Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан онон-манан ойута барбыт тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Уоһун иһигэр ботугураан: «Тоҕус буолла», – дии-дии, салҕанан турар лэп­пичэк дүлүҥүттэн тэбинэн тааһын тэптэрбитигэр, түөһүн ты­лыттан алларааҥыта илдьирийэн хаалбыт даба ырбаахытын бытырыыстара төттөрү-таары туора охсулла турдулар. Бастаан утаа тааһа өрө сүгүллэн тахсан, күрбэни туораан эрэр таһаҕастаах тэлиэгэ курдук лүһүгүрээтэ, онтон улам-улам уларыйан, кэнникинэн сыыбырҕаан хаалла. Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан өссө биирдэ баһан ылан тааһыгар кутан биэрэн баран, тааһын эргиттэ-эргиппитинэн туран, хас да хонукка кырыатаммакка бүтэ оспут түннүк кырыатыгар, урут кэккэлэччи алта уһаты тардыы бэлиэ оҥоһуллубутугар, сэттиһин, биири хаҥас сөмүйэтинэн дьукку охсон эбэн биэрдэ. Аҥар илиитинэн чабычахтаах бурдугун сиксийэн көрбүтэ алта уон биэс кутуу бурдук баар эбит. Кини ахсаана төһө да боростуойун иннигэр, бэйэтин туһугар бэрт чуолкай этэ. Бу түннүккэ оҥоһуллубут бэлиэлэр уоннуу кутуу бурдук тардыллан бүттэҕин аайы оҥоһуллан испиттэр, онон сэттэ уон кутуу бурдук тардыллан бүппүт. Оттон чабычаҕар алта уон биэс кутуу бурдук хаалбытын чуолкай билэрэ диэн – бурдуга чабычаҕын абыраҕын аллараа ситиитин кытта тэҥнэспитинэн буолар эбит. Итинэн Хачыгыр, тардар бурдугун аҥара эрэ бүппүтүнэн, бэйэтин бүгүҥҥү дьыалата куһаҕан буолбутун билиннэ.

Күнэ буоллаҕына киэһэрбит. Хайа аны мантан инньэ ынаҕын баайыыта кэлиэ. Онон Хачыгыр, үлэтин тиэтэтээри көхсүн этитэн, үрдүк арҕаһынан өрө дьогдьойон таҕыста, тохтуу түһэн ырбаахытын хайыттыбыт бытырыыстарын түүрэ тутан тоҕус сиринэн тоҕуттубут торбос ыстаанын иитигэр – эн маны бөҕөтүк тут диэххэ айылаах симэн кэбистэ уонна, ытыһыгар силлээн баран, төттөрү-таары суураламмахтаата. Ити аата кини урут бэйэтигэр суох күүһү эбии киллэриннэ. Икки илиитинэн миэли маһын бобо харбаан ылан баран, тааһын соххор өттүнэн түҥнэри эргитэн дьигиһитэн барда. Ман­нык ык­саабычча тиэтэлтэн туһа тахсыбата. Таа­һа өрө сүгүллэн тахсан баран, бүтүн-бүтүн туо­рахтарынан ыһыахтанна. Итинэн кини бур­дук тардыытын уһатан биир суол улахан бу­руй­дааҕар, куруппалатан кэбиһэн, иккис ыар бу­руйу оҥоһунна.

– Туох ааттаах хара сордоох тааһай!.. – диэтэ. Тааһын миэли маһын устан ылан төбөтүн сиигинэн чапчыйан биэрдэ уонна, чурумчутут­тан эргитэ соһон ылан баран, ынчыктыы-ынчыктыы өрө мэтэрийэн, үөһэ тааһын истиэнэҕэ кы­рыы­тынан өрө анньан, онон-манан быстыбыт туо­рахтары төттөрү сотон ылан чабычаҕар хат кутан кэбистэ.

Биир чүөччэри көҕүрэтэн тааһын оннугар түһэрэн

биэрэн баран, тула алдьаммытынан угунньата орҕосто сылдьар этэрбэһин хаҥас со­тотуттан молуй курдук элэйбит быһычча быһаҕы сулбу тардан ылан, миэли маһын кы­рыыларын кыһан мүлүйдээтэ. Дьэ, манан хайаан да күүстээх үлэҕэ иккистээн киирэр санааны ылынна. Кини төһө да тиэтэйдэр хотуулаахтык үлэлииригэр биир улахан мэһэй баар эбит. Кини аччыга мэһэйдиир. Мааҥын сарсыарда, хотонугар кии­рээри туран, кыра кытыйаны көп-түгэх бэс үөрэ­ни испитэ бараммыт, иһэ сиһин үөһүгэр хапчыччы тардан хаалбыт. Сэниэтэ букатын суох, ол үрдүгэр бүгүҥҥү ыарахан үлэтиттэн дэл­би сылайбыт, түүн тоҥон аанньа утуйбат буо­лан утуктуура да бэрт. Кини күн сиригэр маҥнайгы баҕата – биирдэ тото аһыыртан атын суох. Айаҕалыы сатаан, хаппыт туораҕы сии са­таахтыыр.

Ортотунан хотойон түспүт, онон-манан иҥнэ­ритэ барбыт тулааһын маҕаналардаах, кырыылаах кыараҕас түннүктэрдээх, ыылаах-дьаар­­даах сытынан аҥылыйа турар киэҥ хотон тү­гэ­ҕэр биир борооску: «Хачыгыр, кэл!» – диэх кур­дук маҥыраан эҥээриттэ.

