Аудиота:

Содержание

• 2
• 3
• 4
• 5
• 6
• 7

— Доо ыл кыратык тохтоо эрэ–
Мэхээлэ бытарҕан тымныыга сарсыарда эрдэлээн от тиэйэ бараары тыраахтарынан тирилэтэн истэҕинэ табаарыһа Хабырыыс далбаатаан тохтотто. Саҥата тыаска иһиллибэт айаҕа эрэ оппоҥнуур.
— Доо эйигин киһи кыайан таба туппат, ол иһин бүгүн соруйан эрдэ тоһуйдум, киэһэ буолла да гараажтан алта атах буолан дьиэҕэр бараҕын.
Соруйан анаан минээн тоһуйдум–
Мэхээлэ тыраахтартан ыстанан түстэ
— Туох айылаах ол миэхэ мэҥийдиҥ–
Өс саҕа буолан охсуоланна…
— Бэҕэһээ үлүйэн хаалыаххын оҕолор көрөн тыллаан дьиэҕэр илдьибитим–
Киһитэ кини өс саҕа буолбутугар кыһаллыбакка, кыыһырбыттыы бордурҕаата.
— Бэҕэһээ Ийэҥ барахсан ытамньыйан муҥнанна, соҕотох уола арыгыны ойох оҥостон, киһи аатыттын ааһан эрэриттэн кэлэйэн, сүөһүтээҕэр куһаҕан киһигин, Ийэҥ барахсан төһөлөөх эн тускар эрэйи көрөрүй, аһынабын көрө көрө сүрэҕим ыалдьар. Тулаайах хаалбыт оҕо бөҕөнү ииппитэ интернакка, ол иһигэр мин эмиэ баарым, эн Ийэҥ барыбытын оҕолорун курдук көрөрө. Ыт баара ону эн оройдуоҥ дуо? Соҕотох уола бу кэбилэнэ сылдьаҕын билээт, олох үлтү сынньан биэриэхпин илиим барбат.Киэһэ дьиэҕэр тиийиэм, өйдөөх буолаар, олох сэрэн, эппэтэҕэ диэйэххиний.—
Мэхээлэ Хабырыыс кыыһырбыт сырайын көрөн этэ тарта, тугу да саҥарбата. Табаарыһын баҕас бэркэ билэр, кыыһырдаҕына саҥарыан иннинэ сутуруга барарын билээхтиир буоллаҕа. Саҥарбата…
Мэхээлэ от тиэйэ сылдьан уруккутун хойуккутун санаата,хайдах маннык түгэххэ түһэн хаалла, ким буруйдааҕый. Аҥардас бэйэтэ эрэ. Маҥнай суопардыы сырыттаҕына үчүгэй сырдык да этэ. Армияттан кэллэҕин утаа, кыыс бөҕө сырсар этэ. Кини сүрэҕэ биир эрэ киһиэхэ ыалдьара, ону бэйэтин мөлтөҕүттэн сыыһа туппута. Суопардыы сырыттаҕына, гаражтан массыынатын таһааран аһыы сылдьар уолаттар үрэххэ түһэрбиттэр этэ. Милицияҕа бэйэтэ биэрбитэ диэн праватын былдьаппыттара, үлэтиттэн үүрбүттэрэ. Кыыһа тэйэ туттар буолбута, иэдэс биэрэ сылдьара. Гаражка баар уолаттар Мэхээлэ буруйа суоҕун туоһулуу сатаабыттара да тойоттор оҕолорун кыайбатахтара. Биригэдьиир техникаҕа сыһыаннааҕын иһин тырахтарыыс гыммыта да, киһитэ аны иһээччи аатыран, босхо арыгы эрэ иһин үлэлиир курдук буолбута. Били таптаан муҥнаммыт кыыһа, атын киһиэхэ кэргэн тахсыбыта, иһиттэххэ соччото суох олорор курдуктар, иһэр эбиитин күнүүһүт киһи түбэһэн кырбыыр дииллэрэ. Биирдэ күһүн аҥар хараҕа көҕөрөн баран умса көрөн иһэрин көрсөн сүрэҕэ хамсаабыта. Киэһэ кыратык иһэн баран били киһийдэҕи тутан быылын тэбээн биэрбитэ. Алыс туттан сыҥааҕын тоһутан, суут иннигэр турбута. Тугу да көмүскэнэ сатаабатаҕа. Тоҕо кырбаатыҥ диэбиттэрин,

бэйэм итирик этим диэн быһаарбыта…
Онон икки сыл наараҕа сытан тахсыбыта. Хата бар дьоно туора көрбөтөхтөрө, үлэҕэ түргэнник ылбыттара, үлэһит улгум колу бары сөбүлүүр этилэр. Арай бу аһыы ууну амсайара баар, кыайтарбатах кыһалҕа.
Уһун күҥҥэ Мэхээлэҕэ араас санаа барыта киирэн ааста. Кини суоҕар Ааната эриттэн арахсыбыт этэ. Учууталыыр кинини көрүстэҕинэ истиҥ баҕайытык көрөн ааһаахтыыр. Соҕотоҕун сылдьаахтыыр. Мэхээлэ бэйэтэ да бэркиһиир,туох санааттан арыгы иһэрин.
Киэһэ дьиэтигэр тиийбитэ, Хабырыыс былыр кэлэн олорор. Суунан аһыы олордохторуна Хабырыыһа быһаччы…
— Мэхээлэ мин наадам диэн, эйигин оҕо сааһым доҕорун ыал гыммыт киһи дии саныыбын. Ити Аанаҥ эмиэ соҕотоҕун сылдьаахтыыр, эр киһи дуомнааххын, тылла көтөх. Муох чуох диэмэ, сарсын бара сылдьыахпыт, өчөстөххүнэ соһон да илдьиллиэ…
Бу киһи эттэ да толорорун билэр буолан утары саҥарбата,бэйэтэ да Аанатын ахтара күүһүрэн иһэр. Дугдуруй да оҕус кырдьык да бара сылдьыбыт киһи.
Сарсыныгар биригэдьиирэ өрүс арыытыттан отто таһаар диэн соруйда…
— Хайа эрдэ буолбатах дуо?—
Гаражка дьон этэн көрбүтүн биригэдьиир саба саҥаран кэбистэ.
— Путевкаҕын кэллэххинэ ылаар, бара оҕус түргэнник–
Биригэдьиир тоҕо эрэ үүрэр аакка барда, Мэхээлэ тойону утары хаһан утары саҥарбыта баарай,, ээх,, хоту сылдьаахтыыр. Гаражтан собуоттанан тахсан барда…
Арай Хабырыыс түүн утуйа сыттаҕына телефон тыаһаата, дьиктиргии санаан ылбыта, Мэхээлэ ийэтэ эрийэр эбит, эмээхсин ыксаабыт куолаһынан Мэхээлэ сарсыарда өрүс арыытыгар барбыта уонна кэлэ илик диэтэ…
— Туох даа– Хабырыыс наһаа соһуйда. Өрүскэ сырыы аһылла илик ээ…
Түргэн үлүгэрдик гаражка сүүрэн тиийдэ. Харабыл баар. Мэхээлэ тыраахтара суох. Үлтү күргүйдээн биригэдьииргэ эриттэрдэ,суоппар кэллэ. Кыра массыына собуоттаан өрүскэ киирэн тыраахтары суоллаатылар. Фараҕа көрдөхтөрүнэ арыы чугаһыгар хараҥа уу халыйа сытар, тыраахтар кабинатын үөһээ өттө көстөр.

2

Будулуйа турар хара чүөмпэни көрөн бары эттэрэ тарта, таһынан тааҥныы сытара ыраахха дылы фара уотугар харара сытара көстөр. Хабырыыс доҕорун санаан уйадыйан ылла, хараҕын уута халыйан таҕыста. Кыһыытыгар сүр күүскэ хабырынан ылла. Аттыгар айаҕын атан дыадаллан турар биригэдьиирин сулары саайан түһэрдэ…
— Билээт эн куһаҕаҥҥыттан Мэхээлэ балаҕайга былдьатта,, ээх,, хоту сылдьар киһини соруйан атаҕастаан ууга симтиҥ,бэйэҕин ити ууга симиэм сүөһүнү–
Өйүттэн тахсыбыт курдук хаһыытаан ыһыытаан баран, эбиитин тэбиэлээн күллүргэттэ уонна атаҕыттан таҥнары соһор сарылаппытынан сиикэй диэкки күрүлэттэ. Дьоно онно дьэ өйдөнөн саба түстүлэр, аны түүннэри эбэлэлин

бортуокатыгар хомуур охсуһуу буолла. Ол айдаан ортотугар арай ойоҕоско киһи сөтөлүннэ…
— Хайа бу туох буоллугут?–
Симик саҥа иһилиннэ, бары тохтоон ах баран түстүлэр, ким эрэ фонарынан тыктарбыта,барыта муус кырыа буолбут киһи турар эбит. Ону көрөөт биригэдьиир үөһүн таттара түстэ, кэннинэн бараары кыдьымахтан иҥнэн тас иэнинэн барда. Төбөтүнэн хоройон турар мууска түһэн уҥан тартас гынна.
Били охсуһаары һуу һаа буола турбут дьон, икки кэлбит массыыналарын эргитээт да бөһүөлэккэ тэптэрдилэр.
Биир балыыһаҕа барда, биир Мэхээлэни дьиэтигэр илтэ. Балыыһаҕа дьэ улахан түрүлүөн буолан, түүннэри скорайдаан биригэдьиири кииҥҥэ көтүттүлэр. Сарсыныгар Мэхээлэни милициялар тараччы тутан илдьэн хаайан ,, лас,, гыннаран кэбистилэр. Туох да көҥүлэ суох тэрилтэ сэбин ууга киирэн симпитигэр, өссө эбиитин ,,тэп,,диэбиттии кини халаатынаһыттан сылтаан киһи улаханнык оһоллонно диэн ыар буруйу сүктэрэн кэбистилэр. Онон Миитэрэй түһээн да баттаппатах сиригэр киирэн муммут кус оҕотун курдук,, кылап халап,, көрө турда. Бу киһини тыыннаахтыы да ыйыстардыы көрөр истэр уруһуй бөҕөлөөх дьонтон куйахата күүрдэ, этэ тарта.

