэммэтэх киһи Кириил киирэн кэлбитигэр, кыратык тохтоон ыллылар.
    Намыһах уҥуохтаах үүт курдук кубаҕай сирэйдээх, уҥуоҕа тахса сылдьар суптугур сэҥийэлээх, кутуйах курдук кыараҕаһынан көрбүт сопхуос бэтэрээннэрэ Уйбааскы Сантаайап Кириил илиитин ыга тутта.
    — Хата, бэйэҕинэн тиийэн кэллиҥ дии, биһиги эн диэки сыҕарыйаары олоробут ээ, дьэ туох дии саныыгын?
    — Ким билэр, доҕоор… Үчүгэйдик истэ да иликпин, Сэмэн Саабыс туох диир?
    — Оройуонтан милииссийэ кэлэн кэпсэтэ олороллор.
    — Онтон оҕонньор?
    — Оҕонньор иһирдьэ баар.
    — Хайдах быһыылаахтык буолбут үһү?
    Дьон тута Кирииллээх Сантаайабы төгүрүктүү, онтон-мантан олох мае булуна-булуна кэлэн, олорунан кэбистилэр. Сантаайап түргэн-түргэнник дьабыгырайан кэпсээн барда:
    — Бу ааспыт субуота күн сарсыарда балыыһатын газигынан Ааллаахха бырахтарбыт сурахтааҕа. Оҕонньор кэпсииринэн сарсыҥҥы күнүгэр эрдэ туран саалана тахсыбыттар, эбиэт саҕана Булудьума эбэ үрдүгэр аһаабыттара үһү, дьэ ол кэнниттэн киэһэ көрсүөх буолбут сирдэригэр киһитэ кэлбэтэх. Оҕонньор уот отто-отто түүнү быһа кэтэспит, киһитэ сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэт, сүтэн хаалбыт. Сарсыарда суһуктуйуута Хабыр ити эҥэрдээҕи систэри биир гына кэрийбит. Икки күнү быһа көрдөөбүт да булбатах, инньэ гынан үһүс күнүгэр сарсыардаттан атынан

айаннаан, бөлүүн түүн эрэ бу дойдуну булбут, дэлэкээн ыраах дойду буолбатах дуо, доҕоор? Оҕонньор олох иэдэйбит. Аанньа буолуо дуо? Баар-суох бырааспыт сүппүтүн кэннэ.
    — Оо, иэдээн! Баччаҕа диэри көстүбэтэх буоллаҕына чахчы туохха эрэ түбэстэҕэ… — Оскуола сопхуоһа Филипп Уруупап чугас доҕорун суорума суолланнаҕа дии санаан, мээнэ «чап» гыннарбытын өйдөөн, дьон сирэйин-хараҕын сэрэммиттии көрөн ылла. Саастаах өттүлэрэ ону сөбүлүү истибэтилэр эрээри, сирэй-сирэйдэрин көрсөн ыллылар, онтон Кириил туох санаалааххын диэбиттии Хотоойоп диэки хайыстылар.
    — Оҕонньор бэйэтин кэпсээнин истиэххэ наада, уонна сирин-уотун хайан көрбүт киһи, билигин тибии түһэ илигинэ тутуу былдьаһан бара оҕустарбыт бэрт этэ. Онно хайдыбыт, быстыбыт сир туох да хара баһаам дойдута, баҕар, онно түһэн эчэйэн да сытара буолуо, тиэтэйиэххэ.
    Дьон бары «оннук-оннук» дэһэ-дэһэ, Сэбиэттэрин хоһун диэки көрүөлүү олордулар.
    — Кириил, эн олох барсардыы сананан олороҕун дуу? Харыстаныаҥ да этэ, биһиги бэйэбит да хайдах эмэ сылдьыа этибит, — диэтэ Уйбаан, Ки­ риил кубаҕай сирэйин сэрэммиттии көрөн олорон. Уйбаан сэрэнэн этэрэ оруннаах, Кириил дьон кинини куруук ыарыһах диэн аһына көрөллөрүттэн, бэйэлэригэр тэҥнээбэккэ уратытык туталларыттан кэлин кэмҥэ кыйаханар буолбутун билэр, бэтэрэнээр да буоллар син быраас буоллаҕа дии, онон дьон үксүн санаатын кини эттэ.
    — Киһи иэдээҥҥэ түбэспитин кэннэ, ол биһи үтүөрбэт ыарыыбытын бүөбэйдии олоруохпут дуо? Киһини өрүһүйэри толкуйдааҥ, мин сылдьыбыт сырыыбын сылдьыам, — диэн баран, Кириил кэп­ сэтии бүппүтүн биллэрэн, Сэбиэт хоһун диэки хаамта.
    Ааны арыйбытыгар Сэбиэт сэкэрэтээрэ Дуунньа кыыс массыыҥкаҕа туту эрэ бэчээттии олорон, хайыспакка да эрэ:
    — Дьонноох, тохтуу түһүҥ, — диэтэ. Ону кытта тэҥҥэ Сэбиэт хоһун аана тэлэллэ түстэ да, кыпкыһыл дыгдайбыт сирэйдээх, хара хойуу будьурхай баттахтаах, ап-араҕаһынан хаһылыччы көрбүт үрдүк үскэл таһаалаах, хонтуора төһө да сөрүүнүн иһин тиритэн ырбаахытын уолугун нэлэппит, сиэҕин тоҥоноҕор диэри ньыппарыммыт бэрт холку көрүҥнээх Сэбиэт Сиэҥкэтэ диэн ааттанар сельсовет бэрэссэдээтэлэ хоһуттан өҥөс гынаат, бэйэтигэр холооно суох намчы куолаһынан:
    — Дуунньа, дьону ыҥыртаа эрэ, — диэтин кыт­ та, дьон Дуунньа ыҥырыытыгар эрэ наадыйбакка хоско субуһан киирдилэр.
    — Аргыыйыҥ эрэ, киһини үнтү көтөөрү гыннылар дии, — диэн Дуунньа, бу хоско хайаан да кини хотун буоларын биллэрэн, суоһурҕанан иһэн, Уһун Киэсээмпий үрдүк уҥуохтаах ис киирбэх дьүһүннээх, сырдык саннын байаатыгар тиийэ үүнэн түспүт уһун ньалака