– Ии! Чыычаахпын да… Чаппараах уола маҕырыыр ээ… – диэн баран, күөрэ-лаҥкы буол­бут хотон муостатын үрдүнэн ойуолаан тиийэн, хотон хоту эркинигэр сыһыары тутуллубут долборукка кэккэлэччи баайыллыбыт борооскулар тохпут от­торун харбаан ылан, илиитинэн иигин-сааҕын ыраастаан, долборуктарыгар уган биэрдэ уонна эриэн оҕус борооскуну сүүһүттэн сыллаан ылла.

– Тоҕойуом! Мин тиэтэйэн сылдьабын, аны эн миигин ыҥырыма! – диэн баһыттан имэрийэн баран төттөрү ойон кэлэн, дьиэҕэ тахсар хал­ҕаҥҥа сыста түһэн иһиллээн көрбүтэ: им-дьим, арай оһох уота чачыргыыр. Онтон, дьэ, таа­һыгар кэлэн, салҕааһын дүлүҥ олох маһыгар ыттан, даардатыгар сыгынньах иһинэн ыга ан­­ньыллан туран, тиэтэйэ соҕус икки өттүнэн өрүтэ мөҕүллэҥнээн, арбайбыт баттахтаах тө­бө­­түнэн хоккулла-хоккулла, бурдугун тардан барда. Тааһы иккиһин куруппалаппат баҕаттан, нэмин билбит киһи быһыытынан, аалан тарда турдаҕына, өйүгэр ааспыт олоҕуттан бэрт элбэх санаалар сүүрүк буолан устан ааһан истилэр…

Кини Кыбыттар диэн мантан икки көстөөх, сис ортотунааҕы кыараҕас алааска үөскээбит. Бу кыараҕас алаас хоту халдьаайытын үрдүгэр кини эһэлэрэ, аҕата хара тыаны солооннор хас да дал оннун саҕа өтөхтөөх этилэр. Ол өтөх арҕаа тыатын саҕатыгар, уот сиэбит хоруолаах төҥүргэстэрин ортотугар, хоспох саҕа сыһыары хотонноох, хотон дьиэ икки ардыларынан соҕотох ааннаах, аҥар муннугунан сыбах оһохтоох, эркинигэр чуолҕан саҕа иккилии түннүктээх, ыт уйатын курдук ыыспаларыгар атаҕа суох имииһит аҕатыныын, хараҕа суох ийэтиниин, Чооруос диэн кыракый быраатыныын икки

ынахтаах ыал буолан олорбуттара. Хачыгыр кимтэн да сынньыллыбакка, мөҕүллүбэккэ «көҥүл» оло­ҕу олорбута манна этэ: ийэлэрэ, хараҕа суох Өрүүнэ, хаҥас диэки илиитин таһынан талбаатаан, хайдыбыт уктаах мэкчиччи элэйбит үрүөх үрэр быһаҕы булан, тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн, туппахтаан-туппахтаан, тыһын булан быһа сууралаан ылара уонна тугу да билбэтэх киһи буолан оһоҕун чан­чыҥар тиийэн, уокка үтэн кэбиһэрэ. Хаста да таһааран куйахалыы-куйахалыы хат-хат үтэн баран, улахан өттүн быһа баттаан, мааны уолу­гар Хачыгырга биэрэрэ. Аҕалара кэмниэ-кэнэҕэс, сиэн бүтэрэн эрдэхтэринэ, куйаха сы­тын билэн таныытын хамсаммахтаан баран:

– Бу бэдиктэр эмиэ тириини уоран быһан ыланнар үппүттэр ээ… Дьэ, эмиэ Күтүр Көс­төкүүн айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии! – диэн өрө көбдьүөрэ түһэрэ. Онуоха: «Суодьаах, дьэ, эмиэ буолла ээ!» – диэн хараҕа суох Өрүүнэ саба саҥаран кэбиһэрэ.

Киниэхэ оччолорго маннык ыарахан үлэ суох этэ. Кыһын буоллаҕына аҕалара мутуктаан кил­лэрбит амынньыарын оһохторугар толору симэн биэрэн бараннар, дьиэ таһыгар силлиэ-тыал куугунуур тыаһын эрэ истэллэрэ. Чооруостуун ик­киэн түннүктэрин кырыатыгар Көмөрдөөххө баар Күтүр Көстөкүүн чочуобунатын оҥоро оон­ньууллара. Ол чочуобунаны, сэттэ сааһын туо­лан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Оттон Чооруос буоллаҕына, Хачыгыр оҥорорун үтүк­тэрэ. Сорох ардыгар Чооруос оҥордоҕуна, Ха­чыгыр:

– Ээ, акаарыа, бу курдук буолбатах, – диэн, чочуобуна оҥоһуллубут кырыатын сотон кэби­һэн, уолун ытатара. Онуоха ийэлэрэ:

– Ээ, тоҕойуом, Хачыгыар! Доҕоргун муокас­таама! – диэн ааттаһа саҥарара.

