Аудиота:

(Суут-сокуон)

Атыыһыт Катя чэйдээт, хас күн аайы буоларын курдук, ырыынагар тиэтэйдэ. Бу күн тоҕо эрэ сүрэҕэ бөрүкүтэ суоҕу таайбыттыы, быһыта тыытан ылла.
Үөһэттэн көрөр киһиэхэ “Манньыаттаах” ырыынак кымырдаҕас уйатын курдук көстөр буолуохтаах. Катя атыылыыр миэстэтигэр кэлэн, сиигирэн хаалбыт остуолун кураанах тирээпкэнэн сото-сото, табаардарын киһи хараҕа быраҕыллыа диэбит сиригэр уурталаата. Ол гынан баран, кини атыылыыр “тирээпкэлэриттэн” ордук куба курдук уһун моонньугар хас да хос иилиллэ сылдьар кыһыл көмүс сыаптара күн уотугар күлүмүрдээн көһүннүлэр.
II.
Сааска быйыл 21 сааһын туолла. Нерюнгри куораттан Дьоллоох Дьокуускайга харчы “оҥоро” кэлэригэр, ийэтэ икки хостоох дьиэтигэр соҕотох хаалан, уолун сайыспыттыы сүүһүттэн сыллаан ылбыта уонна:
— Сыллыай, онно-манна тиксимэ, халыҥ хармааҥҥа ииримэ, олоххун оҥоһун. Дьону-сэргэни убаастаа, сиэргин-майгыгын хара буорга тэпсибэккэ сырыт, — диэн алҕаан ыыппыта.
Күн-дьыл биллибэккэ устан испитэ. Сааска доҕотторо куоракка элбээбиттэрэ, уол харчыланан, массыыналанан, атаҕар туран испитэ.
Биир үтүө күн “бээ эрэ, атыыһыттары таһан харчыланар хайдах эбитэ буолла” диэн санаа көтөн түспүтэ. Санаатын тута олоххо киллэрэн, коммерсаннары дьиэлэригэр тиэйэр буолбута. Хаайыыттан тахсыбыт Андрей диэн киһилиин булсан, доҕордоһон барбыта. Андрей кинини элбэххэ үөрэппитэ: кими кытта хайдах кэпсэтэргэ, дьону “ыйааһынныырга”, хаайыылаахтары кытта сэһэргэһэр быраабылаларга, сыананы биир кэм халбаҥнаппакка тутарга уонна да элбэххэ угуйан испитэ. Сааска кини саҕа дьоллоох киһи суоҕун курдук сананар буолбута: тулалыыр эйгэтэ кэрэтийбитэ, харчы былааһын өйдөөбүтэ, доҕотторо дурда-хахха буолаллара, кыргыттар сылама курдук сысталлара… Көтүөн кыната эрэ суоҕа мэһэйдиир курдуга.
Биир киэһэ доҕорунаан “Какаду” рестораҥҥа тото-хана аһаан, уһун моонньулаах, килэбэчигэс суруктаах бытыылканы соппойо-соппойо, ис санааларын атастаһан, ирэ-хоро кэпсэтэн барбыттара. Тылларынан коммерческай баан, публичнай дьиэ “арыйбыттара”, Дьокуускай аҥарын эрэ атыыласпатахтара. Тиһэҕэр тиийэн, биир дьиҥ чахчы кыаллар боппуруоска тохтообуттара. Сатанар уонна чэпчэки харчы — көмүс.

III.
Катя атыыта үксэ баран табыллыбыта, онон өр тура сатаабатаҕа, сакаастаабыт массыынатыгар киирэн, “Богдана Чижика” диэн эдэр суоппар уолга биир доллары туттаран кэбиспитэ. Массыына киирэн куугунуу турбута.
Түөрт мэндиэмэннээх таас дьиэ иннигэр тиийэн тохтообута. Катя холкутук иномаркаттан тахсан, этээһигэр тиэтэйбитэ. Дьиэтигэр киирэн иһэн, кэннигэр атах тыастарын истибитэ. Тоҕо эрэ этин

