Үрэх куһа киирбитин курдук сайын, күһүн саха сирин бары уһугуттан эдэр ыччат халыччы анньан дьоллоох Туймаадаттан дьол-соргу көрдөһө киирэрин сүрэх үөрэ көрөр. «Хор, бу биһиги норуоппут дьоно-сэргэтэ үчүгэй да сэбэрэлээх, кэрэ да санаалаах, үп-харчы булан, олоххо дьулуһар үтүө тылларын этэн-саҥаран, үөрэтэн-такайан ыыппыт оҕолоро барахсаттар буоллахтара бу балар. Ийэ-аҕа эрэлин толоро, үүнэ-сайда кэлээхтээтэхтэрэ. Бу көрөр эдэр дьонум бүүс-бүтүннүүлэрэ үчүгэйи эрэ үрүлүтэр, үтүөнү-кэрэни эрэ дэлэтэр күүскэ кубулуйдаллар, арааһа, биһиги саха омуга өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа этэ. Барахсаттарга тугунан эмэнэн көмөлөөх буолбут киһи баар ини. Бу өрө көтөҕүллүүттэн мин эмиэ туора туруохпун баҕарбаппын ээ» дии саныыгын.
Онтон хаһан ити көрсүбүт эдэр дьонуҥ иһэн-аһаан, баттахтара бураллан, итирэн-кутуран тэлэкэччиһэ, саҥа-иҥэ буолан тиэрэ-маары эрдэн, кафеларга кинилэр аҕай буоланнар табаахтаан унаарыта-унаарыта дьаардаах буруону үрэн субуйа олордохторуна, эбэтэр уоллуун-кыыстыын суулаһа сылдьан пиибэлии сырыттахтарына аһары хомойо көрөбүн. Абаран-сатаран кэлэбин. Ханна арыгылаах, ханна пиибэлээх сирдэргэ саха оҕолоро олорор буолаллар. Бу үптэрэ дэлэйин, бу күн кыһалҕата суохтарын көрүөҥ-истиэҥ этэ.
Планета дьоно, ол иһигэр сахалар, нууччалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, татаардар бары даҕаны олус кыһалҕалаах, 20-Їис үйэни түмүктээн эрэбит. Ким барыта бэйэтин норуота мөлтүөн-ахсыан дьөрү диэн баҕарбат. Маныаха аналлаах хайысхаларга эрэ туруоруллан үлэлиир-хамныыр правительство уонна Республика Президенэ М. Е. Николаев, үөрэх, культура, спорт эйгэлэрин эргимтэлэрэ, сокуонунан араҥаччылыыр Ил Түмэн (Государственнай Мунньах) депутаттара, тустаах департаменнар, министерстволар эрэ көмөлөрүнэн уонна ийэлэр-аҕалар, доҕор-атас дьоннор тэрийсиилэринэн, туруорсууларынан уонна үп-ас, бюджет көрүллүүтүн, государственнай туруктаах дьаһаллар олоххо киллэриллиилэрин эрэ күүһүнэн билиҥҥитэ сайдыы диэки хардыылаан, аан дойдуга, цивилизованнай эйгэҕэ биллэн-көстөн эрэр курдукпут.
Онтон сахалар уопсай ыччат нэһилиэнньэбит сорох маассата ити дохсун хардыыттан туора тардан таһаарар соччо-бачча туһаны биэрбэт уонна сайдыы киириитин атахтааһыҥҥа охтуох курдук буолан эрэр (мин итинэн орто саастаах, кырдьаҕас уонна оҕо туһа диэн буһа-хата сылдьар бүгүҥҥү бэйэм көлүөнэ дьону эппэппин). Табатык өйдүүргүтүгэр көрдөһөбүн. Олор туохтарый мин көрүүбүнэн уонна өйдөөһүммүнэн?