Сайын буоллаҕына Хачыгыр Чооруостуун ик­киэн Кыбыттар кыараҕас хонуутугар лыаҕы эккирэтэллэрэ, аһыҥаны бултууллара. Аҕалара Кыбыттар көлүкэтигэр соодьоҥноон киирэн, туу­тун көрөн, балык ыллаҕына: «Эн сиэ, ки­ни сиэтин!» – диэн хардарыта хатаҕалаһа-ха­та­­ҕалаһа сииллэрэ. Иккиэйэх ынахтара, хо­муйтарыы көрдөөбөккө, бэйэлэрэ кэлэллэрэ. Тарааҥка бастаан, доҕорун батыһыннаран, Тураҥнаах үрүйэттэн Кыбыттарга киирэн иһэн: «Бу иһэбит», – диэбиттии маҥыраан лаҥкыныыра, ийэлэрэ ыаҕайатын тоҥолохтонон, тайаҕынан талбаатыы-талбаатыы, титиигин диэки баран иһэн, Тарааҥка маҥырыырын истэн:

– Дьэ, тоҕойуом, Тарааҥка, кэлэ оҕус! Оҕом ыанньыйдаҕа, ол иһин маІыраахтыыра буолуо, – диэн төбөтүн салҕалатан, дьэбиннээх алтан ытарҕата эйэҥнии-эйэҥнии, таптаан ымманыйа иһэр буолара.

Арай бу олороннор, сайын биир киэһэ Та­рааҥкалара хараҕын өҥүргэһинэн көрөн, тиэр­гэҥҥэ өлөөрү мөхсө сытарын булбуттара. Ай­даан бөҕөнөн

бары тахсаннар чинчилээн көр­бүттэрэ: аҥар холо хааһырҕас гына иһэн хаал­быт, муннуттан сүмэһин сүүрбүт. Аҕалара: «Эбэ­ҕэ ыалдьыбыт», – диэн быһаарда. Чооруос:

– Ол эбэ диэн тугуй, ынах дьаҥа дуо? – диэ­битигэр, бу үйэҕэ кыыһырбат бэйэтэ, ийэ­лэрэ:

– Акаары, мээлэ саҥаран… – диэт, тайаҕынан сыыһа охсон хаалбыта. Ынахтара муннунан буугунаан, орулаан, хараҕа суох иччитин диэки көрөн кэбиһэн баран, кэлин туйаҕынан татыр-татыр тэбиэлэнэн, өлөн барбыта. Өлбүт ынаҕы бары тула өҥөйөн туран ытаспыттара. Тиэргэн таһынааҕы хаппыт титириктэри суулларан ынах­тарын үрдүгэр чөмөхтөөн, ытаһа-ытаһа, уматан кэбиспиттэрэ.

Онтон сотору соҕус буолан баран, Тураҥнаах үрүйэттэн кэлэр суол устун биир көмүс ыҥыырдаах, оһуордаах чаппараактаах, саппы­йаан кычымнаах күөх элэмэс аты мииммит ыыс араҕас хааннаах мааны таҥастаах тойон киһи дьоруонан тайдаран кэлэн, балаҕаннарын айаҕар түспүтүгэр, Хачыгыр Чооруостуун титиик иһигэр түһэн хаалан бараннар, мас быыһынан көрөн турбуттара. Тойон атын сиэппитинэн ыр­ҕардаан тиийэн, көмүстээх дөйбүүрүн угунан балаҕан айаҕын тоҥсуйда. Аҕалара ыалга бар­даҕына кэтэр саҥа торбос сонун кэтэн, тараҕай сүүһэ мэлэйбитинэн тахсан кэлэн, тэ­йиччи быар куустан:

– Тойонуом, дорообо! – диэн тоҥхоҥнуу турда.

– Били, ампаар охсон биэриэх буолан адьы­лаан ылбыт үпкүн төрүт умнан кэбистиҥ дуо? – тойон ньиргиэрдээх суон куолаһынан доргуйда.

Аҕалара икки сыллааҕыта Бачыгыратар Ба­һылай диэн быыпсай кинээстэригэр икки хостоох нуучча дьиэтин тутан бүтэрэн иһэн, тобугун силгэтин сүгэнэн охсон кэлэн, сылтан ордук босхоҥ буола сыппытын оҕолор өйдүүр этилэр.

– Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Уонна мин сүүрбэ солкуобайы иэс ылбыппар күһүннээх саас туруору үлэлээн ампаары бүтэрэн иһэн, дэҥнэммитим ээ… Онон ааҕыстахха, кыра да соҕус ылардаах буолуоҥ этэ… – диэн аҕалара тоҥхоҥноон эрдэҕинэ, тойон үөхсүбүт саҥата уотунан умайа түһэн баран, дөйбүүрүн угунан үлтү сынньан барбыта. Ол курдук охторо сылдьан дэлби кырбаан ба­ран, сөп буолан атын миинэн ырҕалыта турбута. Аҕыйах хонон баран, Ґрдүк Өлөксөй диэн аҕа­ларын ууһун дэһээтинньигэ кэлэн тойон иэһигэр соҕотох ынахтарын тутан барбыта. Онтон ки­нээстэр дьүүллэринэн төрдүөн түөрт аҥы ку­малааҥҥа тарҕаспыттара.

Хачыгыр буоллаҕына бу Күтүр Көстөкүүннээххэ түбэһэн турар эбит. Ити тарҕаспыттара икки сыл буолла, онно кини уон биирэ эрэ этэ, онон билигин уон үһэ.