баттахтаах уол киирэн иһэрин көрөөт, саҥата суох баран кумааҕыны хаһыспыта буола турда. Дьон дьээбэрэн көхсүлэрин этитэ-этитэ, Сэбиэт хоһугар сүгүллэн киирди­ лэр. Дуунньа Киэсээмпийи сөбүлүүрэ дэриэбинэҕэ кистэл буолбатах, ол биллибит суола маннык. Киэсээмпий дэриэбинэ киин хочуолунайын хачыгаара. Дуунньа иллэрээ сыл оскуоланы бүтэрэн ба­ ран, ханна үөрэммитэ буолла, массыыҥкаҕа бэчээттиир буолан сэбиэт сэкэрэтээрэ Ольга Титовна дэкириэккэ барбытыгар кини оннугар солбуйа киирбит. Ольга Титовна кэлии буолан дойдутугар ийэтэ ыалдьан кэргэнинээн онно көһөр буолан, Дуунньа устунан кини оннугар хаалбыта.
    Былырыын саас кырыыһалар хаардарын түһэрии кэмигэр оскуола оҕолоро «шефтээх» буоланнар хонтуора хаарын түһэрэргэ көмөлөһө кэлбиттэрэ. Онно саҥа кэлэн үлэлии сылдьар учуутал кыыс кэлсибит этэ. Кыыс кэлээт, үлэлии сылдьар Киэсээмпийтэн арахсан биэрбэккэ эрийсэ сатыы сылдьыбыта. Дуунньа көрө-көрө, ыраахтан абаккара турбута. Биир түгэҥҥэ кыыс тоҥмут хаартан халтарыйбыта аатыран Киэсээмпий уһун дьылыгыр атаҕын кууһа түспүтэ, онуоха уол туруору тардан ылан, тыытылла илик хаарга туруоран кэбиспитэ. Кыыс күлэ-күлэ хаарынан ыскайдаабыта. Үөһэ көрө турбут Дуунньа абаккаран улахан туора күрдьэҕин күүскэ аллара аспыта да, күрдьэх сурулаан кэлэн учуутал кыыс турбут хаарыгар аннъылыбыта. Көрүөх түгэнэ түһээри турар хаар сырыынньа кырыыһа устун кыыһы илдьэ аллара сурулаабыта. Кыыс сарылаабытынан аллара баар буола түспүтэ, хата, намыһах буолан уонна хаар өрөһөлүү кутуллан тугун да эчэппэтэҕэ. Көрөн турбут дьон мөхпүттэригэр, Дуунньа күрдьэҕи алҕас мүччү туппутум диэн куотуммута. Ол эрээри дьон бары Ду­ унньа Киэсээмпийи күнүүлээн соруйан күрдьэҕин анньыбытын таайбыттара эрээри, кыыс эчэйбэтэх буолан, айдаарбатахтара, хайыай, таптыырга буруй суох диэн буолбута.
    Дьон хоско киирбиттэрэ остуол биир өттүгэр хара бараан эрээри, ис киирбэх сытыы сирэйдээххарахтаах чуолкайдык чиҥ-чаҥ саҥарбыт куоластаах, уойуохча буолбут көрүҥнээх орто саастаах оройуонтан кэлбит милииссийэ таҥастаах киһи олороро. Биир өттүгэр кып-кыһылынан турулуччу көрбүт, күн уота сиэбит сирэйдээх, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, ыксаабыт, ыгылыйбыт дьүһүннээх сааһыра барбыт киһи, сылайан дуу, долгуйан дуу бииргэм аллараа уоһа ибигириир. Хараҕа дьон сирэйин таба көрбөккө тохтоло суох өрүһүлтэ көрдүүрдүү сүүрэлии олордо. Муннуккахаайыллыбыт бөрөлүү ньыкыллыаҕынан ньыкыллан, бу сүүрэн барыах курдук туттан олорон, эмискэ үрэн ньаргыйан эрэр ыт курдук титирэстээбит куолаһынан чардыргыы түстэ:
    — Дьэ иэдээн, өлүү

да буолар эбит, киһибин мэлитэн кэбиһэн кэлэн көмө көрдүү олоробун, сор баҕайы, инник эрэ буолуо диэбэтэҕим…
    — Бэйи, Бүөтүр тохтоо, уоскуй! Чэ, маннык. Бэйэҕит да иһиттигит ини? Бөрүкүтэ суох дьыала буолбут. Кириил, ол систэри тараахтыырга төһө киһи сөп буолуой? Хайаан да бүгүн аттаныахха наада. Бөртөлүөт, олох мэлийдэххитинэ, биэриэхпит дииллэр, — Сиэҥкэ Кириил диэки ыйытардыы көрдө.
    — Сүүрбэччэ киһи сөп буолуо эбитэ дуу, алдьархайдаах халыҥ систэр.
    — Совхоз бэрэсэдээтэлиттэн оччоҕо эбии дьонно көрдүөххэ. Өлөксөөн Көстөкүүнэбис билигин аҕай эрийэ сылдьыбыта, арҕаа бааһыналарга тахсаары олоробун диэбитэ, бэйэ баттаһар инибин, эрийэ охсуум, — Сиэҥкэ түлүпүөн үрдүгэр түстэ.
    Кэпсэтэн бүтэн, биир чааһынан хомунан хонтуора инниттэн аттаныах буолан тарҕастылар.

    Сарсыҥҥы күнүгэр сарсыарда борук-сорук буолуута бириһиэн бүрүөһүннээх улахан «Урал» массыынаҕа толору тиэллибит дьон Ааллаах Баһа диэн ааттаммыт икки атахтаах олохсуйбатах, тыытыллыбатах айылҕалаах, халыҥ сис тыалардаах, нэлэһийбит киэҥ эбэ күөллэрдээх дойдуга түүннэри тохтоон көрбөккө, айаннаан тиийэн кэллилэр.
    «Мин тугу билиэмий? » Диэбиттии айылҕа барахсан сарсыардааҥы нууралга сууланан иһийбит этэ.
    Кириил бу дойдуга үктэммэтэҕэ ырааппыт. Оо, эдэр эрдэҕинэ сүүрбүт-көппүт аҕай сирэ-уота эбээт. Бу буоллаҕа кинини айылҕа эбэ хотун араас кубулҕатын өйдүүргэ үөрэппит биһигэ. Манна кини өбүгэлэрин ыарахан тыыннара сир анныгар утуйан нуктуу сыталлар, кинилэр бэйэлээхтэр бу тиэллэн кэлбиппин сэрэйэ, билэ сыттахтара.
    «Оо, эдьиийим, бу эн ыар тыыҥҥын уйбакка ыарыыга быһа сиэтэн дьүһүн-бодо буолан сылдьарбын көрөр буолуохтааххын. Бу сырыыга уһун уугун улдьуппакка төттөрү айаннаабыт киһи». Ки­ риил төһөнөн дириҥэтэн санаан истэҕин аайы, этэ-сиинэ аһыллан, дьигиһийэн киирэн барыах курдук буолла. Туох эрэ биллибэт күүс кини санаатын бэйэтигэр бобо тардан, ханна эрэ кистэммит түгэх бааһыгар тиийэн тарбыы сатыырга дылы. «Оо, суох, суох! Төһө да ахтыбыккыт иһин, тох­ тоон’! Билигин мин үрдүбэр саба түһэ охсоору гынныгыт дуо? Уоскуйуҥ, кэлин, дьону куттуоххут», — дии санаат, Кириил күүскэ өрө уһуутаат, иһигэр мустубут дьикти тыынын биирдэ супту үрэн таһыгар таһаарда. Кыра үүтээн иһигэр мустан олорбут дьон көрдөҕүнэ, үүтээннэрэ өрө салыбырыы түстэ, саҥа умайан күүдэпчилэнэн испит тимир оһох уота саба ыстарбыт курдук күлүм гынаат, уостан, умуллан хаалла. Дьон куттанан сирэй-сирэйдэрин көрсө түстүлэр. Кириил тыынын таһааран, дьэ чэпчээн, уоту уматар үрдүгэр түстэ. Ким да тугу да саҥарбата.
    Тимир