Сайдыыга-үүнүүгэ тардыһыы норуот ис туругуттан ситимнэһэн тахсыахтаах. Ол аата норуот олоҕун бары эйгэтэ чопчу сыаллаах-соруктаах

сайдыы-үүнүү суолун-ииһин тутуһуохтаах. Ол эппиэт эбээт бары хайаан даҕаны үрдүк үөрэхтэниэхтээхпит, омук сиринэн тэлэһийэ сылдьан үлэлээтэхпитинэ эрэ сайдыбыт-үүммүт курдук көстүөхтээхпит диэни. Итинник саныыр, арааһа, сыыһа да соҕус буолуохтаах. Чэ, баҕардар саха норуотун төһө эрэ ахсааннаах ыччат дьоно лаппа үчүгэйдик үүммүт-сайдыбыт да буоллуннар. Олор эмиэ бэйэлэрин тулалыыр эйгэлэрин дьоно саха төрүт майгытын-сигилитин тутан, олохтоох баайы-дуолу тэнитэн, сүөһүнү күрүөлээн, сайдыы уопсай хайысхатыгар лаппа чугас олоҕу-дьаһаҕы айан, оҕону-урууну иитэн олороллоругар наадыйыахтаахтар уонна онуоха интэриэстээх, тардыстыылаах даҕаны буолуохтаахтар дии саныыбын.
Онтон от оттоон, мас мастаан, сүөһү көрөн, саха төрүт майгытын-сигилитин халбаҥнаппакка, өссө байытан-тайытан, омук быһыытынан чиҥник, чөллүк олорору ситиһии нация төрүт халбаҥнаабат ирдэбилинэн буоларын бүгүҥҥү тыа да, промышленнай улуустар да дьонноро-сэргэлэрэ өйдүүр уонна булгуччулаахтык тутуһары олохтуур, баар оҥорор кэмнэрэ, күннэрэ-дьыллара кэллэ курдук.
Биһиги билиҥҥи олохпутугар ити сүрүннүүр уонна сомоҕолуур, биир сыалга-сорукка түмүөхтээх олус наадалаах хайысха ситэ-хото өйдөнүллэ илик дуу дии саныыбын. Үүммүт-сайдыбыт, байбыт-тайбыт эйгэлэр баҕардар саха норуотун элитатынан буоллуннар даҕаны. Кинилэр төһө уһуохтарай арай норуот халыҥ маассатыгар өйөбүл ылбат, эбэтэр кинилэргэ тирэнэр кэскиллээх тирэхтэрэ суох буоллаҕына. Эбэтэр от-бурдук, сүөһү, норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар үлэлиир сүүһүнэн тыһыынча ахсааннаах эдэр дьоммут норуот быһыытынан интеллектуальнай өйдөрүн, кинилэр үйэттэн үйэлэр тухары утумнаан илдьэ кэлбит үчүгэйгэ үөрүйэхтэрин, өйдөрүн-санааларын туругун, кинилэр культураларын, атын норуоттарга кэрэхсэтиэхтээх өрүттэрин, онон атын омуктар, ону тэҥэ цивилизованнай киһи-аймах культуратын байытар культурнай-материальнай, философскай-эстетическэй сыаннастарбытын дакаастыыр толору дьоҕурдаах, талааннаах, аан дойду үөрэҕин билиҥҥи таһымын, наукатын, техническэй өйүн-санаатын баһылаабыт дьоҥҥо наадыйаллара ама, баа буоллаҕай? Наадыйаллара, ол эйгэ дьоно баар буолууларыгар уонна ити сайдыылаах эйгэ дьоно сөптөөх суолу-ииһи тутуһан норуоту кэскиллииллэригэр, сирдииллэригэр баҕараллара сиэрдээх көстүүнэн буолар.
Сайдыы суолугар туруммут, омуктар эйгэлэригэр киирбит дьоммутугар кини эрэ норуотун дьоно эстэ-быста, арыгылаан, табаахтаан, ускул-тэскил сылдьаллара, биллэн туран, ночооттон атыны аҕалбата чуолкай. Маныаха чопчу туох көмөлөһүөн сөбүй? Норуот үөскээбит майгытын-сигилитин

ыһыктыбат туһугар дьулуһуута уонна ону саҥалыы таһымҥа таһааран сайыннарыы — национальнай интэриэс быһыытынан көрүллүөн наада.