Маннык ааспыт ыар санаалар Хачыгыр өйүгэр охсулланнар, кинини эмиэ кэбирэтэн кэбистилэр. Кини икки хараҕын көмүскэтигэр

сырдык ыраас уулар аллан бараннар, бөдөҥ доруобунньук курдук, кирээстээх имнэринэн таҥнары саккы­раа­быттарын, бурдугун тарта-тарпытынан туран, төҥкөйөн илдьирийбит ырбаахытын сиэҕинэн соттон кэбистэ. Бу кэмҥэ түннүккэ суруллубут ахсаан төһө да буккуллубутун иһин, алта уон биэс кутуу бурдук бүтэн барда. Бурдугун бү­тэрэн, чабычаҕар өрөһөлүү сотон ылан ба­ран, мааҥыын сарсыарда саппыт ыар дьиппэ халҕанын сэгэтэн, били сэрэнэн-сэрэнэн үктэнэр дьиэтигэр быкта. Бурдугун үс атахтаах хаҥас төгүрүк остуолга илдьэн ууран кэбиһээт, уон тарбаҕын сараппытынан оһох хаҥас чанчыгар кэлэн өйөнө түстэ.

Куруук сытыган сытынан аҥылыйа турар, лүҥ­күрбүт, барыамах хотонунан холоотоххо, бу, уҥа уонна кэтэҕэриин эркиннэригэр үстүү муус түннүктээх, уҥа диэки таҥара аннынан түөрт муннуктаах уһун остуол тардыллыбыт, ор­то­тугар оһохтоох, киэҥ киэлилээх ампаар дьиэ Хачыгырга күндүтүк көстөрө.

Сүүһүгэр кус сымыытын саҕа бөлтөйбүт ур­даах, хаҥас хараҕар оҕо ытыһын суолун курдук күөх мэҥнээх, ойоору олорор баҕа буутун кур­дук сантаҕар таныылаах, тэллэриттэҕэс уос­тар­даах, буоспалаабыт эбирдээх сирэйдээх, ха­һата түһэҕэр халыйан түспүт, илин аһа кыы­­рыктыйан эрэр эмээхсин, Хачыгыр диэки эр­гиллэн көрөөт, хаһааҥҥыттан эмэ өстөөҕүн кір­бүт курдук, дьэбидис гына түстэ. Хачыгыр буоллаҕына, туох да наадата суох эрээри бу оһоххо кэлэн өйөнө түспүт буруйун сабынаары, икки өттө хоруо буолбут, уокка турар улахан алтан чаанньыкка чох тардан биэрдэ.

Бу сүрдээх-кэптээх эмээхсин кини хотуна этэ. Күтүр Көстікүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ – суоһунан-суодалынан аакка киирбит киһи.

– Хайа, бу «тойоммут» тыыннаах эбиккин дуу? Бүгүн дьиэҕэ быгыа суох буолан андаҕайбыт буоллаҕа диэбитим, дьэ, быктыҥ дуо? – диэн эмээхсин Хачыгыры таныйбытынан барда.

– Эбээ! Хачыгыр эн саҥарбыккар ымаҥнаан күлэ турар, – диэн, Хачыгырдааҕар уҥуоҕунан улахан, оттомо суох чолбоодуйбут харахтаах, сэнэх таҥастаах уол, дьиэ ортотугар олоппоско олорон, быһаҕынан маһы кыччайан оонньуу-оонньуу, Хачыгыры хобулаан биэрдэ.

– Ити илээт киһи күлүүтэ суох туруо дуо? Арба «кинээс» оҕото «куһаҕаттарын» биһигини элэктээминэ… Итиннэ дьөлө тимирэн туруоҥ дуо, муускун киллэрэн уулаамына!

Хачыгыр, төһө да тымныыттан дьулайбытын иннигэр, туруо дуо, оһоҕу кэннинэн эргийэн, бу­руйдаах киһи быһыытынан тиийэн, чэҥи-мууһу ытырбыт холуодатыгар хам тоҥмут халҕаны тө­лө анньарын кытта ахсынньы ыйдааҕы аан-ту­ман сыгынньах түөһүгэр өрө кэтиллэ түстэ. Хачыгыр били хамсаттаҕына буруйданар сымы­һаҕын быһа ытыран, хаһан да синим биир диэ­биттии, тымныы туманы

сыгынньах түөһүнэн то­ҕу ааҥнаан таһырдьа мүччү ойон тахсыбыта, хаары бүрүнэн таҥнары сабдыспыт тииттэр быыстарынан ахсынньы ыйдааҕы өлбөөдүйбүт күн кылахачыйан көһүннэ. Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы ту­мана мэктиэтигэр, оргуйа турар солох курдук, бу­дулуйар. Кини тахсаат икки ытыһынан кулгааҕын саба харбаталаан ылан баран умса дьүккүйэн киэҥ чигдини быһа сүүрэн истэҕинэ, сырдырҕас тымныы, сылыйбыт хобордооххо сыа арыытын сотон ылбыт курдук, сыр-сыр гы­нан кини этин быһыта салаабытынан барда. Кэккэлэһэ турар икки ампаар ыпсыытыгар толо­ру симиллибит муус­ка тиийэн көрбүтэ, муус кы­ралыыр сүгэтин ким эрэ ылан барбыт. Кини көтөҕүөр сөптөөх муус буоллаҕына манна суох буолан биэрдэ.