3

Хабырыыс аллар атаһа атах балай баһа батарынан барбытын истэн, утуйар уутун да умунна, ким да билбэт, көппүтэ эрэ, тимирбитэ эрэ, аата суох сүтэн хаалбыт. Илин арҕаа сүүрэкэлээн бөһүөлэгин аймаата, хонтуораҕа кытта киирэн айдаарсан таҕыста. Оҕолор үрүсээх сүгэһэрдээх айан суолунан сатыы баран эрэрин көрбүт аатырдылар. Кэлии барыы массыыналартан, кими булан ыйыталаһыай,ол оннук иннэ кэннэ биллибэккэ хаалла.
Кыыһырбыт санаатыгар Аанаҕа эмиэ тиийэ сырытта. Урукку эрэ кэлэн Аана эппитинии күүһүнэн күтүөттээн олорор эбит, үүрэбин да барбат диэтэ. Кутуйах курдук көрбүт эт лахса киһи Хабырыыһы сэнээбиттии
— Эн кимҥиний, быылгын тэбээн бириэм таҕыс– диэт ыарыылаах баҕайытык эргиллэн тахсан эрэр киһини кэтэххэ тыаһатта.
Хабырыыс хаана буһан, уолугуттан соһон таһаарда да кулаабытынан барда, охто сытар киһини эргийэ көтө сылдьан тэбиэлээн күллүргэттэ. Ыһыыны хаһыыны истэн ааһан иһэр дьон кэлэн быыһаатылар, киһитин олох иэдэтиэн…
Олохтоох милииссийэ уол кэлэн туох буолтун туоһуласта, кэлии күтүөт күүһүнэн киирэн олорорун истэн дьыала тэрийэбин диэн куттаан, киһитэ ол күн атахха биллэрдэ…
Кырдьык аһыы сылдьар ухханыгар оҕустаран, Мэхээлэ баһа ханна батарынан, атах балай барар санаалаах этэ. Эргэ үрүксээҕэр ону маны уктубута буолбута, тоҕо эрэ аара наада буолуо диэн арыылаах килиэп, ону кытта ахтылҕаннаах атаһын, доҕорун буоккачаанын уктубута…
Кырдьык санаата оонньоон муунтуйар кэмигэр буоккачаана

күүс көмө буолара, сүргэтин көтөҕөрө. Үлэҕэ хамнаска да улахан абыраллаах киһи этэ. Сылбаахы буола сылайбытыҥ тута ааһара, өйүҥ санааҥ тобуллара…
Айан суолугар тахсан куорат аартыгын тутардыы хааман ньолҕоҥноон истэ. Син уһуннук хаамта да биир да айан массыыната тохтообото. Биир эмэ тохтоотоҕуна холуочугун көрөн ыбылы газтаан кэбиһэллэр. Бүттэҕэ ол. Кырдьык хас да күн арыгылаабыта аҥылыйан сор сыт буолуо…
Күн дьааһыгырыыта арыый өйдөнөн сирин уотун көрбүтэ, урут кыра сылдьан аҕатынаан бултаабыт аартыктарыгар кэлэн тураахтыыр эбит. Охтубут бэс үрдүгэр олорон табахтаата, туох тэһэ кэйбитэ буолла, аҕатын үүтээнигэр барар санаа көтөн түстэ, эмиэ да саарбахтаата. Мантан биэс көс сир, хаамыахха диэтэххэ тэйиччи сир. Аара быстах суолларыгар хонон ааһар үүтээн баар буолуохтаах. Хайдах туруктаах тураахтыырын ким да билбэт. Чэ синэ биир Мэхээлэ омоон суол аартыгар киирэн хааман дайаҥныы турда.
Түүн оройо тиийэн үүтээҥҥэ хонон, сарсыарда син сөпкө туран айаннаата, хата маладьыаһыҥ биир буокка хаалбытын испэтэ, антах үүтээҥҥэ тиийдэххэ дойдуга, эбэлэргэ наада диэн хаппарыгар хатаан, олох чугаһаабата. Аҕата барахсан уонча сыллааҕыта эмискэ суох буолуоҕуттан ким кэлэн үктэниэй бу кырыы сиргэ. Суола ииһэ да ыарахан маардары, тарыҥнары туоруурга, үрэҕэ, үрүйэтэ элбэҕэ. Урут киһи сүөһү бөҕө, маҕыраһан, айдааран, айаатаан олорбут бүк сирэ этэ. Улахан баай киһи төрүт удьарата үһү, аймах билэ бөҕөтө, ону сэбиэскэй былаас эспит, улахан хааннаах да кыргыһыылар буолан ааспыттар. Кырдьаҕастар ол Баахтыйар баайы үчүгэйдик ахталлар, суобас майгы киһи бөҕөтө, улуу түгэх өйдөөх, инникини өтө көрөр курдук бэйэтин баайынан таҥара дьиэтин оскуолатын туттаран, кыаммат ыал оҕолорун үөрэттэрэр эбит. Онтукалара сорохторо дьон дьорҕоотторо буолан тахсыбыттара. Саҥа да былааһы тус бэйэтинэн улаханнык утарсыбатаҕа дииллэр. Хата дьадаҥы дьону бу дьалхааннаах кэмҥэ туохха да умньанымаҥ диирэ үһү… Ыраахтааҕы уһуллубутун кэннэ, саҥа үйэ кэлиэҕэ диэн кэпсээннээх буола сылдьыбыт. ЧКлар баай буолла да норуот өстөөҕө диэн чыыскалаан иһэллэригэр, кинини эмиэ тумнубатахтар, биир дьыбардаах күн кэлэн саа уоһугар туруоран ааспыттар.Кырдьаҕастан көмүһүн,үйэтин тухары муспут көмүс көлөһүнүн ыгаары сор хаанын сордообуттара үһү, муустаах булууска сытыаран, саа кытарбыт чуумпурунан таһыйан, илиитин атаҕын тарбахтарын бысталаан, кыыллыы кэбилээбиттэрэ дииллэрэ, ытыллаары туран кырдьаҕас ыыһыытаабыта үһү,, Кэмниэ кэнэҕэс, бу олох көннөҕүнэ,мин ыччаттарын муспут көлөһүммүн булан ааппын ааттатыахтара,, Дьэ кытаанах