чаанньыкка оргуйан бидилийэн тахсыбыт хаар уутун куруускаларга чэй кутан кыынньаракыынньара, итиилии иһэн бурулата олорон, отурботур кэпсэтэн бардылар.
    — Тиһэх үссэммит сирдэриттэн саҕалыыр инибит, — Сэбиэт Сиэҥкэ, хойуу баттаҕын өрө-таҥнары анньа-анньа, дьону тула көрдө.
    — Оннук, бастаан хаары наһаа тэпсимээриҥ, суолун хайан көрүөхпүт, — Кириил ахтыбыт ахан дойдутугар кэлэн сүргэтэ көтөҕүллэн, сирэйдиинхарахтыын сырдаабыт курдук буолан олордо.
    Уйбааскы Сантаайап ону дьааххаммыттыы көрөн олорон санаата: «Оо, дьэ уруулара сүгүннүүллэр үһү дуо? Чэ, ол эрээри син сатаан сылдьыан санаан кэлистэ ини». Кини Кирииллиин тэҥҥэ улааппыт буолан, Кириили биэс тарбах курдук билэр. Өдөөҥкө, Уйбааскы барсарын истэн, Кириилин улаханнык буойсубакка-хаайсыбакка ыыппыта. Эдэрдэригэр иккиэн туран-олорон дьэ уолаттар этэ. Оччолорго Кириил комсомол сэкэрэтээрэ этэ, онтон Уйбааскы ячейка биир саамай ахтыбыыһа. «Үтүө да кэмнэр ааспыттара. Ол эрээри ити барыта Кириилгэ улахан охсуулаах кэмнэр аас­ пыттара. Баҕар, оччолорго Кириил комсомуол сэкэрэтээрэ буолбатаҕа эбитэ буоллар, ыарыһах буолуо суоҕа этэ. Чэ, бэйи кэбис, билигин кини аймахтарын илиилэрин иһигэр киирэн олорон, онуманы санаамыахха», — Уйбааскы туран таһырдьа таҕыста.

    Бу түбэлтэ Кириил саамай эдэр, мэник-тэник сааһыгар, 18-гар, буолбута.
    Сайын аайы туох баар нэһилиэк эдэр ыччата мустан окко-маска үлэлиир утэннэрэ этэ. Кириил оччолорго холкуос ыччаттарыттан бастакынан комсомолга киирбитэ, үөрэхтээх да киһи аҕыйах этэ. Онтон Кириил сэттэ кылаас үөрэхтээх, турбутолорбут, киирбит-тахсыбыт, саҥарбыт-иҥэрбит, эдэр ыччат инники күөҥҥэ тутар бастыҥ комсо­ мола буолан, кинини секретарынан талбыттара.
    Ити сайын сүүрбэттэн тахса эдэр ыччаты биир ударнай биригээдэ оҥорон Булудьумаҕа окко ыыппыттара.
    Бастаан утаа кэлээт, ырыа-тойук аргыстаах таһаарыылаах баҕайытык үлэлээн иһэн, биир күн биир кыыс эмискэ сүрэҕинэн ыалдьыбыта. Киэһэ ходуһаттан иһэн тугун эрэ умнан, төттөрү барбыт. Соҕотоҕун төннөн иһэн уун-утары соҕотох кулун иһэрин көрбүт. Арай чугаһаан өйдөөн көрбүтэ, баһа суох кулунчук эбит. Кыыс сарылыы түһээт, төттөрү ыстаммыт. Хаһыыны истэн, ыччаттар онно сырсыбыттар. Кыыс суол кытыытыгар умса түһэн сытарын булбуттар. Кини кутталыттан өйүн сүтэрбит этэ. Ол түүнү быһа уочаратынан манаан хоммуттара. Сарсыарда акка тиэйэн бөһүөлэккэ ыыппыттара.
    Ити түгэнтэн ыла бары кыраттан да куттанадьааххана сылдьар буолбуттара. Ырыа-тойук аҕыйаабыта. Дойду иччитин уһугуннардыбыт быһыылаах дэһии элбээбитэ.
    Биир сарсыарда

икки уол оҕус тута баран баран булбакка, көрдүү сатыы сылдьан аарыма Кэрэх маска кэтиллэ түспүттэр. Арай кинилэр иһиттэхтэринэ ханна эрэ чугас оҕус орулуура үһү. Онтон өйдөөн көрбүттэрэ, туох эрэ үллэн сытар эбит. Сүүрэн тиийбиттэрэ, оҕустара маска атыллан өлөр мөхсүүтүн мөхсө сытар эбит. Уолаттар өйдөрүттэн тахса куттанан, тыын быһаҕаһынан тыынан отууга кэлбиттэрэ.
    Ити түбэлтэ кэнниттэн нэһилиэктэн хамыыһыйа тахсан, комсомоллар ааттаах абааһыныайыыны итэҕэйэн үлэни тоҕон эрэҕит диэн оҕолору уонна ордук Кириили мөхпүттэрэ.
    Эдэр дьон оччолорго бэйэлэрин идеяларыгар толору итэҕэйэллэр этэ. Онон, чахчы да оннук ди­ эн, эмиэ ырыа-тойук тардан, үлэлээн тиҥийэн барбыттара.
    Биир сарсыарда уонча кэбиһиини туруорбут ходуһаларыгар киирбиттэрэ, саамай бастыҥ кэбиһиилэрин аан дойдуну биир гына ыһан холорук өрүскэ киллэрэн симмит этэ. Ыччаттар бары кут­ танан төттөрү сырсан эрдэхтэринэ, Кириил эмискэ хаһыытыы түспүтэ: «Бу туох буоллугут? Хомсомолларгыт буолбат дуо! Айылҕаҕа араас буоларын барытын абааһыга балыйаҕыт. Хайыахпытый, үлэни тоҕуохпут дуо, үлэлээбиппит курдук үлэлии туруохтаахпыт». «Холоон, бэйэҥ даҕаны куттанан атаҕыҥ илибирии турар буолбат дуо? Биһигини абааһы айаҕар уган биэрээри гынаҕын дуо? Мин бу ходуһаҕа киирбэппин», — диэн баран, Модьуун Бааска диэн баас бүтүннүү быһа сиэбит уола отуу диэки эргиллибитэ.
    Ыччаттар үгүстэрэ кинини эккирэппиттэрэ. «Кус сүрэхтэр, ити буоллаҕына мин соҕотоҕун би­ лигин бу ходуһаҕа киирэбин. «Эдьиийбин» аатынан ааттаан ыҥырыам. Чахчы баар буоллаҕына дьэ көрүөхпүт, суох буоллаҕына мантан инньэ биир да мөккүөрэ суох былаан туолуор диэри түүннэрикүнүстэри үлэлээн бу ороскуоппутун саптыахпыт» уонна Кириил ходуһа диэки хаампыта. Ким да ки­ нини тохтоппотоҕо. Арай Уйбааскы Сантаайап: «Кириил, мин барсабын дуо? — Диэбитин, Кири­ ил: «Суох, бэйэм да кэпсэтиэм, баар буоллахтарына», — диэбитэ титирэстээбит куолаһынан.
    Кириил да оҕолор да куттаналлара оруннаах этэ.
    Ааспыт ойуун, удаҕан үйэтигэр бу Тэйэр Хайа сыҥаһатыгар аар-саарга аатырбыт улуу хомуһуннаах Кыһыах Кыыһа диэн ааттаах удаҕан дьахтар олорбута үһү. Кини суду аатыгар сүгүрүйэн, ытыктаан, куттанан даҕаны хаһан да улаханнык ааттаабаттара үһү. Арай сибигинэһэн «Эдьиийбит» эрэ дэһэллэрэ.
    Бу улуу удаҕан хаһан даҕаны дьоҥҥо сирэйинхараҕын көрдөрбөтө үһү. Ким эмэ кыһалҕалаах аат ааттаан кэллэҕинэ тирии ураһатын ааныгар кэлэн, баарын биллэрэн ураһа аан сабыытын өрө тардан дьэрэкээн ойуулаах этэрбэстээх атаҕын эрэ көрдөрерө уонна тута кыһалҕаларын истээт, төттөрү