– Оо, дьэ, абаккалаах!.. – диэн бөлүөстүбүт куолаһынан ытамньыйан саҥаран баран, хотон кэннигэр ыраах, өрө дьаарыстана кыстаммыт кыс мас диэки сүүрэн дьүккүйбүтүнэн барда. Тымныыга быһыта салаппытынан кыс маска тиийбитэ, били кини муус кыралыыр килиин сүгэтэ манна кэлэн, дүлүҥҥэ батары охсуллан турар эбит. Угуттан тардыалаан көрбүтэ кэлбэт гына кытаанахтык охсуллубут. Икки илиитинэн угун төбөтүттэн бобо харбаан, дүлүҥүттэн тэ­бинэн баран, бэйэтинэн мэһэмээннэнэн иттэ­ни түспүтэ, сүгэтэ төлө ыстанан күрдьүктээх хаар­га көхсүнэн батары түһэн хаалла. Хаарга сы­гынньах илиилэринэн батарыта тайанан ойон туран, ыстаанын алдьаммытынан симиллибит кө­мүрүө хаары тэбии-тэбии, мууһун диэки тэ­биннэ. Бу иһэн, сытыы быһаҕынан быһыта бат­таабыт курдук, илиитин тарбахтара аһый­бытын хардарыта айаҕар батары биэрдэ. Он­тон икки кулгааҕа, мэктиэтигэр тыс-тыс тыа­һаан ыла-ыла, бүрүтэ ылбахтаабытын хам тут­тумахтаан кэбистэ. Мууһугар кэлэн биир улахан мууһу, өһіөбүт быһыынан, бокуойа суох үлтү сынньан баран, көтіххө сөптөөх биир мууһу сыгынньах ньилбэктэригэр өйөөн, өрө көтөҕөн түөһүгэр ууран, тула өттүн тоҥ мууска быһыта хаарыйтарбытынан, дьиэ ааныгар кэллэ.

– Ааны аһыаҥ! – Бу курдук биэстэ-алтата хаһыытаабытын кэннэ, халҕан бэрт наҕыллык сэгэҥнээн аһыллыбытыгар били маанылаах сиэн оҕолоро мэник харахтарын дьэргэппитинэн быган кэллэ.

Тыына-быара ыксаабыт Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ, Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта.

– Ити илиэһэй, бэйэтэ да ааны аспакка, бу тымныыга ыалдьа сылдьар оҕоҕо аан астара-астара, киллэрбит мууһун хара санаатыгар сиргэ бырахта дии… Ыл сирэйин үлтү имитэн туруор! – диэн эмээхсин сүөлэҥи куолаһынан уолун кик­сэрэн

биэрдэ. Хачыгыр көһүйбүт көхсүгэр тот­­тук оҕо сутуруга битийбитинэн барда.

– Ии, тоҕойум оҕото сутуругун сыыһын бол­точчу туттубут буола-буола, – диэн эмээхсин оҕо­тун, таптаан, ымманыйар саҥатын тыына быс­таары сытар Хачыгыр үдүк-бадык истэр.

Хачыгыр нэһиилэ ат буолан, сор бөҕөнөн үнүөхтээн-үнүөхтээн туран мууһун сыра бөҕөнөн көтөҕөн, хаҥас диэки остуолга илдьэн уурда. Мууһун анньан, холумтаҥҥа туора тыыллан оло­рор алтан солуурга симэ-симэ, иттэ таарыйа сы­мыйанан сааһылаабыта, чэчиргэппитэ буолан чочумча тура тµґэн ылла. Кини муҥутуур муҥ албаһа диэн ити буолар.

Бу сырыттаҕына «Хачы-гы-ыр» – диэн хотон халҕанын тыаһа бөтүүктүү хаһыытаан иһилиннэ.

– Ынаҕы киллэртээн эрэллэр. Ити дэриэтин­ньик итиннэ турбут сиригэр дьөлө тимирэн туран эмиэ биир эмэ торбоґу сиэтэрэ буолуо, – диэн хотун бэлэһин түгэҕэр сүөлэҥэдийдэ. Ону истээт, Хачыгыр хотоҥҥо көтөн түспүтэ: хайы-үйэ аан туман быыһынан кыламаннара бобо кырыар­быт ынахтар, чолооруҥнуу-чолооруҥнуу, торбостор ту­рар сирдэрин диэки балайынан харбаһан эрэл­лэр. Кини куолутунан торбос отугар тиийбит ынах­тартан биирдэстэрин муоһу­гар иилистэ тү­һэн, дэлби мускуйсан, онну­гар илдьэн баайан эр­дэҕинэ, биир борооску өлөр саҥатын саҥарда. Маны хайы-үйэ хотуна истэн, ааны іІійін туран, төрөөбүт сырҕан эһэлии часкыйда:

– Дьэ, чолойо сытыйбыт, бэйиккэй! Ити бо­роос­куну сиэттиҥ буолбат дуо? Дьэ, оттон та­ҕыстаххына көрдөөбүккүн биэриэм.

Маннык ынырык сааныыны истибитинэн, Ха­чыгыр бэйэтин үлэтин оҥоро сырытта…

Хотон халҕана иккиһин «Хачыгы-ыр» диэн са­быллан хаалла. Хачыгыр тэҥнэһиэ дуу били саа­ныылаах дьиэ диэки ыыс быдаан туман ортотунан устан барда. Хотон айаҕар тиийэн иһиллээн турбахтаата. Өскөтө кинини хотуна кэнийэ олорор саІатын истэрэ буоллар, бу хотон иһигэр тоҥон, хоргуйан ілµі да буоллар, тахсыбатын кэрэйбэт. Икки илиитин холбоччу тутан үрэн сылыта-сылыта, эр хаанын ылан, дьиэ­ҕэ таҕыста.