киһи этэ дииллэрэ. Көрөрө истэрэ киэҥ буолан, сотору өлөрүн билбит курдук сүөһүтүн сылгытын чугас ыраах дьонун ыһыытаан ылан түҥэтэн кэбиспит. Көмүс баайдааҕын ханна кистээбитин ким да билбэт, буорга кистээтэ эрэ, ууга кутта эрэ биллибэт. Дьон сэргэ аһыйан кырдьаҕаһа этэ дииллэр. Атын сиргэ күрүүр баайдар илдьэ бара сатаабыттарын буолбатах. Оҥоһуу ыйааҕым билиэҕэ, атын көрбөтөх билбэтэх сирбэр көмүс уҥуоҕум хаалыан кэриэтэ, бу күн сирин көрбүт, дьолум оонньообут сиригэр хаалабын диэн кыккыраччы аккаастаабыт. Эппитин курдук көмүс уҥуоҕун бүтүн нэһилиэгин дьоно сүгэн көтөҕөн кистээбиттэрэ үһү. Ыччаттара ханна ханна тиийбиттэрин туох дьон буолтарын ким да билбэт. Арай,, Сайдыы суола,, диэн холхуол тэриллэн ньир бааччы саҥа олохторун булан истэхтэринэ, улуу сэрии буолан эр дьоно онно баран эстибиттэр. Хаалбыт кыра кыаммат өттө улахан хоргуйууга суох буолтар. Сири буору аннынан иһиттэххэ, салайааччылар куһаҕаннарыттан аччыктааһын буолбут,хотону муҥунан сүөһүлээх, Сыһыы тухары сылгылаах эрээри. Сэрииттэн эр дьон сорохторо этэҥҥэ эргиллэн үлэ күөстүү оргуйбут, аны бөдөҥсүтүү диэн үс түүннээх күн мунньах буолан, куоластааһыҥҥа хотторон, мааны сирдээх уоттаах ааттыын Улуу Сыһыы ол курдук эстибитэ үһү…
Мэхээлэ айанын тухары ону маны санаан хонугар үүтээнин булла.
Мэхээлэ үүтээнин иһин таһын сирийэн көрдө,икки атахтаах үктэммэтэҕэ ыраатан, ханна да ыллык омоон суол ороҕо да хаалбатах. Үүтээҥҥэ өрдөөҕүтэ аҕата бэлэмнээн хаалларбыт маһынан тимир оһоҕун отунна,
Мэхээлэ наараҕа тиэрэ сытан уонча сыллааҕыта эмискэ суох буолбут аҕатын санаата. Аҕата баарыгар сорох кэмҥэ күһүн отгул ылан манна кэлэн тыаҕа бултаһан барара, онно сылдьан аҕатын дьиктиргии көрөрө, хас да сиргэ үрдүк киһи кирилиэһинэн тахсар лаабыстаах этэ. Тус туһунан турар, бэйэ бэйэлэриттэн ыраах ыраах, аны барыта сигилибитин сытыйбатын диэбиттии бүтэй туол сарайдаах буолара, өр уота Сэбиэтин диэбиттии сирэ уота арыы тыа буолара. Утуйуон иннинэ чугас лаабыстан утуйар таҥас аҕалла. Онно кичэллик суулана сылдьар сааны кытта ылла, карабины тыыппата,саа ииттэр быыс буорах, доруобуннук, ону кытта баттааһын, толору тимир ботуруон, аҕыйах сүнньүөҕү, халыҥ үтүлүк иһигэр сылдьары, үүтээҥҥэ аҕалан саатын сүөрэн баран,, мүчүк,, гына түстэ, бу аҕата барахсан кичэлин,олох саа арыылары сыалары сылдьар, дьэ дьаһаллаах оҕонньор буоллаҕа.
Аны атын лаабыстан аһыыр иһиттэри, эт кэнсиэрбэтин, кыра мөһөөччүккэ сылдьар бурдугу, тууһу, туос иһиккэ угуллубут ынах арыытын төһө кыайарынан сүгэн кэллэ. Сорох лаабыстары кэлин көрөр санааланна…
Халлаан хараҥарда, онон кыайан бүгүн Улуу Сыһыыга кыайан киирэ сылдьыбата. Сарсын буолла…
Үүтээн анныгар баар үрүйэттэн уу баһан таһааран күөс өрүннэ. Эһэкээнин аһатта,буоккатыттан балачча кутта. Бэйэтэ тоҕо эрэ иһиэх санаата кэлбэтэ. Кыраһыын лаампатын көрө сытан ону маны санаата. Ол сытан утуйбутун билбэккэ хаалла, сылаата таайдаҕа…
Мэхээлэ хаһан да утуйбатаҕын утуйан уһугунна, түүл да суох. Дьиэтигэр араастаан баттатар буолара, арыгы да чааныттан да буолуо, түүн күнүс кур сылдьар туох аанньа буолуой. Түүн утуйа сыттаҕына аан тыаһыыр курдуга, ким эрэ сылаас илиитэ иэдэһин имэрийэн ылбыта, арааһата түүл быһыылааҕа…
Аҕата тоҕо бачча улахан үүтээни туттубутун өйдөөбөт, ортотугар көмүлүөк оһохтоох, сэргэстэһэ тимир оһох. Аҕата түүн хараҥаҕа көмүлүөккэ уккунньаҕы уурара, Онтуката түүннэри үүтээни сырдатара, сылытара. Бүгүн дойдутун кэрийэн көрөр санааланна, бөһүөлэк оннун, таҥара дьиэтин сэмнэҕин көрүөн санаата.сылдьыбатаҕа ыраатта. Хаһан эрэ көрдөҕүнэ үрдэ сууллубут этэ. Урут таҥара дьиэтин үрдүн, куолакаллары бассабыыктар суулларбыттара үһү, аҕыйах сыллааҕыта иһирдьэ сытаахтыыллара. Билигин бааллара дуу, тоҕо эрэ көрүөн баҕарда. Сыһыыга киирэн хааман истэҕинэ кыра сиккиэр тыал ситэн ылла уонна киһи курдук сэргэстэһэн таҥара дьиэтигэр барыста. Сороҕор кыра холорук буолан ылар, ардыгар сып сылаас сиккиэр тыал Мэхээлэни кууһар курдук тула эргичийэр. Дьиктиргии санаата да тоҕо эрэ куттаммата.
Таҥара дьиэтигэр тиийэн өссө улаханнык соһуйда, таҥара дьиэтин таһыгар көмүллүбүт хас биирдии дьон уҥуоҕун таһыгар турбахтыы түһэн баран тус соҕуруу диэкки түһэ турда. Ол айаныгар улааттар улаататан оту маһы эрийэн хара холорукка кубулуйан, сүрдээх дириҥник тыаһаан ууһаан, мыраан диэкки тиийэн намтаатар намтаан сүтэн хаалла. Мэхээлэ улаханнык дьиктиргии санаата, мэнээк холорук буолбакка төрүт олохтоох киһи сылдьар эбит дии санаата. Таҥара дьиэтин кириэстээх купала сытаахтыыр, көмүс кырааската суураллан эриэн өҥнөммүт, куолакал эмиэ. Саамай дьиктиргиирэ истиэнэҕэ хас да таҥара мэтириэттэрэ хаалбыттар. Хайдах ким да тыыппатаҕай? Аньыырҕаатахтара…
Дьэ нэлэһийэн киэҥэ куоҥа ааттыын суоллуун Улуу Сыһыы дэниэн дэммит. Киһи хараҕа халтарыйар ойуута дьүһүнэ. Арҕаа баска улахан күн туллар күөлэ көстөр, соҕурууттан мырааны кыйа от үрэх киирэн Улахан Эбэҕэ түһэн куутуйаннан тахсан халыҥ кырыы диэкки хайа түһэн бара турар эбит. Илин өттүгэр кыра бэрэтин үрдүгэр урут баай киһи олбоҕо, кэлин Сайдыы Суола холкуос дьиэтэ уота , титиигэ хаһаата, кыстык хотоно барыйан көстөр. Киэҥ да дойду буолар эбит бу урут өбүгэлэрбит барахсаттар таптаан ууһаан олорбут сирдэрэ. Хаарыан да сирдэр уоттар хаала сыттахтара. Манна олохсуйан бэйэҕэ тугу эрэ тэриммит киһи туох куһаҕаннаах буолуой. Мэхээлэ уһун күҥҥэ сылдьан арааһы барытын чөмчөкөтүгэр ырытта, толкуй бөҕөнү түһэрдэ. Киэҥ дойду быста быста алаастар, күөллэр, сыһыылар,хочолор бара тураллар эбит…
Киэһэлик ибили сылайан үүтээнин булла.
Көмүлүөк оһоҕун оттон, сарсыардааҥҥы чэйин сылытан истэ. Улаханнык аһыан баҕарбата,хаарыан да сири дойдуну быраҕан барбыттар, маны өрө тардан сылгы иитэр дуу, оттуур ходуһа оҥостор тугу эрэ тэрийэр киһи бэрт сир уот эбит. Ити билигин бааһынай хаһаайыстыбаннан иирэн эрэллэр дии. Ким да иннинэ итини сыыһа туппатах киһи, Хабырыыстыын сүбэлэстэххэ сатаныыһы, киириилээх тахсыылаах киһи кэпсэтиэ этэ, сорох үөрэҕэ да суох, ити курдук ону маны буолары буолбаты саныы сытан нухарыйан барда…
Арай уутун быыһынан иһиттэҕинэ чуолкай баҕайытык үүтээн аана аһыллар сабыллар тыаһа иһилиннэ. Хараҕын аспыта көмүлүөгүн иннигэр хаар маҥан баттахтаах, бытыктаах оҕонньор тайах маска тайанан уокка умса нөрүйэн турар эбит. Кини диэкки хайыһан уоттаах хараҕынан көрбүтүгэр, кыайан хамсыыр тыынар да кыаҕа суох курдук буолла…