утаарара үһү. Кини атаҕын көрбүт киһи ыарахан ыарыыга ыалдьан, эрэй-муҥ бөҕөтүн көрөн өлөр, ол оннугар кини чугас аймахтара иннэ кылгаабыт, кэннэ уһаабыт киһини эбэтэр үтүөрбэт ыарыыга ыалдьыбыт эрэ киһини Кыһыах Кыыһын ааттаан ыыталлар эбит. «Эдьиий» төһө сыл да, хас үйэ да олорбутун ким да билбэт эбит. Арай «дойдутугар» аттанарыгар тоҕус Улуу ойууттарга түүллэригэр киирэн ыҥыртаан ылан уҥуох туттарбыта үһү дииллэр. Ол ойууттарын арыалдьыт оҥостон, «Анараа» илдьэ барбыта үһү. Онон дьон быһа холуйан Тэйэр Хайа саамай туруору таас очуоһугар сытар буолуохтаах дэһэллэр. Онно кэлин билиэнкөрүөн баҕалаахтар хаста да тахса сатаан баран, кыайан тиийбэккэ төннөллөрө. Улуу удаҕан өлөн да баран үс сүүс сыл тухары дьайа, бэйэтин баарын биллэрэ сытар эбит, ол курдук билигин даҕаны, дьон кэпсээнинэн, Ааттаммат удаҕан баарын биллэрэн ааһар дииллэрэ.
    Кириил Ааттаммат Эдьиий удьуор-хаана буоларын бу нэһилиэк дьоно бары бэркэ билэллэр. Ол иһин да буолуо, сурдьун наһаа дьээбэлээбэт ини диэн ким да Кириили тохтото сатаабатаҕа. Уонна онтон куруук истэр үһүйээннэрэ кырдьыгын-сымыйатын да билиэхтэрин баҕалаахтар бааллара бу­ олуо.
    Кириил ийэтэ куруук этэр буолара: «Сибиэн кыыннаах быһахтан олус куттанар, куруук кыыннаах быһаххын илдьэ сылдьар буол», — диэн. Ол иһин Кириил хааман иһэн өттүгэр иилинэ сылдьар быһаҕын тутан көрбүтэ. Оо, дьэ туту дьаабыланан эрэрим буолла, ама, бу кырдьык «Эдьиийбин» ыҥыра баран иһэбин дуо? Эчи ынырыгын! Аны кэлэн гөттөрү бардахпына саата бэрт буолуо дии. Он­ тон комсомолга киирэрбэр, абааһы суох диэн андаҕайбытым эбээт, уонна кэлэн куттанан эрэбин дуу. Улуу үөрэхтээхтэр абааһы эҥин олох суох диэн дакаастаабыттар үһү. Чэ, хата, ол дьон билбиттэрэ буолуо». Итинник саныы-саныы, Кириил ходуһа ортотугар киирэн, Тэйэр Хайа диэки хайыһан турунан кэбиспитэ.
    Оҕолор Кириил куттаммат курдук туттарыттан чахчы сымыйа сибиэни итэҕэйэн айдаарсыбыппыт быһыылаах диэн кыбыста саныы турбуттара.
    Күн барахсан чаҕылыччы корон, ама, манныкка туох абааһыта кэлбит үһү, эчи, үчүгэйин, чуумпутун, от да хамсаабат. Кириил түөһүгэр толору салгыны эҕирийээт, уһуну-киэҥи санаан куттанан барыам диэн симик соҕустук: «Кыһыах Кыыһа эдьиийиэм», — диэн хаһыытаабыта. Туох да биллибэтэҕэ. «Ол иһин даҕаны, абааһы суоҕа чахчы эбит». Оҕолор куттаммыттарын уҕарытаары үһүс түүлүн туох баарынан: «Кыһыах Кыыһа Эдьиийиэм, эн моһуоктуур буоллаххына бааргын биллэр, күүтэн турабын», — диэбитэ. Эмиэ чуумпу. Кириил: чэ, ити көрдүгүт дии — туох да суох диирдии икки илиитин нэлэс гыннарбыта

уонна оҕолор диэки хаампыта. Арай хааман иһэн иһиттэҕинэ хайа оройугар дүҥүр лүһүргүүргэ дылы гыммыта. «Эс, санаабар ини», — дии санаабыта Кириил. Дьэ, доҕоттоор, эмискэ былыта суох халлааҥҥа этиҥ этэн өрө барчалана түспэт дуо! Оҕолор сарылаһа түһээт, отууларын диэки ыстаммыттара. Кириил атахтара уйбат буолан, сиргэ сууллан түспүтэ. Этэтэ бүтүннүү титирэстии-титирэстии хаһыытыы сатыыра да, саҥата иһиттэн тахсыбатаҕа. Уйбааскы Сантаайап Кириилгэ ыстанан иһэн, хайаттан анысханнаах улахан холорук аан дойду отунмаһын барчалаан өрө ытыллан иһэрин көрөөт, төттөрү ойбута. Холорук туох баар хаалбыт отторун сыыһын өрө ытыйан таһааран, кэбиһиини-кэбиһиинэн өрүскэ киллэрэн куппута. Ыраас ууну турба курдук ытыйан таһаарбыта, киһи куйахата күүрэр ынырык ытабылын, тыаһын таһаарбыта.
    Кириил биирдэ өйдөммүтэ, холорук бу сирилээн кэлээт, кинини тула эргийэ сылдьан отунанмаһынан сыыһа-халты тамнаабыта. Арай өйдөөн көрдөҕүнэ, холорук киинигэр тирии ураһа бараана көстөн ааспыта. Ураһа илин сабыыта арыллан дьэрэкээн ойуулаах сарыы этэрбэстээх дьахтар атаҕын тумса көстүбүтэ. Дьахтар киһи этэ салаһар сөҥ куолаһа Кириил кулгааҕын туһунан ыардык сибигинэйбитэ: «Туохха мин уубун аймаатыҥ? Алҕас оонньуугун, оҕо буолаҥҥын оонньуугун! Аны ыҥырбат буол, бэйэм булуом», — диэт, холо­ рук хайа диэки ытылла турбута.
    Ыччаттар киэһээлик Кириили кэтэһэ сатаан баран, бары көрдүү кэлбиттэрэ да, булбатахтара. Сарсыныгар Кириил отуу иннигэр хантан да кэлбитэ биллибэккэ умса түһэн сытарын булан дэриэбинэҕэ киллэрбиттэрэ. Кириил биир ыйтан ордук ыалдьан суорҕаннаах тэллэх киһитэ буолбута, туга да ыалдьара биллибэт этэ. Кубарыйа хатан биир сири тобулу одуулаан, биир инчэҕэйи ыйыстыбакка, өлбүт икки тыыннаах икки ардынан сыппыта. Ыксаан куораттаппыттара. Дьэ онтон ылата ити быарынан ыалдьан балыыһа бөҕөтүн кэрийбитэ, эппэрээссийэ үөһэ, эппэрээссийэ буолаахтаабыта.
    Истибит дьон бэркиһээн да, аны бэйэбит ол-бу буолуохпут диэн куттанан сибигинэһэн, сэрэнэн эрэ кэпсэтэллэрэ уонна ол кэпсээбит киһи куруук туох эрэ буолбут аатырар буолбута. Онон кэлин ити кэпсээн симэлийэн барбыта.