– Чэ, илээт, таҕыстаргын кэл манна!

Хачыгыр буоллаҕына, оһох иннигэр туран, ытамньыйбыт куолаһынан:

– Ааттаһабын, хотунуом, бырастыы гын, — диэн аһыннарыах киһи курдук, кірдіґін кірді.

– Туох да айдаана суох, миигин туруоран эрэйдээбэккэ, кэл манна! Син биир сирдээн ти­мириэҥ, халлааннаан көтүөҥ суоҕа… Кэл диэтим!..

Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһатан бар­даҕына, биитэр куоттаҕына, ол иннигэр хаста да уҥан тиллэрэ.

– Хотон айаҕын мээнэ аһан кэбиһэллэр дии…

– Кэл диэтим!

– Оттон Чөрөөкүйэни баайа турдахпына, Саа­дьаан баран…

– Өссө кэлбэккэ тураҕын дуо?!

– Оттон Саадьаан санаата туолуо буоллаҕа…

Оһох хаҥас чанчыгынан икки-үс хардыыны

иннин диэки бараат, уот иннигэр илиитигэр кылгас уот анньар маһы туппутунан олорор хо­тун икки эҥил баһынан дьигиһийэрин көрөн дьик гына түстэ. Кини ити курдук дьигиһийдэр эрэ Хачыгыр аанньа буолбат этэ.

– Хотунуом! Ааттаһабын, көрдөһөбүн…

– Діксө халлыргыы тураҕын дуо?!

Хачыгыр, уруккуттан охсор сириҥ бу баар диэххэ айылаах, икки чэчэгэйиттэн хам туттан, охсорго бэлэм гына тібөтүн төҥкөппүтүнэн, эр­дэттэн үлэтин бүтэриэх курдук, сыҥсыйан ытыы истэ. Онтон Хачыгыр харахтарыттан кыым­нар бырдаҥалыы түстүлэр… Хачыгыр оҕутта.

– Абытай!.. Айакка-айаккыы!

– Аны, аны кэйдэриэҥ дуо, ээ! – хотун хо­йуу куолаһа баргыйдаҕын аайы, мас тыаһа битигириир… Хачыгыр хонууга бырахпыт собо курдук иэнинэн лаһыйара мөлтөөн, ытыыра бөлүөстэн барда.

– Бу мас сыта ньулуун дуу, аһыы дуу? – эмээхсин маһын Хачыгыр муннугар дукдуруйда.

Эмээхсин маннык дьикти-дьиибэ ыйытыыта, уурайаары гыммыт бэлиэтэ этэ.

– Тур киэр буол!

Хачыгыр мөхсүбүтүнэн ат буола түспүтэ, кулгааҕын тыаһа чуҥ гына түстэ уонна сир үрдэ хаан буолан тараахтанан сыыйыллан көһүннэ. Ыҥырҕаан, ынчыктаан ытыы-ытыы, ат буолан бэйэтин уйатыгар – оһох кэннигэр тиийдэ. Оһох кэннинээҕи хотуул үрдүгэр биир хах тэлгэх быраҕыллыбыт, муннуга чэҥинэн бүрүммүт орон үрдүгэр бүк түһэн арыычча хараҕа сырдаан кэллэ уонна, ытыырын кыатанаары гынан, мун­ньа-мунньа үөһүн тартара сытта.

Бу сытан көрдөҕүнэ, таһыттан тымныы сал­гын сотору-сотору өрө тибиллэн киирэн дьиэ иһигэр халаан уута буолан уһуннулар. Үрдүк арҕастарыгар үллүктүү саал былааты эриммит, эҥин араас ыдаччы таҥныбыт хас да эр дьон киирэннэр, кырыарбыт µтүлүктэрин атахтарыгар тэбээн, сыгынньахтанан, уҥа көхөнү тобус-то­лору таҥастарын ыйаан кэбиһэ-кэбиһэ, уот ин­нигэр олох маска олортолоон кэбистилэр. Са­ҥаларыттан иһиттэҕинэ, биир – кини тойоно Күтүр Көстөкүүн саҥата бурдургуур, оттон биирдэрэ буоллаҕына, Күтүр Көстекүүн уола Бачыгыратар Баһылай саҥата. Бачыгыратар Баһылай ойоҕо Ыйдаҥа Ылдьаана, сылы быһа сэллик буолан сытан ыарыылата-ыарыылата, Хачыгыры сор бөҕөтүн сордообута. Оттон кини өлбүтүн кэннэ ол сор-муҥ хайа да өттүнэн чэпчээбэтэ, син биир оннунан хаалла. Балары барытын саныы сытан, Хачыгыр төһө да быһыта сынньыллыбыт төбөтө итий гыммытын, төһө да аччыгыттан куттаҕа курастыйбытын иннигэр, утуктуура ба­һы­йан, тоҥоруттан ыт курдук түүрүллэн, дьи­гиһийэ-дьигиһийэ утуйан барбыта.