4

Мэхээлэ аҕыйах хонукка аҕатын үүтээнигэр хоноору, үйэлээх сааһыгар көрбөтөҕүн көрдө, иһиттэ. Дьиктитэ диэн кинини ким да куттуу сатаан кутун сүрүн үргүппэтэ, араас түүллэр да киирэн тахсан ааһаллар, хата дьолун дьоллоох туохтан да улаханнык сээбэҥнээбэккэ, дьух дьах буолбакка, дьоммор диэн собо бөҕөнү үөлэн бэлэмнээтэ. Сааны эһэн бу кэрэ Дьойду көтөрүн сүүрэрин аймаамаары аҕатын үтүктэн тэптиргэ тиргэ иитэлээн кус бөдөҥүн хаһаанна, истэрин хостоон истэ. Хам түм улахан кыыллар ааһаллар да бултаһа сатаабата. Оҕолоох да кырдьаҕаһы көрөн ылла, үрэх үрдүгэр сугун хомуйа сылдьан ыы муннукка харсыһа түстүлэр. Кыыла кинини көрөөт бэрт куһаҕан саҥаны таһаараат тас иэнинэн барда, сылбырҕата диэн сүрдээх эбит эргичис гынаат соһуйан айаҕын атан турар киһини баһыттан атаҕар дылы күөх сугунунан тибиирдэн кэбистэ да хааһаҕы быраҕаттыыр курдук аҕыйахта көстөн хаалла, кэнниттэн икки ыт оҕотун саҕалар ньарылаһа түһээт ыстаннылар. Мэхээлэ да күөх чалахайы бүрүммүтүнэн үүтээнигэр ыстанна…
Кыһалҕа оҥостон уһун күҥҥэ таҥаһын ыраастанна суунна, олох бара сылдьыбат, килиэй курдук барыта таҥаска сыста сылдьар эбит, дьэ дьаабы диэтэҕиҥ…
Ити кэмҥэ бөһүөлэккэ биир улахан аймалҕан буолла, бүтүн киһи ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалан, улахан көрдөөһүннээх, хаартыската хас милиисийэ дьиэтин аайы ыйанна. Ол гынан ким да ир суолун ирдээбитэ, тоҥ суолун тобулбата. Иҥэн хаһан ким өйүгэр батарыай үүтээҥҥэ тиийэн тойон оҕото буолан тойтойо сытара буолуо диэн.
Ааныс даҕаны айманна, сүтүктээх сүүс аньыылаах диэбиттии барыны барытын санаата. Бэйэтиттэн да кэлэннэ, киһи дьылҕатын эдэр мэник сааһыгар, быстахха киэр аспыта, билигин сүрэх быар ыарыта буолан ыга баттаан утуйар да уута көттө, олоҕо да огдолуйаары гынна, дьон уулуссаҕа хатыылаах баҕайытык көрөн ааһаллар, урукку курдук ким да үөрэ көтө кэпсэтэ сатаабат. Оо билигин Мэхээлэ баара буоллар, кыыс оҕо курдук килбигийэ оонньообокко моонньуттан кууһан, кыыс оҕо эрдэҕиттэн этиллибэтэх кистэлэҥ иэйиитин барытын тоҕо тэбээн, сымнаҕас да сымнаҕастык ыга кууһан уураабатах умсугуйар уоһуттаан уһуннук да уһуннук ууран ылан, аны ханна да ыыппаттыы ыал буолан торҕо буруолара унаарыа этэ. Таптыыр ахтар киһититтэн сылтан сыл оҕо бөҕөтүн субурутан , күн сирин чыычаахтара дьиэ иһин толору чыып чаап бөҕө буолуохтара. Ити курдук арааһы ыралаан Аана хараҕын уута тохтообокко сыттыгар сүүрэ сытта…
Мэхээлэ хата туох да кыһалҕата суох иһэ ыларынан кус, балык бөҕө сиэн, сырайа хараҕа сырдаан олох аҕыйах хонукка киһи билбэт киһитэ буолла. Урут хараара болоҕуран ханньайбыт сирэйдээх буоллаҕына билигин арыы саһыл хааннаах, төгүрүк иэдэстээх, уола хаан эр бэрдэ уоттаах хараҕынан эриличчи көрөн, кыыс дьахтар сирбэт киһитэ буолбут…
Сарсыарда эрдэ туран барардыы барЫтын бары чөкөчүннэ, үүтээнигэр кэллэҕинэ оттордуу хаппыт куруҥах бөҕө таһан бэлэмнэннэ. Киэһэ эрдэ утуйаары сыттаҕына, үүтээнин ааны иччилээх баҕайытык, киһи куйахата күүрүөх, хачыгыраан аһылынна ону кытта тэҥҥэ даҕаспытынан тымныы киһи этэ аһыллар салгынын кытта, куһаҕан баҕайы дьаар сыта үүтээн иһин тунуйда. Биирдэ өйдөөн көрдөҕүнэ киһитэ да туга да биллибэт киирэн, эмиэ да ойуун курдук кыаһааннардаах, арбайбыт баттахтаах киирэн турар эбит. Ол туран өр өтөр буолбата кутуран куллуһутан барда, этэ этэ эккирээбитигэр, сөҕүрүйэн эрэр көмүлүөк уота үүтээни субу өрө салыах курдук уот төлөнө өрө уһууран таҕыста, ону кытта Мэхээлэ ханна да барбыта биллибэккэ сүтэн хаалла…
Арай уутун быыһынан дуу, түлэй түүлүгэр дуу түлэкэчийэ сыттаҕына, үүтээнин үрдэ аһыллан хараҥа халлаан сулустара бачымах курдук буола түстүлэр, ону кытта икки аарыма хара суордар хааҕырҕаабытынан түһэн кинини дэгиэ тыҥырахтарынан кытаахтаан таһааран алаас ортотугар түрдилэр да таҥалайдарын тыаһата тыаһата хол буут арааран ый ыһыаҕа, күн күдэҕэ гынан бардылар, ону кытта кимэ да биллибэт кыаһааннаах хара күлүк тула көтө сылдьан кутурар саҥата сүтэ сүтэ кутулла турда. Дьиктитэ диэн маны барытын Мэхээлэ туораттан көрөр курдук…
Доҕоор ол турдахтарына иэгэйэр икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх хаһан да харахтаабатах уот садаҕа кымньыылаах ала холоруга түһэн, хара суордары хааҕырҕаппытынан, хараҥа киһилэри суулуу тутан сөрөөбүтүнэн халлааҥҥа ытыйан таһаарда да тус хоту диэкки түһэ турда…
Сарсыарда тыҥ хатыыта Мэхээлэ уһуктан оһоҕун отунна уонна дьикти түүлүн тойоннуу сатаата да, кыайан сааһылаан тугун да быһаарбата, арай дьиэҕэ тиийдэххэ Ийэбиттэн ыйытыам дии санаата. Кини эбээтэ да баар, дьон улахан айдарыылаах кырдьаҕас эдьиий дииллэр, кистии саба дьахтар аймах сылдьар быһыылаах, халлаан суһуктуйуута тымтайын сүктэ да аартыгар тахсан саҥа күнү көрсө атаралыы турда…
Киэһэ борук сорук буолуута бөһүөлэгин булла, дьэ манна эмиэ биир үөйбэтэх өттүттэн көр дуу, күлүү дуу буолла. Бөһүөлэгэр саҥа киирэн хааман истэҕинэ биир сааһырбыт дьахтар көрүстэ да туох да быһаарыыта суох, абааһыны көрбүт курдук өмүрэн өрө ыстана ыстана ыһыытаата хаһыытаата, аны тимир күрдьэх хантан эрэ сулбу ойутан таһааран…
— Аат уола манан билигин баскын хайа охсуом–
Дии дии эккирэтэн курбалдьыйда, сиирэ халты саайталаата, хата дьон сырсан тахсан өмүрэҕи тутан тохтоттулар. Мэхээлэни билэн һуу–һаа бөҕө буоллулар. Мэхээлэлэрэ куотан тымтайын сүкпүтүнэн дьиэтин диэкки ыһылла турда, иһигэр өмүрэҕи үөҕүстэ.

5

— Маарыйа ити тоҕо баар суох уолбутун, тимир күрдьэҕинэн баһын хайа охсоору эккирэттиҥ?—
Сарсыарда ыала Балбаара ынаҕын ыы сылдьан, Маарыйатын дьээбэлээтэ.
— Аат уола киһини соһутан куттаан өлөрө сыстаҕас үһү, хата кутум ыстана сыста, эмискэ хантан да кэлбитэ биллибэккэ, баһа суох киһи сүөдэллэн турар көрдөхпүнэ, борук сорукка, һуу билигин да сүрэҕим хамсыыр. Онтукам кэлин билтим тымтай сүгэһэрдээх эбит ээ—
Маарыйа сааһырдар да эттээх иэһэ күлэн мыттыйда.
— Хайа онтон эһиги аймахха күтүөт буолан эрэр диэн сурах баар дии, дьэ үчүгэй бүгүрү, сымнаҕас күтүөттэнииһигит–
— Хайа хотуой ол кимиэхэ?—
— Оо дьэ балай харах, дьүлэй кулгаах буола сырыт, Аанаҕытыгар–
Аны Балбаара өһүргэннэ быһыылаах, хотонун аана сабыллан,, лап,, гына түстэ.
Биирдэрэ истибэтэҕин истэн саҥата суох айаҕын атан хаалла…
Дьиэтигэр Хотун Хаан өс саҕа буолан тыастаахтык лиһирчэхтээн киирдэ, солуурдаах үүтүн лаҥкынатта, уһуктан дьыбааныгар саҥа тыыллаҥнаан эрэр оҕонньорун суорҕанын ньылбы тардан ылла…
— Тыыллаҥнаан хайаан дьаххаһыйа сытыма, күн ортото буолла, били уолу туруора охсон отторгутун күрүөлүү дьүгэлийиҥ.—
Оҕонньор тугу да саҥарбата, бииргэ кырдьар киһитин билээхтиир буоллаҕа, тугу эрэ айахтатан быһа тардыллыа дуо. Тыаһа сыма суох аһаан хомунан атахха биллэрдэ.
Биирдэрэ онно эрэ кыһаллыбата, хойуу үүттээх чэйин сыпсырыйа олорон тугу эрэ санаан сырайа хараҕа сырдаан мүчүҥнүү олордо…
Кини хайаан да бүгүн иннин кэннин быһаара оҕо сааһын дьүөгэтигэр бара сылдьарга сананна. Иккиэн ынах муоһун курдук биир алааска үөскээбиттэрэ. Дьуккаах да олороллоро, урут кыстыкка хас да ыал бииргэ кыстыыллара, онно оҕолор хата наһаа үөрэллэрэ. Сайылык эмиэ биир кэрэ да түгэннэрдээх буолара. Умнуллубат эдэр саас оһуохайдара, ыһыахтар, маҥнайгы кыыс оҕо килбик таптала. Үөскээбит төрөөбүт түөлбэтин санаан, уйадыйан хараҕа ууланан кэлбитин ытыһын көхсүнэн туора сотунна, үөһэ тыынан ылла…