    Бары суугунаһан-сааҕынаһан таһырдьа таҕыстылар.
    — Чэ, Бүөтүр дойдулаах киһи сирдээ эрэ, бириэмэ күүппэт, — Сиэҥкэ чаһыытын көрө-көрө, хамаандалаата.
    Хабыр Бүөтүр хас да күн аанньа утуйбакка сирэйэ-хараҕа балаҕыра өһөн, аат эрэ харата аадаҥныы сырытта.
    — Бэйи, эһиги бытаан соҕус буолуоххут, мин бара турдум, антах буолуом, — диэт, Кириил харда күүппэккэ сулбуччу хаама турда.
    Кириил Булудьума эбэ үрдүгэр

тиийэн, уот оттунан аһаабыт сирдэрин булан хайан көрөөрү гыммыта, хайыы-сах күөл кытыла буолан тибиинэн тибиллэн хаалбыт. Хаарга батары түһэ-түһэ, ол-бу диэки көрүөлээн көрдө да, туһа тахсыа суох. Ол икки ардыгар дьон ньамалаһан тиийэн кэллилэр.
    — Дьэ, доҕоттоор, тибии урутаабыт. Хайыахпытый, хааман көрдөхпүт. Хастыы да буолан сылдьыҥ, бэйэҕит былдьанаайаҕыт, бу кэмҥэ туох барыта сымнаан турар кэмэ. Туту эмэ сибикилээтэххитинэ иккитэ ытаарыҥ.
    Ити курдук сүбэлэһэн, бөлөх-бөлөх арахсан, кэлбит соруктарын толорбутунан бардылар.
    Бу күн мэлийдилэр. Иккис да күн таах халтай хаамтылар. Дьон эрэлин сүтэрэн барда. Сиэҥкэ вертолет көрдүүргэ сананан сарсын дойдулуох буо­ лан утуйдулар.
    Бу түүн Хабыр Бүөтүр аанньа утуйбакка өрө мөхсө сытта. Уйбааскы тулуйбакка:
    — Бүөтүр, сүрэҕиҥ ыалдьар дуу, тугуй?
    — Суох, эһиги таах эдэр оҕолору аҕалаҥҥыт, онтуларгыт олох сүгүн көрдөөбөттөр, олопоччуһан үрдүнэн ааһа тураллара буолуо, — Хабыр титирэс куолаһа хараҥаттан абаламмыттыы иһилиннэ.
    — Кэбис, доҕоор, тугуҥ тылай, уолаттар бэркэ кыһаллаллар буолбатах дуо? — Уоскутаары хардарбыттарыгар Филиип оҕонньордоро дьэ буолан-хаалан турбат дуо:
    — Кыһаллаллар ааттаах! Дьөгүөрэбис муҥнааҕы көрдүү кэлбиттэрэ үһү дуо? Таах күүлэйдии эрэ кэлбиттэр! Өссө биир массыына дьону көрдөтүөххэ. Бөртөлүөт хаарга тугу көрүөй? Оо, сорум даа буолар эбит! Сибиэннэр, сибиэннэр сиэтилэр. Бэркэ тыллара-өстөрө тууһурбут этэ. Сэрэниҥ, бэйэҕитин кытта былдьыахтара… — Оҕонньор олоро түстэ уонна сүр баҕайытык дьиэгэниччи көрө-көрө, оһоҕу тоҕо умуруордугут, билигин кэлиэхтэрэ, бэйэҕит кэһэйиэххит, — диэн түҥ-таҥ тыллаһан барбытыттан, дьон бары уһуктан уулара көттө.
    Кириил ойон туран, оҕонньор оронугар кэллэ.
    — Оҕонньоор, мин урууларым эйиигин эрэйдиир буоллахтарына, мин эйиигин кытары сытыым эрэ, миигин хардыылаан эйиэхэ тиийиэхтэрэ суоҕа, утуй, сынньан, аһары илистибиккин, — ди­ эн баран, Бүөтүрү хам баттаата уонна уҥа өттүгэр быар куустан сытынан кэбистэ. Хабыр өс киирбэх сытаат, мунна хаһыҥыраан барда.
    Кириил оҕонньор утуйаатын кытта, этэ бүтүннүү уотунан умайда, биир кэм оҕонньортон туох эрэ сытыйбыт сыт аҥкылыйан сүрэҕин өлөхсүттэ, онтон сыыйа салгына тымныйан туох эрэ үрдүгэр буурҕа түспүтүн курдук буолан барда. Туох баар баттахтыын, хаастыын кырыаран таҕыста. Ханна эрэ ыраах дьон муннун тыаһа хаһыҥырыыра иһиллэргэ дылы. Биир түгэҥҥэ: «Оо дьэ, ыҥыран эрэллэр, барбатах киһи, ол эрээри, баҕар, этээри гыммыттара дуу? Чэ, буоллар буоллун», — диэн быстах санаа охсуллан ааста да, сонно