Төһө өр бу курдук сыппытын билбэтэ. Арай биирдэ уһуктан кэлбитэ уҥа остуолга, сыа чү­мэчи үдүк-бадык умайбыт, хайы-үйэ аһаан туран эрэллэр эбит. Кини уот кытыытыгар көс­түөҕүн төһө да куттаммытын иннигэр,

аччыга кыһарыйан, тыаһа суох туран, оһох чанчыгар тиийэн, уот сырдыгар көстөр көстүбэт илиитин уокка сарбаҥнатта. Иһигэр – аһатаайаллар диэн кэтэһэ саныы турда да, туох да биллибэтэ. Күтүр Көстөкүүн, сибилигин аҕай аһаан бүтэн, икки ньилбэгиттэн тайана-тайана алтахтаан туран, күрүлэччи уһуннук кэҕэрдэ-кэҕэрдэ, муҥу­нан көрөн, көҕөччөр хаҕы сыһыарбыт курдук кыырыктыйбыт бытыгын туора-маары имэринэн кэбиһэн баран, хааман мадьалдьыйан кэлэн, уот иннигэр олорон, хаҥас өттүгүттэн ойуулаах удьурхай холтуунун ылан топ-топ тоҥсуйан ба­ран, икки тарбаҕынан батыччы харбаан ылан, былҕайбыт хара таныытыгар толору симиннэ. Оттон кини уола Бачыгыратар Баһылай туохтан эрэ кыыһырбыт быһыылаах, өргөс курдук ту­ру­луччу көрүтэлээн, алтан тэриэлкэ курдук ма­лаҕар сирэйэ дьэбидийэн, уҥа ороҥҥо туоллан олорор.

Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Хачыгыр хаһыырбытынан чэчэгэйин харбанарын кытта, тоттук уол ыстанан кэлэн баттаҕар түстэ:

– Оноҕоспун тоҕо ылбакка уокка сиэттиҥ?! – Хачыгыры баһыттан булгу сөрөөн илдьэн түү­рүллэн утуйа сытар эриэн ыты сиирэ-хал­ты баттаабытынан түспүтүгэр соһуйбут ыт ыр­дьыгынаабытынан ойон туран, тоттук уол ха­ҥас бүлгүнүн быһа хабан кэбистэ. Тоттук уол сарылыы-сарылыы сиргэ үҥкүрүйэ сылдьан, ус­тунан иэрийэн, уҥуох курдук буолан барда. Ха­чыгыр бу алдьархайтан куотаары өрө хо­йуол­лаҥнаан эрдэҕинэ тоттук уол аҕата Бачы­гыратар Баһылай, кыламмытынан ыстанан кэлэн, өрө көтө түһэн баран хара быарга тиҥилэхтээн кэбистэ. Хачыгыр, иҥиир ситиитэ тардан кэбиһэн өрө тэйэ түһээт, нусхас гынна. Бачыгыратар итинэн бүппэтэ, оһох чанчыгар кыстана сытар хардаҕастартан биир хардаҕаһы сулбу тардан ылан, буруйун билинэн суол ааныгар тиийэн эккэлии турар эриэн ыты сиһин ортотунан кур­буулаата. Ыт буоллаҕына, киһи мэйиитигэр ха­таныах курдук сып-сытыытык часкыйа түһээт, баҕалыы, түөһүнэн сыылан хаалла.

Бүгүҥҥү кытаанах үлэтин бүтэрэн атах ороҥҥо сытар хамначчыт оҕонньор, Айгылла Бүөтүр, аны бу алдьархай миигин таарыйыа диэбиттии, өндөйөн Хачыгыр диэки көрөн кэбиһэн баран, тугу да билбэтэх-көрбөтөх киһи быһыытынан, түнэ сонунан бүрүнэ тардынан кэбистэ.

– Бэйи эрэ, бу киһи тохтоо! Хайа, тыл-өс буо­лаарай? – диэн баран Күтүр Көстөкүүн, хот­туунун олоппоско топ-топ тоҥсуйан кэбистэ.

– Буоллун! – Бачыгыратар уһуутаабытынан уҥа ороҥҥо баран, чип-чиҥник лик гына олоро түстэ.

– Хара түөкүн, баайыллан били манныгы ылаары хорум дьиэ ортотугар тыыллан сыт эрэ! Ыл тур, киэр буол! – хотун,

оронун анныттан Хачыгыры таһыйар анал маһын сулбу тардан ылан, куттанарын ааспыт Хачыгыр үрдүгэр ал­тахтаан тиийэн кэллэ.

– Чэ, тур, киэр буол диибин ээ! – дии-дии күүскэ Хачыгыр тырыттыбыт даба ырбаахытын саҕатыттан ылан илгиэлии туран, муннуттан-уоһуттан хаана барбыт, хайы-үйэ кубарыйан хаалбыт сирэйи көрөн:

– Бабат-татат, өлбүт… Атын күтүр… – диэн өмүрэн бабыгыраата.

– Өллүн… Јллүн… – кыыһырбыт тойон Ба­чыгыратар үрүт-үрдүгэр хаһыытыы олордо.

– Ар дьаалы, киһи!.. Ыккын баҕас тоҕо өлөр­дүҥ! Бэрт ымыылаах ыт этэ. Хайа ити Хачыгыры даҕаны тыл оҥордохторуна, тыл аата тыл буолаарай… Хайа, дьоҥҥор-сэргэҕэр эйэҥ холоон… – диэн Күтүр Көстөкүүн иҥиэттэн кэ­бистэ.

– Мин оҥорбут буруйбар эн сылдьыаҥ суоҕа!