Мэлээлэтэ киирэн кэлбитигэр Ийэтэ барахсан хаһан да үөрбэтэҕин үөрдэ, муҥур тиит саҕа оҕотун умса тардан, ахтыбыт сүрэҕин сыысчаанын харса суох сыллаан ылла, ытамьыйда даҕаны…
Сарсыарда саҥа туран чэйдээри олордохторуна биригэдьиир көтөн түстэ, туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох кутан симэн добдугураата…
— Дьэ аата суола суох биллэрбэккэ сүтэн хаалаҥҥын араспаал бөҕөтүн таһаардыҥ, хотоннор да кыстыкка бэлэмнэрэ суох, сайылыктар да бу күннэргэ көһүөхтээхтэр. Хата мэнээх атах балай дьөлө түһэн хаалаҕын–
Мөҕүөх да курдук куолаһын сонотон барда,
— Үнүр барарбар гараж тойонугар этэн, сайабылыанньа хаалларан, тракторбын ааҕынан туттаран барбатым ээ–
Мэхээлэ мэнээк солуута суох мөҥүллэртэн куотуна сатаата…
— Көр эрэ улахан эбит, эн ону маны толкуйдууруҥ, эйигин баҕас сүнньүгүн эрийиллиэҕэ, көр эрэ маны өссө чыып чаап диэн аахсаары гынаҕын дуо!—
Кып кыра хачаайы баҕайы киһи Мэхээлэни уруккуттан мөҕө этэ сэнии үөрэнэн, охсуох курдук тула көттө.
Хаһан дьону кытта этиһэ охсуһа үөрэммитэ баарай, мас хайдыбытын курдук көнө үөнэ күрдьэҕэтэ суох киһи, оҕо курдук кэтэҕин эрэ тарбана олордо. Өлүү болдьохтоох, өс тоҕоостоох диэбиттии, ол кэмҥэ доҕоро кэлтин истэн Хабырыыс сэгэччи туттан кэллэ. Таһырдьаттан дьиэ иһигэр киһи күргүйдүүрүн истэн киирдэ, биригэдьиир Мэхээлэни үөҕэ үөҕэ анньыалыырын көрөн саҕатыттан таһырдьа соһон таһаарда, биригэдьиир олох утарыласпата, оҕо эрдэҕиттэн элбэхтик тоһун ылбыт киһитэ кыыһырбытын көрдөҕүнэ ыстааныгар саахтыар дылы куттанар. Билигин да кутталыттан икки хараҕа олох кылардыы көрдүлэр, тэлгэһэҕэ таһааран төлө ыытарын кытта куобах курдук ыстанна, түбэһиэх хайысханнан ханна да барарын билбэттии бүтэйи үрдүнэн көтөн ааста, ону көрөн уолаттар күлэн истэрин тарбаатылар. Киһилэрэ ыраатан баран сутуруга күөрэҥнээтэ. Хабырыыс куттаан эккирэтиэх курдук ойуолаабытыгар, эргиллэн куотаары кыстана сытар мастан иҥнэн сырайынан барда,икки атаҕа үөһэ күөрэс гынна, көрөн турар дьон бары күлэн тоҕо бардылар…
Хабырыыс доҕоро бу аҕыйах хонукка сырайдыын харахтыын уларыйбытын көрөн, иһигэр улаханнык сөҕө санаата. Дьиэҕэ киирэн Мэхээлэ кэһиитин адаҕа саҕа үөлүллүбүт соболору сии олорон арааһы сэлэстилэр. Мэхээлэ тугу көрбүтүн истибитин, хата өтөхтөөх алааһыгар тиийэн олох ырай олоҕор сылдьыбыт курдук кэпсээтэ уонна инникитин тугу толкуйдаан кэлбитин, туох былааннааҕын тоҕо тэбээтэ. Хабырыыс саҥата суох истэ олорон сырайа сырдаан кэллэ…
— Доҕоор дьэ манна дьоннор ,,паай,,дии диилэр сүөһү үллэстэн эрэллэр, мин эмиэ аахсан ыллым. Эн ыстан үйэҥ тухары Ийэтинээн, Аҕаҕынаан үлэлээбит көлөһүҥҥүт элбэх буолуо уонна хонтуораҕа сылдьан ол сири ыла охсуохха, мин улуус киинигэр күн бүгүн киирэбин, бааһынай буола, киэһэ тахсыам онно олохтоохтук быһаарсыахпыт–
Хабырыыс тиэтэл муҥутаан элэс гынан хаалла…
Күнүс дьэ анаан минээн Маарыйа эмээхсин оҕо сааһын дьүөгэтигэр кэллэ, бээ хаамыахха диэтэххэ бөһүөлэк уһугуттан тэйиччи сир, арай былыр эдэр сааска үстэ түөртэ эргийэн элэгилдьийэр буолуллара. Саас да баттаатаҕа, сүһүөх да мөлтөөтөҕө…
Дьиэлээх Хотун дьүөгэтин ытыс үрдүгэр түһэрэн көрүстэ. Түргэн үлүгэрдик бэлэм үргэммит куһу күөскэ уурда, үөлүллүбүт соболорун үссэнэ олордулар, көрсүбүччэ арааһы барытын ыатардылар…
Ол быыһыгар ахтылҕаннаах алаастарын ахтан харах ууланна, былыр барбыт төрүттэрин, кырдьаҕастары ахтан хараастан ыллылар…
— Хотуой арба да уолум төрүт өтөҕөр баран хонон өрөөн ол дойдутун дэлби сэргээн кэлбит. Аны Хабырыыһы кытта ол дойдуларын сөргүтээри, өрө көрө сылдьаллар, үөһэ аллара түһүү бөҕөлөр. Хабырыыс туох эрэ хаппыкка бардым диэн ыстанна, уолум сопхуостан сүөһүтүн аһын аахса барда. Дьэ тугу сүгэн көтөҕөн кэлээхтиир.—
—Хайаа сөпкө толкуйдаммыттар дии, хата биһиги эмиэ барсыахха, кырдьар сааспытыгар төрөөбүт үөскээбит өтөхпүтүгэр олоруох баара, дьоммут сэргэбит бары онно сытаахтаатахтара дии–
Икки эмээхсин олох субу көһөн барыах курдук туттан хаптан бардылар…

Маарыйа дьэ онтон наадыйан кэлбитин санаан бабат дии түстэ…
— Ии бэлиэр түөһэйээри улахан наадабын умнан олорор эбиппин дии, ити эн уолуҥ уонна биһиги Аанабыт бэйэ бэйэлэрин эдэр саастарыттан таптаһар эрээри ыпсыылара кыттан ыал буолумаары гыннылар –
— Кырдьык туох эрэ сүбэни ыллахха сатаныыһы, мин уолум муҥкук муҥутаан тыл көтөҕүө суоҕа, Аана дьахтар киһи ойох ыл дии турбата чахчы–
Эмээхситтэр кыайан тугу да тобулан таһаарбатылар. Арай манна эмиэ Хабырыыһы кытыаран, дуруускаһыт гынарга дэстилэр…
Манан сүбэ мунньахтара бүттэ.

Киэһэлик Мэхээлэтэ үөрэн көтөн киирдэ…
— Ийээ паайбытын аахпыттар уон үөрдээх биир атыыры уонна уон ыанар ынаҕы, өссө илдьэ сылдьыбыт тракторбын, биир беларуһу охсордору, мунньардары талан ыл диэтилэр, аны Сэбиэтим төрүт Алааспытын ыларбытын сөбүлэстэ. Маладьыастар диир, сир дойду олох хаалла, төрүт өтөхтөрү сөргүтүөххэ наада диир–
Аһаан хабыалыы олорон Ийэтигэр үчүгэй сонунун кэпсээтэ.
Киэһэ Хабырыыс кэлбитигэр барытын кэпсии тоһуйда, билигин да дьыл эрдэ, аҕыйах сүөһү, сылгы отун оттуурга дэстилэр. Өссө сайын оттообут эбии төлөбүрдэрэ баар…
Дьэ уолаттар ойон тураат сарсыарда сүүрдүлэр көттүлэр. Мэхээлэ тиэхэникэни эндэтиэ дуо, сиэбиттии билээхтиир буоллаҕа, тракторын, биир беларуһу прецептэри, онно барытын охсорун, мунньарын ыбылы тиэнэн дьиэ таһыгар тирилэтэн аҕалан туруоран кэбистилэр.
Антан баран кыстыыр дьиэни, урукку холкуос хотонун сөргүтэргэ хата аҕыйах эдэр уолаттары анаатылар, уолаттар үөрүүннэн сөбүлэстилэр, хайа ол дойду булда аһа, куһа куобаҕа, быс да бас да арыы буолаахтаатаҕа.

Ол сүпсүлгэни истэн Аана иһигэр ытырыктата санаата, Мэхээлэтэ ол үрэх баһыгар барда да аны Аана баар диэн эргиллэн көрөрө да биллибэт.аны ол түҥ таҥ буккулла олордоҕуна Хабырыыс көтөн түстэ. Дьэ ыксал тиэтэл киһи, наар атаҕын үрдүгэр сылдьар, ыгым, кыыһырымтаҕай, ол гынан баран түргэнник аһарар. Онтон Мэхээлэтэ нэс бытаан, сымнаҕас, аҕыйах саҥалаах, туппутун ыһыктыбат үлэһит. Хайдах эрэ оҕо саастарыттан тапсан бэйэ бэйэлэрин ситэрсэн биэрэр курдуктар…
— Аана мин эйиэхэ кэпсэтэ кэллим, эһиги Мэхээлэни кытта хаһан,, ээх, ыых,, дэсиһэн ыал буолаҕыт, сааскытын да куоттараары гынныгыт, эн сөбүлэһэр буоллаххына мин Мэхээлэҕэ этиэҕим, билэбин мин кини эйигин эрэ таптыырын.—
Хабырыыс хоччоххой түргэн быһаарыылаах дуруускаһыт буолла.
Аана тугу да саҥарбата, Хабырыыс эппиэт күүтэн турбахтаат тахсан барда.
Аана оронугар умса сытан, сыттыгын кууста, хараҕа уунан туолла,, таптыыбын ээ мин кинини эрэ,, диэт ытаан сыҥсыйан санна ибирдээтэ.
Аҕыйах хонон баран истибитэ Мэхээлээх аннаабыттарын. Күн түүн бардаҕын аайы бэйэтэ бэйэтиттэн кэлэннэ, тоҕо итинник гынарын. Аны биир күн аҕаһа Маарыйа кэлэн үлтү мөҕөн үөҕэн барда…
— Кыыс оҕо курдук кыпчырыҥнааҥҥын, ити бэйэлээх, мас көнө киһини сирэҥҥин сиргитэхтэнэ сырыттаҕыҥ, иҥин араас кэлбит барбыт илэчиискэли эр оҥостон, өйүҥ санааҥ буккуллубут быһыылаах, дьэ хотуой мантан инньэ аймахтаахпын диэн ааммын аһаайаххыный, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр ыыттыҥ–
Уонна ааны хайа быраҕан тахсан барда, Аана дөйбүт киһи курдук туох да саҥата суох биир сири тобулу көрөн олордо.