тута ханнык да тыыннаах суоҕун курдук чэпчээн хаалла. Биирдэ өйдөммүтэ — Тэйэр Хайа тэллэҕэр турар эбит. Үөһэттэн хаар холорук кинини көрбүтүнэн супту сурулаан түстэ. Онно көрдөҕүнэ, хаар ытылҕанын быыһыгар муус маҥан дьахтар сирэйэ, эмиэ да этэрбэһэ элэҥнээтилэр. Кириил ону көрүмээри умса түһэр. Холорук кини үрдүгэр ытыйбахтаат, түү мээчик курдук өрө ытыйан таһаарар. Холорук иһигэр ытыллан иһэн хараҕын аспыта, туох эрэ оһох үөлэһин иһигэр олорор кур­ дук эбит, аттыгар үс-түөрт баараҕай дьон күлүктэрэ барыһаллар. Онтон ким эрэ кулгааҕар тымныы баҕайытык сипсийэр: «Оҕонньортон ыйыт, кини биллэр», — диэн уонна тута сүтэн хаалаллар.
    Кириил биирдэ өйдөммүтэ, үүтээн кэннигэр ту­ рар эбит. Сир анныттан ынырыктаах өлөр хаһыы тохтоло суох часкыйан иһилиннэ. Кириил икки кулгааҕын саба тутта сатаата да, өй-мэйдээх тулуйбат хаһыыта төбөтүн иһигэр киирбит курдук часкыйар. Сиргэ олоро биэрээт, хаһыытаан бытарытта. Уйбааскы Сантаайап: «Кириил, Кириил туох буоллуҥ? — Дии-дии, тардыалыыр. Дьон куттанан биир сиргэ чөмөхтөһөн тугу гыныахтарын булбакка тэпсэҥнэһэллэр. Кириил бэйэтэ да сөхтө: хай­ дах манна тахсан турбутай? Эмиэ да таҥныбыт курдук. Бу сааты, аны төбөтүнэн ыалдьыбыт диэхтэрэ. Түргэнник үүтээн диэки хаамта. Дьон чугуруҥнуу- чугуруҥнуу кинини батыһан үүтээҥҥэ киирдилэр.
    Кириил куруускаҕа чэй кутган истэ уонна эттэ:
    — Куттанымаҥ, туох да буолбата.
    Ити икки ардыгар халлаан сырдаан барда.
    Сэбиэт Сиэҥкэ суоппар уоллуун айаннаары хомунан эрдэхтэринэ, Кириил көхсүнэн олорон:
    — Эһиги бараргыт наадата суох буолла, — диэтэ.
    — Кириил, баһаалыста, биһигини куттаан бүт эрэ, — диэтэ Уйбаан, ааттаһардыы көрөн олорон.
    — Бүттүм. Билигин барыта биллиэ.
    Өссө кубарыйа өлбүт сирэйигэр түгэҕэ көстүбэт буола мууһурбут харахтарын Хабыр Бүөтүргэ хатаата.
    — Кириил, билинэбин, билинэбин… — Диэбитинэн Хабыр Кириил иннигэр сөһүргэстии түстэ, — оҕобун, уолбун эрэ тыыппаталлар…
    Дьон итэҕэйбэтэхтии Хабыр Бүөтүрдээҕи «тугу, туту туойсан бардылар» диэбиттии сыныйан көрө турдулар. Эмискэ Филиип Уруупап:
    — Оо, бу хара ыт бэйэтэ дьаһайан баран, кубулҕатыра сылдьыбыт эбит буолбаат.
    — Оннук-оннук, бэйэм-бэйэм… — Хабыр мээнэ баллыгырыы олордо.
    — Күтүр, ханна кистээбиккиний? — Сиэҥкэ сибигинэйэн кэриэтэ ыйытта.
    — Көрдөөҥ ээ… Һэ-һэ-һэ, — Хабыр ытыыр дуу, күлэр дуу икки ардынан чардырҕаата уонна мээнэнэн үүтээн үрдүн ээл-дээл көрүөлээтэ.
    — Үүтээн кэннигэр кистээбит, көрөр харахтаахтар инньэ диэтилэр, — Кириил Хабыры тонолуппакка көрөн олорон, ыараханнык саҥарда.
    — Кириил хараххын ыл, миигин муҥнаама! Этиэм, этиэм, көрдөрүөм… Барахсаны онно кистээбитим. Алҕас дэҥнээн кэбиһээхтээбитим… Оооо-оо, сорум да буолар эбит! Хараххытын тэйитиҥ! Көрүмэҥ диибин буолбат дуо? ! — Оҕонньор энэлийэн, ытаан киирэн барда.
    — Ытаатын, киһилии кэмэлдьитэ киириэ, — диэт, Кириил төттөрү хайыста. — Кыыла киирэн кэбилэммит, тугу-тугу көрөбүт…

    Дьон кыайан сиртэн турбат буолбут Хабыр Бүөтүрү икки окумалыттан өрө ыйаан таһырдьа таҕыстылар.
    — Үс харахтаах киһи Кириил билэр. Ыйан биэр эрэ, — Хабыр бабыгыраата.
    Кириил өс киирбэх үүтээн кэннигэр тиийэн, сир хайдыбытын өҥөйөн көрдө уонна киһи этэ тардыах кыланна:
    — Һуу, хаһыыта-ыһыыта сүрүккэтин, муҥнааҕы алые да кэбилээбит, мин тулуйан истэрбиттэн аастым, бэйэҕит хаһыҥ, манна сытаахтыыр… — Икки кулгааҕын саба туттан баран, тыа диэки сүүрдэ.
    — Бэйи, тохтооҥ, милииссийэбит докумуон оҥороро буолуо дии, КИНИ эттэҕинэ эрэ хостуохпут, — Сиэҥкэ хаһан да манныкка түбэспэтэх милииссийэ, бэйэтэ да мунаахсыйан түргэн-түргэнник хаамыталыы сылдьарын корон эттэ.
    — Хаһыҥ, мин бэйэм тугу оҥорорбун билэбин, — диэтэ милииссийэ уонна кумааҕытын үрдүгэр түстэ.
    Икки уол биир күрдьэҕинэн солбуһа сылдьан хаһан туманнаппытынан бардылар. Саҥа кутуллубут буор аҕыйах хонук иһигэр хантан чиҥиэй, начаас хаһан куул суулаахха иҥнэ түстүлэр.
    — Дьэ, арааһа буллубут, — диэтэ симик соҕустук Филиип Уруупап уонна күрдьэҕин киэр элитээт, илиитинэн тарыйан киирэн барда. Өр-өтөр гымматылар икки куулу толору симиллибит киһи өлүгүн хостоон таһаардылар.
    Милииссийэ Собакин Сэбиэт Сиэҥкэлиин дьонун барытын көрбөт гына атын сиргэ таһаартаан баран, бастакы экспертизаны оҥордулар. Бу түмүгүнэн маннык буолла: «Өлүөхсүтү саанан бас­ ка кэнниттэн биирдэ ыппыт. Ол иһин төбөтүн аҥара суох. Ол кэнниттэн өлүгү лабааларынан тустуһунан быһыталаан биир куулга симпит. Иһин хайытан, кыылы астыыр курдук, үрүҥ-хара гына арааран туспа куулга укпут. Быарын биир чиэппэрэ суох».
    Милииссийэ Собакин Хабыр Бүөтүрү иһирдьэ ыҥырда. Хабыр өйүттэн тахсыбыт курдук буолбут. Ону-маны баллыгырыы-баллыгырыы, сотору-сотору «оҕобун эрэ тыытымаҥ» диир.
    — Өлүк быарын чиэппэрин ханна уурбуккунуй? — Диэн Собакин хабыртан ыйытта.
    — Ким билэр, күтүр, сиэтим ини…
    — Оо, хара ыт, саманна ытан кэбиһиэххэ баар этэ, — Сиэҥкэ кып-кыһылынан корон олорон, тииһин хабырынна.
    — Оо, абырыа этигит, — диэн Хабыр суланар.
    — Итини суут быһаарыа, — Собакин халыҥ тастаах паапкатын тыастаахтык сапта.
    Бу күн ыар сүгэһэрдээх дойдуларыгар тонной таҕыстылар.