Саха норуота аан дойду норуоттара үүнэр ыччаты эстетическэй иитиигэ биэрбит төрүт культураларыттан тугунан да итэҕэһэ суох, өссө этиэм этэ, олус сүдү культураны айбыт, онто ситэ үөрэтиллэ уонна сөптөөхтүк туһанылла илик норуотунан буолар. Баары дириҥник иҥэринии философията илдьиритиллэн оҥоһуллуон наада. Биһиги норуоппут баччааҥҥа диэри бэйэтин бэйэтэ ииттинэн, өйүн-санаатын туругун ыһыктыбакка, философскай-эстетическэй эйгэтин сүтэрбэккэ кэллэ. Бу - дьол. Арай эмсэҕэлээһиммит диэн, мин санаабар, былыр-былыргыттан утумнаахтык укулаата ууруллан кэлэн испит олохпут-дьаһахпыт араас улахан уларыйыы кэмнэригэр, араас режимнээх, тутуллаах, ирдэбиллээх государственнай системалар үөскээбит кэмнэригэр уһаты-туора тутуллан эстэ-быста, ыһылла-тоҕулла сыспыта буолар. Ыраахтааҕылаах Россия уонна Советскай Союз саҕанааҕы тутуллар кэмнэринээҕи долгутуулаах, ыгыылаах, эмсэҕэлээһиннээх кэмнэри, оччотооҕу историябыт бардам-баламат хардыыларын, дьалхааннарын, ол түмүгэр охсуллубут да, өрүһүммүт да түгэннэрбитин саамай кырдьыктааҕа буолаарай диэн сыныйан, тэҥнээн, ыараҥнатан көрдөххө ити этэрим өйдөнүллүөн сөп этэ.
Былыр-былыргыттан саха норуота көлүөнэни иитэр-үөрэтэр педагогическай ситимэ араас кэмнэргэ араастаан кэһиллибитэ мэлдьэх буолбатах. Ол биирдиилээн ыал-дьон сыһыаннарыгар даҕаны, общество араҥалаһыытыгар даҕаны дьэҥкэтик көстөрө-биллэрэ уонна сорох өттүгэр аһары түһүүлэри — төрдү-төбөнү өйдөөбөт, ытыктабыллаахтык сыһыаннаспат, тугу даҕаны хоҥорууга хоҥнорбот, бэйэни убаастаммат буолууга, норуот быһыытынан бэл намыһахтык сананыыга тиэрдэр кутталлары уга сылдьыбыта эмиэ баара. Ол барыта норуот иитинэр-өйдөтүнэр төрүт укулааттара кэһиллиилэрин, олору наадалааҕынан аахпат буолууга тиийии иэдээннээх көстүүлэрэ этилэрэ.
Саха норуота ити бөрүкүтэ суох көстүүнү уонна олус кутталлаах «сайдыыны» утары охсуһууну саҕалаата дуу? Саҕалаата уонна салгыы норуот чөлүгэр түһэр тутулун бөҕөргөтүү суолларын көрдүүр. Ону туохтан көрөбүнүй? Бу мин суруйааччылар эйгэлэригэр сылдьар киһи?!
1985 Сылтан Россияҕа демократическай тутул тула санааны аһаҕастык этии, хайдах политическай режимнээх государствоҕа олорон кэллибит, ханнык политическай тутуллары аастыбыт, тугу сыыстыбыт, тугу таптыбыт, салгыы хайдах олоробутуй, үүнэбитий-сайдабытый, туох саҥаны олохтуубутуй диэн киэҥ ис хоһоонноох кэпсэтии күөдьүйэн, государственнай-политическай тутул туһунан санааны-оноону

аһаҕастык этии балаһата кэлбитэ. Улахан суолталаах уларыйыылар дойду бүттүүнүн үрдүнэн тахсыбыттара.
Саха үөрэхтээх норуоттарын дьылҕатыгар чугас турар интеллигенциятын чулуу дьоно сити кэмҥэ сахалар ханнык государственнай тутуллаах системаны олохтуохтаахтарын, туох күүс тула сомоҕолоһуохтаахтарын туһунан кэскиллээхтик саныыр буолбуттара. Суруйааччылар, саха интеллигеннэрэ бары биир санааҕа — президенинэн салаллар, сокуону таһаарар парламеннаах демократическай тутулу бөҕөргөтөр былаастаах, политикалаах, цивилизованнай, государственнай сайдыы суолугар таһаарар государствоны үөскэтэргэ ыҥырбыттара мээнэҕэ буолбатах этэ. Итинник быһаарыныы саха норуота олорон кэлбит историческай олоҕун кытары ыкса сибээстээҕэ. Маннык хардыыны сиэрдээхтик оҥоруу, Россия Федеральнай государствота сувереннай сайдыы суолугар туруммут, эйэлээхтик олорорго уонна үйэ-саас тухары бииргэ буоларга, дойду бүттүүнүн үрдүнэн сиэрдээх олоҕу тутарга дьулуһар государстволар сомоҕолоһууларыгар тирэҕирэр саҥа суолу-ииһи тобулунарыгар, дьиҥнээх демократическай төрүтү сайыннарарыгар тирэҕи биэрбитэ. Онуоха барыта хаарты тахсарын курдук эриэ-дэхси буолбатаҕын бэркэ диэн билэн-көрөн олоробут. Утарсыылары даҕаны аҕыйаҕа суоҕу көрсүбүппүт, араас демократическай көҥүлбүтүн, сувереннай бырааптарбытын хааччахтыырга дьулуһар күүстэр баалларын өйдөөбүппүт.