6

Улаҕата көстүбэт, быста быста салҕанан бара турар Улуу Сыһыы барахсан биир күн тиэхэникэ тыаһынан туола түстэ. Өтөр наар киһи сүөһү тохтоон,, һай, һат,, диэбэтэҕэ. Дьон кэпсэтэрэ, күлсэрэ, дьикти кэрэ өр сылларга умнуллубут, ыра санаа ыаһаҕа буолбута, күндү кэрэ дорҕоон буолан киэһээҥҥи чуумпуга уһунна. Дойду иччилэрэ бу кэрэ кэскил түгэнин өр да күүппүттэрэ, өбүгэлэр уһун сылларга тулаайахсыйбыт салгын Куттара саҥата суох үөрэ көтө үҥкүүлээбиттэрэ, дьиэрэҥкэйи тэппиттэрэ. Барыаран хара күлүк турбут хара тыа барахсан сэргэхсийэн сылаас салгынынан суугунуу оонньоото. Бу күнтэн ахтылҕаннаах алаас, сыһыы, хочо, оттуун мастыын кэнчээрилэрэ кэлбитигэр икки илиилэрин уунардыы имигэс лабааларынан истиҥ иһирэх Ийэлии имэрийэн ылардыы ибир тыалга хамсаннылар.
Мэхээлэ үнүр барарыгар кытыыга тардыбыт тыытынан көрдүгэҥҥэ илим үтэ охсон таҕыста…
Аҕысуонун лаппа ааспыт аар кырдьаҕаһы Лэгэнтэйи сымнаҕас олбохтоох массыынаҕа олордон аҕалбыттара. Кырдьаҕаһыҥ билигин даҕаны,, тэп,, курдук тэтиэнэх, киил мас курдук хатарыылаах былыргы киһи буоллаҕа. Мэхээлээх Улуу Сыһыыга баралларын истэн, аҥнан бохтон биир күн кэлэн бэйэтэ хаайбыта…
— Инним кылгаан, кэнним уһаан, хас тахсар күнүм да сырдыга баҕалаах, онон оҕо сааһым ааспыт, күҥҥэ көрбүт киһи буолбут сэгэрим сытар сиригэр барсабын–
Олох оҕонньор ,, эй, ээх,, дэппэттии малтаччы этэн хайыахтарай, кырдьаҕаска ,, суох,, диир ыарахан тыл утары этиллибэтэҕэ,, ээх,, дииргэ эрэ тиийбиттэрэ. Оо онно үөрбүтүн, олох эдэригэр түспүттүү бэдьэйэ сиэлэ түһээхтээбитэ, киһи барахсан кыра да ычалаах буолаахтаатаҕа үөрэрэ көтөрө истиҥ санаа сыһыана. Аны эһээлэрин көрө истэ икки сиэнэ барсабыт диэн турдулар, иккиэн да турбут кыыстаах– уол. Кыыһы хааллараары гыммыттарын, олох иннинэн буола сылдьыбата,, Эһээбин бэйэм көрүөм истиэм,, диэн.
Биэксэл үөрэхтээх,, бакаа уоппускабын ылабын, онтон көстөн иһиэ,, дэстилэр…
Кырдьаҕастара тохтоон былыргы айан аартыгын арыылаах алаадьыннан алҕаан ааста. Дойдуларын аартыгын аһан киирэллэригэр эмиэ алгыс тыллаах алаадьы уурда, ол аайы кыра кулуһун отуннарар, хаппахтаах иһиккэ илдьэ сылдьар кымыһыттан бэрсэр.
Кыыһы эһэтин кытта үүтээҥҥэ түһэрдилэр, бэйэлэрэ балаакка туруордулар. Киэһэ хонуктарыгар эмис хоргуннаах собо сиэн, миинин иһэн баран, онно баттатан уҥуохтара ууллан утуйан буккураһыы буоллулар.
Киэһэ көмүлүөккэ уккунньах ууран баран, уута кэлбэккэ үйэ чиэппэрэ буолан баран үктэммит төрүт буоругар үктэнэн, хайдах эрэ куттуун сүрдүүн чэпчээбит курдук, кэлээт да сиэннэрин илдьэ эбээлэрин уҥуоҕар илдьэ тахса сылдьыбыта. Сэгэрэ күн сириттэн күрэнэригэр суох буолан биэрбитэ, кырыыстаах сэрии сут кураана былдьаабыта. Кэлэн хаттаан көмүс уҥуоҕун көтөхпүтэ, уҥуоҕун эргийбитэ, ол саҕана нэһиилэ өйөҥнүү сылдьар оҕо дьахтар ону маны дьаһайар кыахтара суоҕа, сиилэс дьааматыгар түһэрэн баран чараас буорунан тарыйаахтаабыттар этэ. Ол саҕана салалтаҕа сыыһа туттаран сэбиэт уонна холкуос тойоно урукку баай ыамалара хаалан, көҥүл айбардаабыттар этэ. Сэрииттэн синнэригэр түспүт, кыа хааны уу сүүрүгүн курдук кэспит ыччаттара төннөн, ол дьиикэйдэртэн барытын аахсыбыттара, биир балыктыы сылдьан сүүрүктээх үрэххэ былдьаммыта, иккиһэ ыы муннукка ыктаран, эппиккэ дылы барар сүрэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан бэйэтин быаламмыта. Сурук хаалларбытын НКДБ дьоҥҥо биллэрбэккэ, тыаһа сыма суох барыта сабыллыбыта, арай кэлин иһиттэхтэринэ үөһэттэн салайан олорбут дьонтон төбө бөҕө көппүт үһү. Сокуон кытаанаҕа норуот өстөөхтөрүгэр…
Буолары буолбаты саныы сытан нухарыйан барда, сиэнэ кыыс утуйан сурдурҕуура иһиллэр. Аадьуо тыаһа суох аан аһылынна ону кытта сып сылаас салгын илгийэ, көтөр сүүрэр саҥата бөҕө кииристэ. Күп күөх хагдарыйбат хатыҥ лабаата тутуурдаах Далбар Хотун устан киирдэ, тулалыы чыычаахтар көтөн тырымнастылар. Үүтээн иһин арчылыыр, ыраастыыр курдук тута сылдьар лабаатынан сиппийдэ…
Эмиэ да аан таһыгар сып сырдык күлүк курдук таптыыр эдэр сааһын иэйиитэ көстөн ааһар курдук, Лэгэнтэй ыҥыра сатыыр курдук да туман буолан унаарыйан хаалла. Арай биирдэ көрдөҕүнэ сиэнигэр тиийэн сүүһүттэн сыллаан ааһар курдук гынаат эмиэ буруо буолан мэлис гынна…
Аны оҕо буолан сыһыытыгар сырса сылдьаллар эбит. Эмиэ да уордьан, мэтээл бөҕө илииниилээх Өрөгөй Ыһыаҕар оһуохайдаан тэбэ сылдьар. Лэгэнтэй киинэ түспүт сиригэр уотугар бастакы хонугар арааһы бары түһээн уһугунна. Дойдум иччилэрэ үчүгэй харахтарынан көрүстүлэр , түүҥҥү түүлүн тойонноото…
Эрдэһитэ бөҕөтө, тыҥ хатыыта туран сылаас чэй ыймахтаат, урут олорбут, сүүрбүт көппүт өтөҕүн кэрийэ барда. Холкуос хотоно син таныктаах тураахтыыр эбит ээ, үрдэ эрэ онон манан сиҥнэн даҥа саккыраабыт. Ол урукку дьон барахсаттар кичэл, үйэлээхтик туттар дьон буоллахтара, тутуу ыстаамсыга Баһылай барахсан хаппырыыстаан аҕай биэрээхтиирэ…
— Оҕолорбутугар, сиэттэрбитигэр хаалары тутабыт, кэлин эһээлэрбит тутуулара диэн киэн туттуохтара,,— диэхтиирэ.
Олох сири тоҥор дылы хастаран ампаардыы охсон, сабыс саҥа ханна да суох хотон тутуллан дэндэйбитэ.көр эрэ бу элбэх сыллар аасталлар да хамсаан да көрөөхтөөбөтөх. Икки улахан дьиэ олох эмиэ үчүгэй туруктаахтар эбит.
Кэннигэр атах тыаһа сурдурҕаабытыгар эргиллибитэ сиэнэ кэлэн өгүрүк төгүрүк көрөөхтүү тураахтыыр…
— Эһээ хайдах мэнээк эппэккэ баран хаалаҕын–
— Ээ сыччыый дойдубар кэлэн олох сэргэхсийэн хааллым, көр эрэ бу эн эбээҕин кытта ыал буолан олорбут балаҕаммыт,кыра үрдэ сиҥнибит, түннүгэ үөлэһэ аһаҕас балаҕаны ыйан көрдөрдө…
Уолаттар туран сып сап хомунан, үлэлэрин аттаран бары тус туһунан тарҕастылар. Мэхээлэ беларуһунан от оҕустара киирдэ. Ходуһата үчүгэйэ киһи ырыаннан эрэ сылдьыах курдук. Хабырыыс уолаттары илдьэ хотону көрө бардылар, сотору ДТ собуоттаан мас соһо таҕыстылар, икки уол пилорамаларын туруора хааллылар, өр буолуо дуо алаас, сыһыы трактордар тыастара, дружба тыаһа биир күрүс барыта ситимнэһэн, уһун сылларга чуҥкуйбут эбэлэрин, отторун мастарын иччилэрин барытын үргүттүлэр. Ротор охсор барахсан сири уоту ыраастаан кыра дулҕалары, сэтиэнэхтэри, тамылҕаннары, талахтары барытын хотуул курдук ходуйда.
Өр гыныахтара дуо кыайар дьоннор аҕыйах хонугунан кыбыыны, далы өрүтэ тардан, престэммит оттору таһан кээстилэр. Хотону, икки дьиэни абырахтаатылар, үчүкэйкээн симии оһохтоотулар, Лэгэнтэй аал уоттарын алҕаан, бастакы торҕо буруо унааран эбэлэрин, алаастарын үрдүнэн тарҕана уһунна. Күн дьыл туран оту харса суох оттоотулар. Оттук мас бөҕөнү бэлэмнээтилэр. Өтөрүнэн ким да мастаабат буолан, хаппыт куруҥах соһо соһо эрбээн саһаан бөҕө туруоран кэчигирэттилэр…

Аана Мэхээлэлээх бартарын кэннэ туга эрэ тиийбэт курдук аһыыр аһа да амтана сүттэ, аны Лэгэнтэй сиэнэ барсыбатын истэн иһигэр күнүү кутуйаҕа хаамта. Иһигэр араастаан оҥорон көрөр, онно ким да суох сиригэр бүөмнээн иккиэйэҕин төһө эрэ кэпсэтэ сэлэһэ сылдьаллар. Үнүр Мэхээлэни көрөн баран наһаа соһуйбута, урут хараҕа өлбөөдүйэн куруук дьаар сыттаах, кырдьаҕас киһилии нүксүччү тутта сылдьар бэйэтэ дьэ үнүр улаханнык соһутан турар, бараары дьонун дьаһайара,хараҕа сырайа турбута, көбүс көнөтүк тутта сылдьара, урукку эдэр саас Мэхээлэтэ эргийбитин курдуга. Ханна да сырыттын кулгаах уһугунан иһиттэҕинэ дьахтар аймах наар Мэхээлэни ахтар курдуга. Биир дьахтар маҕаһыыҥҥа туран…
— Хайа эрэ дьоллоох кыыска түбэһэр, мин эдэрим буоллар эрбин да быраҕан туран ыынньаҕалатыам этэ. Сорох хотуттар киһиттэн эрэ ордуктаах курдук ити бэйэлээх киһини сирэн сырайдара быһа сытыйар уонна иҥин араас кэлбит барбыт, иимэргэ баппатах илэчиискэлэргэ хаһыс да ойох буола иилистэллэр.—
Үөннээх баҕайы ыйаастыгас хараҕынан Аананы көрө көрө мүчүҥнээбитэ. Маҕаһыыҥҥа турар дьахталлар хос сыҥаах буолан ньамалаһа түспүттэрэ. Ааныс таһырдьаны былдьаспыта, абатыгар кыһыытыгар хараҕын уута ыгыллан тахсыбыта.