сааһа аһыллан, “дьик” гынан ылбыта. “Мин да киһи куттаннахпыный”, — диэн бэйэтин бэйэтэ уоскутуммута уонна дьиэҕэ өссө уола баарын санаабыта. Уола Миша быйыл оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, үөрэххэ туттарсаары экзаменнарга бэлэмнэнэ сылдьара. Ийэтэ киирбитигэр куукунаҕа ааста, ол кэмҥэ ааны тоҥсуйар тыастара иһилиннэ. Катя сылайбыта бэрт буолан, ыала дьахтар иэс ылбытын киллэрэ кэллэҕэ диэн кимин ыйыппакка эрэ аанын аспыта. Аан аһыллаатын, өйдөнөр бокуой биэрбэккэ, икки хара мааскалаах киһи Катяны бэстилиэтинэн сүүскэ тирээбиттэрэ: “Умса сыт, сүөһү! Баскын тоҕо ытыам! .. Мэйиигин мантан хомуйуоҥ, өйдөнөр дуо?! . ” — Диэн ордоотообуттара. Ийэтин хаһыытын истэн, куукунаттан Миша тахсан кэлбитигэр, мааскалаахтар соһуйан бэйэ-бэйэлэрин көрсө түспүттэрэ. Онтон үрдүк уҥуохтааҕа өй ылан, бэстилиэт тутааҕынан уолу оройго охсон түһэрээт, тыган турбут истиэнэ лаампатын боруобатын тоҕо тардан ылан, уол илиилэрин кэлгийэн кэбистэ. “Хаһыытыаҥ да, биир миэстэҕиттэн матыаҥ”, — диэт, бэстилиэт тумсун уол айаҕын иһигэр симтэ. Миша саҥата суох муостаҕа сытта, хараҕар дьиэтин иһэ туманныра бүрүллэн сүтэн хаалла.
— Көмүс, харчы ханна баарый?! . Ыт, сибилигин манна тыыҥҥын быһыам, истэҕиҥ дуо?! Түргэнник этэ тарт! .. — Диэн биирдэрэ дьахтары сирэйгэ сырбатта.
— Тугу ыларгытын барытын ылыҥ… Көмүс — хомуот тардарыгар, харчы — үөһэ, ыскаап долбууругар… Оҕобун эрэ тыытымаҥ…, — Диэн Катя ытыы-ытыы муостаҕа умса түстэ.
IV.
Бу быһылаан кэнниттэн аҕыйах күн ааспытын кэннэ Ис дьыала министерствотын бастыҥ опер үлэһиттэрэ Н. Торохов, А. Сосков уонна Дьокуускайдааҕы Ис дьыала управлениетын отдел начальнигын солбуйааччы В. Соколов, холуобунай опердар А. Анисимов, П. Сивцев бу дьыаланы хонтуруолга ыллылар. Уолаттар быһылаан буолбут миэстэтигэр тиийэн, квартиралары кэрийэн, кимнээҕи хаһан, хаска көрбүттэрин, ханнык массыына тохтообутун, ким ханна сылдьыбытын туоһулаһан, ол дьону көрбүт биир тыла суох киһиэхэ тохтоотулар. Икки чаас кэриҥэ сэһэргэһии кэнниттэн ыҥырыллыбатах “ыалдьыттарга” аҥар атахтарынан үктэннилэр.
Бастакы уорбаланааччыны үһүс күнүгэр буллулар уонна кинини кэтээн көрөргө быһаарыннылар. Уорбаланааччы, кинилэр көһүппүттэрин курдук, барытыгар сөп түбэһэн истэ: ырыынакка талбытынан аһаан харчыны уҥа-хаҥас матайдыыра, көмүстээх дьахталлары кытта ыкса ирэ-хоро кэпсэтэрэ, күлэрэ-үөрэрэ. Холуобунай ирдэбил уолаттара биир санаанан “ыларга” быһаарыннылар. Уолу бэһис күнүгэр бэйдиэ көрүлэппэккэ, киэһэ 8 чааска туталлар, 8 чаас 15 мүнүүтэҕэ доппуруоска илдьэллэр. Иккис уорбаланааччыны 8

чаас 30 мүнүүтэҕэ тутан, эмиэ доппуруостааһыны саҕалыыллар. Сити курдук, бастакы уорбаланааччынан Александр А. Буолар. Сааска следователь Д. Прокопьев иннигэр олорон, биир кэм барытын мэлдьэһэн, кураанаҕынан көрөн олордо. “Миигиттэн сэттэбин ылыаххыт, утары дьыалаҕыт суох”, — диэн иһигэр ботугуруу-ботугуруу, били бөтүүк кууруссатын сымыттаан бүтэрин күүтэрин курдук, бэйэтигэр эрэллээх баҕайытык хороллон олордо. Ол кэмҥэ холуобунай ирдэбил уолаттара иккис уорбаланааччыга биир албаһы тутталлар, — доҕоруҥ барытын билиммит диэн. Онуоха “тохтуоҥ ээ, бэйиккэй, бэйэтэ көҥүлгэ көччүйээри гыммыт дии, бардахпытына иккиэн барыахпыт, атаһым эрдэ ыллаатаҕыҥ буолуо, хоһоонуҥ суруллан бүтэ илик, дьыаланы иккиэн оҥорбуппут” диэн барытын билинэр, “көмүстэр Сааска даачатыгар, бөх тоҕор дьааһык анныгар, бэстилиэттэр уонна мааскалар — мин хоспохпор, харчылар көссүү дьахтарбар бааллар” диэн билиммитин суругунан бигэргэтэр.
Сааска аллар атаһын туппуттарын олох да билбэккэ олорон, эппиттэригэр сүрэҕэ ыалдьан, икки өттүттэн арыаллатан, “реанимациянан” балыыһаҕа киирэр. Билигин бу быһылааҥҥа холуобунай дьыала тэриллэн, 162 ыстатыйа 3-с чааһын а, б, в, г пууннарынан буруйдаахтар үрдүкү суут иннигэр эппиэттиэхтэрэ.
Иосиф Левин,
ИДьУ пресс-сулууспатын үлэһитэ.
2000 сыл