Маннык ыгааһыннаах кэмҥэ саха үөрэхтээх дьоно, кини эрэйи-кыһалҕаны көрбүт интеллигенцията, туох ханнык иннинэ саха норуотун аҕа көлүөнэ дьоно араас кэмҥэ туруорсубут демократическай, политическай, философскай, социальнай-экономическай төрүттэрэ хайдах этэй диэн боппуруоһу быһаарыыга хорсуннук туруммуттара, государственнай архивтарга хараллан сытар докумуоннары, политическай репрессиялар киппэ источниктарын, саха улуу дьоно А. Е. Кулаковскай, В. В. Никифоров, С. А. Новгородов, П. А. Ойуунускай, М. К. Аммосов, Ис. Барахов, уо. Д. А. Архивнай матырыйаалларын иҥэн-тоҥон үөрэтии балаһата саҕаламмыта. Народнай суруйааччылар Софр. Данилов, В. С. Яковлев-Далан тус бэйэлэрин кылааттарын киллэрсибиттэрин, саха норуота государственнай тутул ханнык көрүҥүн ылынар туһугар бастакы көлүөнэ интеллигеннэр дьулуспуттарын сыныйан, саҥа таһымҥа таһааран үөрэтии бастакы хардыыларыгар сөптөөх хайысхалары тутуспуттара. Далан биир биллэр ыстатыйатыгар А. Е. Кулаковскайдаах көлүөнэлэрин политическай-экономическай, норуоттарын инники дьылҕатын түстүүр туһунан санааларын ситимэ ханна тиийэн быстан хаалбытын булан ылан билиҥҥи кэмҥэ сыһыаран салҕаан биэрэр наадатын, норуот

алдьаммыт, тоҕута кэһиллибит историятын «абырахтыыр» кэм кэлбитин, оччоҕуна эрэ биир сүрүннээхтик утумнуур ситими үөскэтии кыаллыан сөбүн туһунан олус наадалаах санааны биир бастакынан хорсуннук эппитэ.
Далан итини дириҥник өйдөөбүт киһи быһыытынан политикаҕа, общественнай-государственнай тутулу тутуу боппуруостарыгар публицистическай ыстатыйаларын, радионан, телевидениенэн санаатын атастаспытын, өйдөтөр-санатар үлэни ыыппытын таһынан, историк киһи быһыытынан саха интеллигенциятын политическай дьылҕатын туһунан фактическай матырыйаалларга, билбитигэр-көрбүтүгэр тирэҕирэн «Дьылҕам миэнэ» диэн олоҕу политическайдык анааран көрүү кинигэтин суруйбута. Бу олус наадалаах, кэскиллээх суруйуутун народнай суруйааччы Далан омук тылыгар тылбаастатыан, туох-ханнык политическай дьылҕалаах норуот буоларбытын омуктарга биллэриэн баҕарара. Ити баҕа санаа билиҥҥитэ туола илик диирбитигэр тиийэбит.
Мин тоҕо бу холобурдары аҕалабыный? Холобурдуубун эдэр ыччат дьон бу суруйуулары сыныйан ааҕыан уонна утумнаах өйдөбүл ситимин булан ыларыгар баҕарар буоламмын. Биһиги көлүөнэ дьон эдэр сааспытыгар итинник өйү-санааны хорсуннук этэр, историческай кэм туһунан кырдьыгынан аһаҕастык кэпсиир кинигэлэр бэчээттэммэттэрэ (кэмэ оннук этэ). Саха норуотун өйдөөх-санаалаах дьоно кыһыйан-абаран кырдьыктаахтык суруйбут кинигэлэрэ, айымньылара хааччаҕа суох тахсар кэмигэр бу бүгүҥҥү көлүөнэ дьоно тигистилэр. Бу историческай уратыны оттомноохтук ылыналлара уонна өйдүүллэрэ наада диэн санааттан итини этэбин.