    Дойдутугар кэлэн, Кириил уонча күн ыарахан­ нык ыалдьан сытан турда.
    Биир кун сарсыарда куолутунан Балаайа тиэтэйэн-саарайан эмиэ солуннаах киирэн кэллэ. Сырыы аайы хатыланар сиэрин толорон табахтаан, силлээн-хаахтаан баран, Өлөөҥкө киирэрин кытта, солунун тоҕу тэбээтэ.
    — Хабыр баҕадьы хаайыыга сытан бэҕэһээ быаланан бэйэтигэр тиийиммит үһү. Айыыта туоллаҕа буолуо.
    — Уола муҥнаахха төһө эрэ ынырык. Эмээхеинэ, били, молтох бэйэтэ букатын буорайбыт сурахтааҕа, — диэн Өлөөҥкө оҕолоох киһи оҕону аһынна.
    Кэпсэтии үгэнин саҕана Мааны Маайа үөмэрчүөмэр үктэнэн киирэн кэлэн, «ритуалын» оҥорон баран, өссө эбии ситэрэн биэрэрдии эттэ:
    — Уола муҥнаах, «мин аҕабын олох буруйа суох киһини алҕас хаайан суорума суоллаатылар», — диир үһү ээ.
    — Онтон буруйун барытын билиммит диэбиттэрэ дии, хайыай, оҕо барахсан аҕатын көмүскэһэр буолаахтаатаҕа дии, — диэн Өлөөҥкө ситэрэрдии эттэ.
    — Оо, дьэ, дьыл-кэм уларыйара диэн сүрдээх да буолар эбит, — хаҥас диэки кэпсэтиини истэ сыппыт кырдьаҕас иҥиэттэн кэбистэ. — Дьон сиэрэмайгыта алые сатарыйда. Ханна-ханна тиийээхтиигит? Оҕо муҥнаах онно туох буруйдаах буолаахтыай? Онтон ол тыаҕа, ыырга, саһа сылдьыбыт киһи майгыта-сигилитэ сатарыйыан сөп буолуо эрээри, аһары сүрдээх! Киһини кыыллыы кэйгэллээн сэймэктиир диэн амырыын суол! Былыр инник быһыы тахсыбыт сураҕа да иһиллибэт этэ.
    — Күтүр өйө хамсаабыта буолуо, — Балаайа бөппүрүөскэтин соппойо-соппойо түмүктээтэ. Сыыйа-баайа бары тарҕастылар.
    Кириил аҕылыы-аҕылыы туран, куобах сүлээри тэринэн эрдэҕинэ, аан аргыый сэрэммиттии аһылынна. Чугуруҥнуу-чугуруҥнуу, сытыытык көрбүт, сытыары, сымнаҕас майгылааҕа таһыттан көстө сылдьар, орто уҥуохтаах, салгын саһарчы сиэбит сирэйдээх, уон алталаах-сэттэлээх уол киирдэ. Симиктик дорооболосто.
    Кириил ким киирбитин көрөөрү одууласта:
    — Дорообо, хайа, бу хайаларын оҕото кэллиҥ?
    Бу түгэҥҥэ хостон Айта өҥөс гынан дьиктиргээбит куолаһынан:
    — Мискэтээ дии. Паапа, хараҕыҥ олох мөлтөөбүт, — диэтэ.
    — Буолумна, саас киһи хараҕа барыта мөлтөөччү, — кыыһа эмиэ кини ыарыытын санаппытыгар кыйахана былаан эттэ.
    Бу Хабыр Бүөтүр уола бэйэтинэн киирэн кэлбитин дьиибэргээн, дугу да гыныан булбакка, тэпсэҥнии турдаҕына, Айта бииргэ үөрэнэр уола буолан хап-сабар эттэ:
    — Миисэ, киир, манна олор.
    Уол бэйэтэ симиттэн тугу саҥарыан булбакка турбут киһи өрүһүлтэ булбут курдук, били, Балаайа таптаан олорор олоҕор олорон бэргэһэтин уһулла.
    — Хайа, тоойуом, тугу кэпсии сылдьаҕын, — Кириил туохтан кэпсэтиини саҕалыан

булбакка олорон ыйытта.
    — Ээ, туох кэлиэй, ити мин эйиигин кытта кэпсэтээри кэллим… — Уол соҕотохтуу кэпсэтиэн баҕарарын биллэрэн көхсүн этиттэ уонна Айта диэки куттаммыттыы көрдө. Айта тута таҥнан, ыала кыыска наадалаах аатыран, тахсан барда. Оҕонньор утуйар таҥаһын суулаан, тэбэнэ таҕыста.
    Иккиэйэх хаалан баран, уол куруолук бэргэһэтинэн сирэйин-хараҕын суураланан баран:
    — Кириил Саабыс, маннык дьыала баар, — диэтэ.
    — Тоойуом, эн уоскуй, мин билигин чэй кутуом уонна сэһэргэһиэхпит, — Кириил чэй кутан уолга уунна уонна: — Аҕаҥ туһунан истибиппитин бэйэҕэр ылыныма, дьылҕата оннук буоллаҕа, — диэт, тугу этиэн булбакка холкутуйа сатыы-сатыы, ыган таһаарда.
    — Дьиҥэр, мин аҕам итиниэхэ туох да буруйа суох этэ… Мин итини этээри кэлбитим…
    — Бээрэ, оттон бэйэтэ билиммитэ дии, кистээбит сирин кытта ыйан биэрбитэ, — Кириил, уол туохха эрэ тирэҕирэн итинник этэрин билэр буолан, саарыы-саарыы эттэ.
    — Оннугун оннук эрээри, бу быһылаан өссө да түмүктэнэ илик, ол иһин мин эйиигин кытта сүбэлэһэ кэллим.
    — Бай, түмүктэнэ илик диэн тугуҥ тылай? Мин өйдөөбөтүм ээ, ыгылыйбакка эрэ быһаардаргын, туту эмэ сүбэлэһэн да көрүө этибит.
    Уол ыксаан ытаата, хараҕын уутун сотто-сотто:
    — Мин утуйбатаҕым ый буолан эрэр, иирээри гынным. Эн биһикки анараа дойдуга тахса сылдьыах эрэ…
    — Тыый, тукаам, туох санааттан итинник тыллаһаҕыный, уоскуй уонна санааҕар тугу тута сылдьаргын эт, оччоҕо чэпчиэҕиҥ.
    — Оннук. Эһиги билбэт буоллаххыт, биһиги өссө биир ынырык кистэлэҥнээхпит… Ити түбэлтэҕэ аҕам сордоох чахчы туох да кыттыгаһа суох. Кини тоҕо наар тыаҕа дугуйданарын ким да билбэт этэ, мин да кэлин биирдэ билбитим, ону да алҕас. Биир саас аҕабын дэлби көрдөһөн бултаһа тахсыбытым. Арай ыттарым тайаҕы үрэ-үрэ үрэҕи бата ойуоккалаһатурдулар. Мин эккирэтэ сатаан баран, илистэн охтубут маска сынньана олордум. Ол олордохпуна тэйиччи соҕус киһи да, кыыл да саҥатыгар маарыннаабат ынырык хаһыы иһилиннэ, ыттарым саҥалара ньам баран хааллылар. Мин эһэ буоллаҕа дуу диэн куттана санаатым. Арай со­ тру соҕус улахан ытым үөрбүт курдук үрбэхтээн баран, ах баран хаалла. Арааһа, аҕам сылдьар буоллаҕадуудии санаан, ол диэки сүүрдүм. Мин оччолорго уончалаах эрэ буолуом. Сотору соҕус ытта­ рым тугу эрэ сиэн айахтара хаан-сиин буолан нэлибирэһэн кэллилэр уонна миигин ханна эрэ ыҥырардыы илэ-сала көттүлэр. Мин аҕам хайыысах тайаҕы охторон астыы-үөллүү сырыттаҕа диэт, инним диэки тэбинним. Арай кыра ырааһыйаҕа киирэн кэлбитим, ыраахтан көрдөхпүнэ, тайах охтон сытар. Чугаһаан кэлбитим