Хас да ыал сүөһүлэри астары, Мэхээлэлээҕи кытта саҥа сиргэ көһөөрү, саҥа буолуо дуо, эппиккэ дылы биһиктэрин ыйаабыт өтөхтөрүгэр бараары кынаттарын куурдунан, бөхтөрүн сыыстарын чөкөтүнэн бэлэм сырыттылар. Били күрдьэҕинэн Мэхээлэ баһын хайа охсоору туруорбут Маарыйа эмиэ кыыла тура сылдьар, кытта кырдьыбыт кыттыгаһа наар кини тылыттан тахсыбат,, ээх,, хоту сылдьар, ууга да түс диэтэҕинэ олох мунаарбакка да ыстанар киһи, оннук ойоҕор бэриниилээх,, дьиэтээҕи Сталиным,, диэн ааттыыр…

Мэхээлэлээх санааларыгар барыларын бары бэлэмнээн бүтэн, ичигэс эрдэҕинэ сүөһүлэри сылгылары аҕалаары бөһүөлэктиир буоллулар. Аны манна биир моһуок буолла, били кырдьар сааһыгар дойдутун көрө кэлбит кырдьаҕастара Лэгэнтэй бөһүөлэккэ барартан олох кыккыраччы аккаастаан кэбистэ. Сиэнэ кыыс ытамньыйан да ылла, олох иннинэн буолуммата, суох диэбит аата биир,, дойдубар олох хаалабын, сири да бааһырдарым аҕыйах хонук хаалла,, диэн буолуммата. Хайыахтарай сорох ону маны ситэрэр дьону кытта хаалла…

Манна да Саха барахсан, былыр былыргаттан бэйэ бэйэни ордуҕурҕаһыы диэн эмтэммэт ыарыта дьөлүтэ кэйэн, Мэхээлэни араастаан үөхтүлэр ыһаардылар. Урут бытыылка төбөтүн көрдөрөн босхо уонунан сылы быһа отторун, мастарын тиэйтэрбит дьон, аны киһилэрэ көнөр суолга үктэнэн үлэ үөһүгэр киирбитин сөбүлээбэккэ, урукку быһыытыгар төннөрөөрү сири буору аннынан үҥсүү бөҕөтүн тистилэр,тэллэх саҕа кумааҕылар борокуруорга кынааттаах курдук кыырайдылар. Биир үтүө күн Мэхээлэ аатыгар бэбиэскэ тирилээн кэллэ. Улаханы оҥорон дьөдьүйэ сылдьар киһи буолан олохтоох учаскуобай уол, атын баҕайытык тииһин быыһынан сыыйан саҥара саҥара буҕарҕана курдук кыпсыгыр атахтарынан туора үктээн хаама хаама атын баҕайытык наачаҥнаата. Мэхээлэ бэбиэскэҕэ илии баттаабата. Бу былдьаһыктаах кэмҥэ барар кыаҕым суох диэн быһаарыы биэрдэ. Учаскуобай куруубайдаан бордурҕаары гыммытын Хабырыыс үүрэн ыытта. Көр эрэ ити бу бөһүөлэккэ бииргэ үөскээбит уоллара, сүрэҕэ суоҕа, албына көлдүнэ,урут киэһэ аһыырдаах киһи ыалласпат этэ, билигин ити үлэҕэ киирэн олох атыннык киэбирэр буолбут. Бу бөһүөлэк туллар тутааҕын курдук сананаахтыыр. Дьиҥинэн туох баар сир уот, сүөһү ас Хабырыыс аатынан сылдьар да, тоҕо эрэ Мэхээлэни үҥсүбүттэр. Арааһата иннин кэннин билбэт киһи үҥсээхтээбит быһыыта…

Бөһүөлэктэн ыаллар көһүүлэрэ биир бэйэтэ кыра атаарыы малааһынын курдук буолла. Ньирэйдэри икки улахан массыынаҕа тиэйдилэр, ынахтары аттаах дьон үүрэн истилэр. Аартыктарыгар сүнньүлэрин булуохтарыгар дылы элбэх дьон атаардылар. Кэннилэриттэн икки трактор сыарҕаҕа дьон таҥаһын сабын, аһыыр астарын ыгыччы тиэнэн баран батыстылар. Сылгыһыттар атыыр үөрдэрин эрдэ от үлэтэ бүтэрин кытта илдьибиттэрэ, хата саҥа сиргэ тиийэн дьиэтийэн эрдэхтэрэ.
Хабырыыс атаарсан баран хаалла, дьыаланы быһаарса Мэхээлэ оннугар кини киирээри. Төннөн иһэн мас күлүгэр киһи турарын көрөн соһуйда. Өйдөөн көртө Аана эбит, ааһа туруон сүрэ бэрт дии санаан утары тиийэн дорооболосто. Тугу да булан ыйытыан тыла тахсыбата. Мэхээлэни ыраахтан кистээн атаарбыта санаарҕаабыт сырайыгар да көстө сылдьар, үөһэ тыынан баран ааһа турда. Аана маска өйөнөн хаалла, барбыт аартыктарын тонолуппакка одуулуу…