Өр соҕус бары саҥата-иҥэтэ суох сөҥөдүһэн олордулар. Дьиэ иһэ им-ньим. Арай дьиэ айа­ҕар сытар ыт мөлтөөбүт саҥата ыйылыыр, уот тыаһа чачыгырыыр. Эмээхсин бэриинэтин тап-тап таптайан оронун оҥостон барда.

– Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы. Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити.

– Сабылын… Сабылын… Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо?! – Бачыгыратар ийэтин саба саҥарда.

– Бу киһи манна сытыа дуо? Тур, Айгылла, киэр гын! – диэтэ Көстөкүүн оҕонньор, туран Хачыгыр тыылыы тэппит атаҕын хаһыйа тэбэн кэбиһэн баран, остуол аттыгар тиийэн таҥараҕа үҥэн боҕуйан барда. Айгылла, хайдах да гыныан булбатах киһи быһыытынан, туран түнэ сонун быарыгар туттан олордо.

– Хайатын итиннэ тыыллан сытыай, сүбэтин булуохха баар! – эмээхсин сүөлэҥэдийдэ.

– Туран тойомсуйа олороҕун дуу, ээ? Сиргэ силлиигин дуу, ээ? Кэлэйэн силлээтиҥ дуо? Эйигин эмиэ ити курдук кэбилээтэххэ туох баар буолуой? – Бачыгыратар Айгылла үрдүгэр диб­дигирээн тиийдэ.

– Оттон ханна гынабын? Сүбэлээҥ ээ. Ман­ныкка түбэспэтэх киһибин… Хайдах да гы­ныах­пын булбакка олоробун.

– Хотоҥҥо киллэрэн атыыр оҕус атаҕын анныгар бырах!

– Бэйи, оттон…

– Чэ-чэ! Хабыргыы олоруоҥ дуо?!

Айгылла туран, долбууртан тымтык ылан уматта уонна, уоттаах тымтыгы тииһигэр ытыран баран, Хачыгыры синньигэс биилиттэн кууһан ылан санныгар биллэҕи быраҕан, хотоҥҥо киирдэ. Айгылла, хотон иһигэр киирээт, икки хара±ын уутун хаҥас харытынан туора соттон, көхсүн этитэн кэбистэ. Улахан саадьаҕай атыыр о±ус аттыгар илдьэн Хачыгыры ыалдьыа диэн сэрэммит курдук, муоста±а ууран, тымтыгын хоруотун тосту тутан уотун сырдатан баран, ботугуруу турда:

– Тукаам, Хачыгыар! Миигиттэн хоргутума. Мин туох да буруйум суох. Ол дойдуга, кырдьыгы көрөр дойду буоллаҕына, бу кэбилээбиттэрин үҥсээр… – Баҕар иһиллээн тураллара буолуо диэбиттии, дьиэ аанын диэки кылап гына

көрдө уонна дубук со±ус атыыр о±ус диэки анньан кэбистэ. Атыыр оҕус аттыгар сытар хас да сүөһү соґуйан ойон турдулар, оттон атыыр оҕус сиргэнэн, муостаны үлтү лүһүгүрэтэн, эркиҥҥэ өттүгүнэн сигэнэ туора туран кэбистэ.

– Оо, бырастыы уоспадьыы! Дьадаҥы диэн сор да буолар эбит, – Айгылла кириэстэнэн кэбиһээт, ынахтар быыстарынан дьиэ диэки бара турда. Дьиэҕэ тахсан кэлбитэ: Бачыгыратар, оронун оҥостон баран, сыппакка, кинини кэтээн олорор эбит.

– Түөкүн! Дьэ, тойонум киһини өлөрдө диэн дьоҥҥо баҕырҕаан көрөөр эрэ!

– Ээ, тойонуом! Тоҕо кэпсээтэхпиний, эчи миэ­хэ туох буолуой.

Бачыгыратар туран, долбууртан тымтык ылан уматан, таҥара холоругар кэлэн кэрийэ көрөн: талан-талан биир көмүс таҥара иннигэр чүмэчи уматта:

– Чэ, кэл! Дьоҥҥо кэпсиэм суоҕа диэн ан­даҕай!

– Тойонуом! Андаҕайбатахпына даҕаны туох буолан кэпсиэхпиний…

– Дөксө андаҕайымаары гынаҕын дуо? Ити буоллаҕына… – Бачыгыратар аан диэки харбыалаһан тиийэн, били ыты быһа охсубут маһын сулбу тардан ылла…

– Бэйи, тойонуом!.. Андаҕайабын… Анда­ҕайа­бын…

Ойон туран, уҥуоҕа хамсыы-хамсыы, ки­риэс­­тэммитинэн барда… Андаҕайан бүппүтүн кэннэ:

– Кэл, нохоо! Бу биир хамса табах баар, ма­ны тарт! – диэн хотуна табах «күндүлээтэ».

Хачыгыр туһунан кэпсэтии итинэн бүттэ. Сар­сыҥнытыгар:

– Көстөкүүн оҕонньордоох саах күрдьээччи уолларын атыыр оҕус кэйэн кэбиспит. Барахсат­тар саах күрдьээччитэ суох хаайтарбыттар үһү, – диэн кэпсээн улахан кинээстээххэ тиийбит. От­тон Кэччэгэй Кэтириинэ уолун Бачыгыратары: «Саах күрдьээччитэ бул!» – диэн сулуйар буолбут…