тайах өрөҕөтүн аттыгар туох эрэ хамсыыр. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр эмискэ сиртэн мин үйэлээх-сааспар көрбөтөх киһим дуу, кыылым дуу хааны дэлби иһэн бүүсбүтүннүү хаан-билик буолан, мин иннибэр адаарыс гына түспэт дуо? ! Сарылыы түһээт, кэннибинэн ойоору халтарыйан охтон түстүм. Арай киһим мин аттыбар баар буола түстэ. Тугу да быһаарбат иччитэ суох хараҕынан миигин бу ыстаныахча корон турда. Мин саабын харбаатым. Илиим тугу да туппат гына сап-салыбырас. Бу кэмҥэ чугас аҕам хаһыытыыр саҥатын иһиттим. Киһим онно кыһаммакка миигин дьиктиргээбиттии корон тур­ да. Аҕам сүүрэн кэлэн, икки ардыбытыгар түстэ уонна: «Миисэ, куттаныма, эйиигин хайыа да суоҕа», — диэтэ. Киһи үөрбүт курдук тайаҕын диэ­ ки, баһын «чолох» гына-гына сүүрдэ. Мин кутталбыттан сатаан да саҥарбат буолан сыттахпына, аҕам илиитин уунан туруору тарта уонна аттыбар олорон эрэ табахтаата. «Тоойуом, эн билэҕин дуо, ити кимин? » — «Ити тугуй, киһи дуу, кыыл дуу? » «Ити киһи, эн бииргэ төрөөбүт убайыҥ», — диэтэ уонна эрэйдээҕим сыыһа буруйдаах киһи курдук сири тобулу үүгтүү олордо. «Хайдаах» — диэн кыланным. «Кини уонча сыл эн иннигинэ төрөөбүтэ. Итинник чиччик буолан төрөөхтөөбүтэ. Ону мин дьонтон саатан манна тайҕаҕа таһаарбытым, — ди­ этэ».
    — Оо, бу эрэйдээҕи, ол иһин даҕаны наар оҕобун тыытымаарыҥ диэн тыллаах этэ ээ… — Кириил истибитин сөҕөн төбөтүн быһа илгиһиннэ.
    — Мин онтон ыла, каникулум буоллар эрэ, онно тиэстэр буолбутум. Убайым муҥнаах тиийдэхпинэ үөрэн мае быыһыгар саһан туран хаһыытаамахтаан ылар этэ. Уонна тугу эрэ бултаабытын көрдөрөөрү үүтээнин диэки сүүрээхтиирэ. Миэхэ кэһии уурбут аатыран бултаабыт кыылларын быарын мунньар эбит этэ, онто сытыйан, хатан хаалбыт буолара. Дьөгүөрэбиһи кини дьаһайбыт этэ. Кини бултуур сиригэр киирбит тыыннааҕы барытын кыыл курдук саныыр буоллаҕа. Уонна тута өлөрдө да, иһин хайа тардан астаан кэбиһэр идэлээҕэ. Ону аҕам муҥнаах бэйэтигэр ылынаахтаатаҕа, туох диэй. Дьэ, ол иһин мин эйиигиттэн көрдөһөөрү кэлэн олоробун… Тахсан убайбын тутан киллэриэххэ диэн, оччоҕо аҕам аата ыраастаныа этэ. Уонна, хайа тайҕаҕа кини соҕотох олороро дьоҥҥо да, бэйэтигэр да кутталлаах буолуон сөп, — Миисэ киһи аһыныах оһох уотун супту көрө олорон кэпсээбититтэн Кириил сүрэҕэр ыттаран, ынчыктаан ылла.
    — Оннук буоллаҕына, барымына, — Кириил нэһиилэ хаама да сырыттар, эдэркээн уол дьылҕатыгар бу түгэн олус улахан суолталааҕын өйдөөн уонна кинини эрэнэн кэлбитин билэн, хайдах да барсарга сананна.
    — Чэ, тоойуом, бараҥҥын хомун, массыына буллахпытына күн да сарсын баран хаалыахпыт.
    Уол сирэйэ-хараҕа сырдаан, Кириил тугу этэрин барытын ылынан, биир кэм кэтэҕэ кэҕиҥнии олордо.
    — Бэйэ эрэ, ол эн биһиэхэ кыайтарар киһи дуо?
    — Миигин батыһан кэлээхтиэ, онтуҥ ыт оҕотун курдук муҥнаах, аҕатын сүтэрэн төһө эрэ буолан эрээхтиир.
    — Биһи онно суолун көрбөтөхпүт дии?
    — Аҕам муҥнаах кистээбитэ буолуо. Хайа кэтэҕэр кыра хаспах оҕото баар, онно олорооччу, ол ким да «Эдьиийтэн» куттанан тиийбэт сирэ, ону миэхэ эрэ көрдөрбүтэ.
    Ити курдук сүбэлэһэн араҕыстылар.
    Кириил ити кэпсэтии кэнниттэн, чугас да турдар, суолга үстэ сынньанан Сэбиэт хонтуоратыгар тиийдэ.

    Саас буолан Булудьума эбэ хотун барахсан айылҕата уһун уутуттан уһуктаары гыммыт кэрэ кыыс курдук сандаарыччы көрөн турара. Көтөрсүүрэр саҥата хойдон дьыл кэрэ кэмин көрсөөрү суугунаһыы, куугунаһыы тырыбынаһыы-ирибинэһии буолбут этэ.
    Миисэ, Кириил уонна оройуонтан кэлбит милииссийэ буоланнар сымнаабыт хаары кэһэн, аргыый аҕай хаамсан иһэллэр. Кириил сотору-сотору тохтоон сынньанан ылар.
    — Чэ, оҕолоор, эһиги миигин күүппэккэ кудуччу соҕус айанныы туруҥ, мин аргыый аҕай бэйэм тиийиэм.
    — Кырдьык инньэ гыныах, эн ыксаабакка эрэ тиийээр, — Миисэ ыксыы испит буолан, итинник этээт, иннин диэки тэбинэ турда. Милииссийэ саҥата суох кинини кэнниттэн эккирэттэ.
    Сарсыарда эрдэттэн айаннаан, Кириил киэһэ күн киириитин саҕана, Миисэ таҥас сыыһын баайа-баайа аспыт мастарынан сирдэтэн, адьас хайа тэллэҕэр үмүрү анньыллан киирбит кыбычаан хаспахха кэллэ. Хаспах икки хайаны хайа сурулаан иһирдьэ диэки барбыт. Түгэҕэ дириҥээн иһэргэ дылы гынар. Сотору соҕус онно-манна кыыллар, көтөрдөр уҥуохтарын эмтэркэйдэрэ ыһылла сыталлара көстүтэлиир.
    Кириил, этэ тарда-тарда, иһирдьэ диэки киирэн истэ. Сотору соҕус иннигэр милииссийэ сукуҥнаан иһэрэ көһүннэ. Чугаһаабытыгар Кириил сирэйин-хараҕын сыныйан көрөөт, туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы тахсыбытын сэрэйдэ.
    — Кириил Саабыс, киһибит куһаҕан буолбут.
    — Тыый, хайдах? — Кириил өрө көрө түстэ.
    — Чэ, барыах… Бэйэҥ көр. Арааһа, эһэҕэ таттарбыт быһыылаах, ынырык…
    Хайа тэллэҕэр хаһыллан оҥоһуллубут землянка курдукка киирдилэр. Барык-сарыкка кыраһыын лаампа уотугар көрдөххө, сиргэ олус улахан уҥуохтаах киһи сирэйинэн сиргэ умса түһэн сытар, таҥас диэн оппотох. Торҕоннообут кыыллар сэймэктээн кэбиспиттэр. Миисэ муннук диэки хайыһан, ытаан сыҥсыйа олорор эбит.
    — Чэ, тоойуом, хайдах гыныаҥый, айылҕа оҕото айылҕатыгар хааллаҕа дии. Сир Ийэ барах­ сан бэйэтэ харайбыт буолбаат… — Уонна тугу да сатаан эппэккэ бөтөн хаалла.

2001 С. , Дьокуускай