7

Аана суон мас күлүгэр өйөнөн син уһуннук туруо эбитэ буолла, уруккуну хойуккуну саныы саныы ону туох эрэ билбэт хос саҥалара кулгааҕар киирэн, кус хаас тойугун курлук ньуу ньаа буолан улаханнык соһуйа иһиттэ, эмиэ да халлааны хантайан көрө сатаата да туох да көтөр кынаттаах көстүбэт, ыксаан кулгааҕын да хастан көрдө, кэлин уоскуйан иһиттэҕинэ тиит иһиттэн саҥалар тахсар курдуктар эбит. Үчүгэйдик кулгааҕынан тииккэ сыстан иһиллээтэ, онтуката чуолкай баҕайытык айылҕа көтөрүн, чыычааҕын саҥата иһилиннэ, эмиэ да кэҕэ этэрэ, араас көтөр саҥата толору чуолкай баҕайытык баар курдук. Тииттэн тэйбитигэр саҥа суох уу чуумпу, арай күүстээх күһүҥҥү тыалга хара тыа суугунуура, көтөҕө, сэбирдэх көтөрө эрэ көстөр.
Айылҕа барахсан көтөрүн сүүрэрин бэйэтигэр иҥэринэн тыынын таһааран, кыһыҥҥы тымныыны көрсөөрү бэлэмнэнэн эрдэҕэ, урут кырдьаҕас эбээтэ тыыннааҕар,, от мас эмиэ тыынар тыыннаах, сатаан ону истэ үөрэниэххэ наада,, диэхтиирэ, ону сэбиэскэйдии иитиилээх хомсомуол кыыс,, абааһы, таҥара суох,, диэн эбээтигэр утары этэн өһүргэтээхтиирэ. Эбэтэ кырдьык таҥараһыт да этэ, олох саҥа ый буоллун, ый туоллун, барытыгар ампаар кэннигэр тахсан үҥэн тоҥхойо сытааччы, кыратыгар ону үтүктэн эбэтин өмүрдээччи, онтон наһаа үөрэрэ, күлэн чачыгыраатаҕына, эбээтэ баттаҕыттан сыллаан ылааччы, эбээтин аатын ылбыт кыыс оҕо буоллаҕа дии…
Эбээтэ мөлтүү сытан,, оҕом дьоллоох дьахтар буолаар, таптыыр киһигэр тахсаар,, диэхтээбитэ. Онтуката куоракка үөрэнэ сырыттаҕына барыта биир күн барыта төрдүттэн түөрэ эргийбитэ.,.
Оннукка хайдах тиийбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Кэлин санаатаҕына биир хоско олорбут кыргыттара соруйан оҥорбуттарын сэрэйбитэ да хайыай барыта буолан бүппүтүн кэннэ. Кыргыттара мэлдьи уора көстө уолаттары хоско хоннороллорун сөбүлээбэт этэ. Биир күн икки уолу аҕалбыттара, куорат уолаттара, биирин көрөн билэрэ, атын группаҕа үөрэнэрэ, куруук билсэ кэпсэтэ сатааччы да Аана улаханнык аахайан кэпсэтээччитэ суох этэ. Ол күн эмиэ шампааннаах эҥин киирбиттэрэ, биир кыыстара төрөөбүт күнүм диэн бэлиэтээбитэ. Аана кып кыратык шампан испитэ да онон бүппүтэ, биирдэ уһуктубута ийэттэн төрүү сыгынньах били уолу кытта сыталлара, уһуктан ойон тураары гыммытын уола тиэрэ баттаабыта да икки атаҕын тиэрэ быраҕан үрдүгэр көппөҥнөөн барбыта, Аана утарса сатаабатаҕа, барыта бүппүт этэ, ыраас кыыс оҕо таптала, айылҕаттан анаммыт сибэккитин атын киһи алдьатан ытыы сыппыта. Эбиитин сыгынньах сытарын түһэрэн ылбыт этэ, ону ,, кэргэн тахсыбатаххына маны бииргэ үөрэнэр оҕолоргор ыытыам,, диэн сааммыта. Араастаан куота көтө сатаабыта да олох арахсыбаттыы булан сор хаанын сордообута. Мэхээлэҕэ хайа сырайынан ону утары көрөн туран кэпсиэй. Кыһалҕата ол баар, кини да кэргэн тахсан таптыыр киһитинээн олох олоруон төһөлөөх ис сүрэҕиттэн баҕарарый, хайыай ону, Мэхээлэҕэ ,, ээх,, диэн таҕыстаҕына ол төбөт ол хаартысканнан аан дойдуну толорор, кэбис ол саат суут кэриэтин маннык соҕотоҕун сылдьыбыт ордук, кэбиис кэбис…
Мэхээлэлээх дьэ төрүт сирдэрин булан саҥа нус хас буола сатыы сырыттылар. Уолаттар сир ириэнэҕэр баҕана бөҕөтүн туруоран хачыгыраппыттар. Сүөһү мэччийэр сирин түөрт мастаах үүт бүтэйинэн сүүртүлэр, сылгыларга эмиэ хаарчахтарын алаастан алааска түһэрдилэр. Мэхээлэ тоҕо эрэ дьону кытта дьиэҕэ олорбокко аҕатын үүтээнигэр, көрдүгэн үөһэ хонуктуу сырытта. Уһун кыһыны быһа элбэх хара наада, билигин биир уолу ылан кыыл хаамыытыгар барарым дуу дии санаата. Бу сирин уотун билэр да киһи суох. Кими илдьэ барбыт киһиний, сиргэ үөрүйэх, кэлтэгэй отууга хонуктуу үөрүйэх киһи наада…
Аҕыйах хонугунан Хабырыыс кэллэ. Мэхээлэ былаанын кэпсээбитигэр үөрэ иһиттэ…
— Ити Төбөтү илдьэ бар сиргэ сылдьан сыһыйдын, тыла өһө бардама, тугу да хоҥоруутугар хоҥнорбот,барытын хоруо курдук саҥарар.—
Мэхээлэ саарбахтыы санаан баран
— Чэ сөп оннук да буоллун–
Онон Төбөт диэн хос ааттаммыт Туола барсар буолла.
Сып сап хомунан үс хонугунан ындыыланан тыаҕа таҕыстылар, үчүгэй сылдьыа диэбит аттарынан. Ыттара да эчи элбэҕин, икки улахан ыты эрэ ылыахтаах этилэр, ону үһүс киһи барыта туора көрөр туох да туһата суох кыра киһи хараҕар быраҕыллыбат ыттара эмиэ батыһан түүтэ өҥө сабырыйан истэ. Хата тыаҕа барарга үөрбүт курдук илин кэлин сүүрэкэлиир…
Саҥа үрэх үрдүнэн бэс чагданнан хаамтаран истэхтэринэ, хаайсылаах үс тайах суола быһа охсон ааста. Ыттар суол хоту куруруктара хоройо турда. Сотору улахан саҥалаах икки ыт үрэрэ ойуур иһэ лоҥкунаан олордо, аттарын баайа охсоот сааларын бэлэм тутан тиийбиттэрэ, икки улахан ыт бэс тула өрө ыстана ыстана үрэ сылдьаллар эбит, өрө көрбүттэрэ тииҥ кутуруга хоройон олорор сиргэ силлээт аттарыгар төнүннүлэр. Кыра ыттара көстүбэт. Аттарын саҥа миинээн салгыы хаамтаран истэхтэринэ ыраах ханна эрэ кыра ыт үрэн ньаҕыргыыр саҥата иһилиннэ. Аны улахан ыттар онно мэҥийдилэр, үс ыт үрэр саҥата тыа иһин толордо. Мэхээлэлээх үөһэттэн көрбүттэрэ кыра үрүйэ кэтэҕэр талах аабы быыһыгар тайахтар муостара адаарыҥнаан ааһар ону кытта оту маһы барчалаан барыгылдьыһан көстөн ааһаллар. Аттарын баайа охсоот мыраантан аллара сүүрэн түстүлэр, Мэхээлэ тугу да саҥара илигинэ Төбөт аабы быыһынан барыгылдьыһар күлүктэри СКСнан туһулуу туһулуу ытан субурутта. Мэхээлэ соһуйан айаҕын атан хаалла. Бүттэхтэрэ ол, ытыс соттон хааллылар.
— Доҕор аны итинник гыныма, ыксаабат баҕайыта. Талах быыһынан кыылы киһи таппат , буулдьаны мас тардан–
Мэхээлэ киһитин үөрэтэ, сэмэлии истэ. Үрэҕи кэстэрэн туораан толоон устун истэхтэринэ ханна эрэ ыраах кыра ыттара ньаҕыйара иһилиннэ. Чугаһаан иһэн киһитин хаалларан Мэхээлэ бэйэтэ аадьуо тыаһаабакка тыал хайысхатын утары киирдэ. Биир кэҥэс ырааһыйаҕа үс тайах тураллар, биир улахан атыыр, лөкөй уонна тыһы. Суон маһынан күлүктэнэн истэ, улахан кыыл ыты туруоран өйдөөн көрбөт быһыылаах, маска өйөнөн аҕылыырын аһара түһээт өҥөйөн көртө олох бу тураллар эбит, ыт тула ньаҕыйа сылдьар. Мэхээлэ бастаан тыһыны ытта, онтон лөкөйү, улахан тайаҕы эргичиҥнээн истэҕинэ эмиэ ытта. Киһитин ыҥырда…
Манна далла тардан кэлтэгэй отууга хонор буоллулар. Суон куруҥахтары быһыта сынньан кулуһун отуннулар, ол сырдыгар халлаан им балай буола илигинэ кыыллары астаатылар. Эттии эттии тириилэригэр тэлгэттиллэр, сарсын холболуохпут дэстилэр. Улахан ыттар кэлбэтилэр, тииҥи үрэн мөҕүллэн төннүбүттэр быһыылаах, били дьон барыта атарахсытар ыта сэмнэйэн, көстөр дьүһүнэ да мөлтөҕө, түүтэ өҥө сабырыйан, олох улахан булка атын киһи эбит ээ, уора кылына, көрдөххө мөдөөт баҕайытык сэбирийэр бэйэтэ, кыылга сылбырҕата сүрдээх эбит. Улахан кыылга өссө боллуругар ыйана сырытта ээ мантыкаҕыт, Мэхээлэ аттыгар кэлэн олорбутун хайҕаан төбөтүттэн имэрийбитигэр , өйдөөх баҕайытык,, кылап,, гына көрөөт илиитин уһун тылынан салаан ылла. Бачча бултуйбут дьон бары тото аһаатахтара дии. Лэгэнтэй кырдьаҕас сиэнин ыта,, оҕонньор мантыкаҕыт тыалаах ыт буолсу, чэ мээнэ көстөр дьүһүнүн көрөн сиримэҥ,, эппиккэ дылы ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр…
Аны түүнүгэр хаар түһэн тэллэҥнээн барда, суон уккунньаҕы быраҕан, ыҥыыры сыттанан, атынын тэлгэнэн далла күлүгэр утуйардыы оҥостон сыттылар…
Бу урут бэйэ бэйэлэрин үчүгэйдик билсибэтэх дьон этэ, онон улахан кэпсэтии суох, Мэхээлэ ис санаа аалар ыарытын Аанатын саныы сытта. Кини эмиэ төрдө Улуу Сыһыы, кыраларыттан бииргэ эмдэй сэмдэй улааппыттара. Кэлин олох өйдөспөттөр. Хабырыыс баран дуруускалыы сатаабытын эй–ыых диэбэтэх үһү, бэйэтэ көрсөн кэпсэппэккэ сыыста дуу, утары көрөн миэхэ ойох таҕыс диэҕин саҥата тахсыбат, сүрэ да бэрт…
Төбөт олох атыны саныы сытта, кини бу Мэхээлэни улаханнык иһигэр киллэрбэт киһитэ. Абааһы да көрөр диэххэ сөп, хайдах эрэ кини иннин наар быһа түһэр курдук. Эдэр сылдьан Аананы сөбүлүүрэ, онтуката мас таас курдук муоска биэрэн аккаастаабыта, аһаҕастык Мэхээлэни күүтэрин эппитэ. Бу күтүр онно эрэ наадыйбат быһыылаах, тоҕо эрэ ойох ылбат, аны ити Лэгэнтэй сиэнин Лизаҕа иҥээҥнээри гыммыта да Мэхээлэни ордорор курдук. Урут Мэхээлэ иһэ аһыы да сырыттаҕын дьон сэргэ киниэхэ чугас этилэр. Иһигэр былас муостаах киирэн Мэхээлэни ордугургуу саныыр, киниэхэ үлэлээбитигэр торбуйахтаах ынах, биэлээх кулун онон бүттэ. Мэхээлэни көр талбыт тиэхиньикэтэ, сылгыта, сүөһүтэ, иһигэр улаханнык абара сытта…
Сырсыарда сып сап хомунан эттэрин дьаһайан, кыра соҕуһу мэрэбэдэйгэ ырдан дойдубут манан баар диэн сири, суолу ииһи көрө быһа түстүлэр, наһаа ырааҕа суох сир көнөтүк бардахха буолуохтаах, мантан чугас аата ааттаммат улуу эбэ сытар, онтон утум ситим кыра кыра чөҥөлөх алаастар, сыһыылар салҕанан Улуу Сыһыыга тиийэллэр. Онон аһаҕас сир, урут аҕатын кытта кыыллаһа сылдьыбыт буолан Мэхээлэ сирин уотун эндэппэт…
Киһитигэр хайа хайысханнан тиийиэхтээхтэрин көрдөрө быһаара истэ. Улуу Эбэ маһы быыһынан элэгэйдьийэн көстөр сиригэр тиийээттэрин кытта ыттара ырдьыгынаабытанан хойуу бөлкөй ычык иһигэр ыстанна, ону кытта тэҥҥэ часкыйбытынан сүрдээх улахан кыыл ойуолаан кэлэн хоруйа түстэ. Мэхээлэ ата тула холоруктуу түстэ да иннин хоту буулдьа курдук ыстанна, Мэхээлэ атыттан эһиллэн иһэн киһитин ыһыытаан көрдө. Сиргэ аттыы түһээт, ноторуускалыы көхсүгэр сүгэн испит саатын уста сатаар букунайан эрдэҕинэ, кыыла айаҕа кытарбытынан сүнньүттэн хабардыы баттыы түстэ.

Арыылаах, Сүөдэр.