Саха интеллигенциятын дьылҕатын туһунан утумнаахтык өйдөөһүн ситимин П. А. Ойуунускай, М. К. Аммосов, кинилэр соратниктарын уонна В. В. Никифоров, Алтан Сарын, С. А. Новгородов о. Д. А. Тустарынан кинигэлэр байыталлар. Онтон олору билиҥҥи историческай наука таһымыттан көрүүгэ историктар Г. П. Башарин уонна Г. Г. Макаров кэлиҥҥи монографиялара биллэрдик кэҥэттэ, Автономия ылыныы, ол иннинээҕи, кэннинээҕи да, гражданскай сэрии боппуруостарыгар да урукку өттүгэр эппэтэх санааларын эттилэр, көрүүлэрин киллэрдилэр.
Ити инники этэн аһарбытым барыта саха национальнай интеллигенциятын политическай боппуруостарыгар сыһыаннаахтар. Бу ырытыылар, суруйуулар, монографиялар баар буолбуттарын кэннэ дириҥээһин, өрө тахсыы баар дуо диэн арай биир эмэ эдэр киһи ыйыттар (науканан дьарыктанар, үөрэхтээх интеллигеннэри эппэппин, билиҥҥи эдэр ыччат уопсай маассатыгар туһаайабын) ону үлэ да баар буолла диэри гынабын. Ол соторутааҕыта Таджикистаҥҥа тиийэн докторскай диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит Егор Егорович

Алексеев «История национального вопроса в республике Саха (Якутия) (февраль, 1917—1941 гг)» диэн улахан монографията буолар. Бу улахан суолталаах боппуруос историческай наукаҕа суол-иис тыырынан киириитэ — ученай Е. Е. Алексеев сүҥкэн суолталаах ситиһиитэ. Маннык монография үгүс национальнай суолталаах ситиһиитэ. Монография үгүс национальнай государстволарга билиҥҥэ диэри сурулла, наука тиэмэтин быһыытынан ырытылла, толорулла илик эбит.
Бүгүҥҥү эдэр ыччат Далан «Дьылҕам миэнэ» уонна историк Е. Е. Алексеев «История национального вопроса в Республике Саха (Якутия) (февраль, 1917—1941 гг)» диэн бөдөҥ үлэлэрин остуолга уура сылдьан ааҕар кинигэтинэн оҥостуон баҕарабын. Бу үлэлэргэ тирэҕирэн туох кыһалҕалаах, хайдах дьылҕалаах норуот дьоно буоларын өйдүөхтэрин сөп этэ диэн санааттан ити курдук этэбин. Онон, быһатытан эттэххэ, история өттүттэн сөпкө сырдатыллыбыт чахчылары хайдах баарынан этэр, өйдөтөр салгыы сайыннарыыга кыымы угар историческай суолталаах үлэлэр эдэр ыччакка баар буолуохтаахтарын бастакы хардыылара, тирэҕи биэрэр үлэлэр хайы-үйэ оҥоһулуннулар дии саныыбын.

Бүгүҥҥү эдэр ыччат сөптөөх өйгө-санааҕа иитиллиитигэр бэйэтэ көмөлөһүөхтээх дии саныыбын. Маныаха улахан суолтаны нацияны төрөтөр-ууһатар кэскиллээх кыыс оҕо, дьахтар киһи ылыан наада. Биллэрин курдук, субу кэми ылар буоллахха, кыыс оҕо, дьахтар киһи бэйэтин саастыы көлүөнэтин өйүн санаатын, сүрэҕин, быарын баһылыыр туһугар турунуохтаах. Урут биһиги көлүөнэҕэ даҕаны арыгы иһэр уолаттар син бааллара. Олору туруктаах өйдөөх-санаалаах кыргыттар кэргэн тахсаннар кимнээҕэр дьоллоох дьон оҥортоотулар. Оттон сорох билиҥҥи кыргыттар, хаһыакка суруйалларын курдук, итирэн бараннар ыһыах түһүлгэтигэр уолаттары ат гына миинэн, оҕус гына көлүйэн сылдьаллара көрүөххэ сүрэ бэрт. Кыргыттар уолаттары кытта тэҥҥэ арыгылыыллар. Бу—социальнай иэдээн төрдүн бэлэмнииллэр, оҥороллор. Бэйэлэрин курдук эт саастыы кыргыттар инники кэскиллэрин быһа түһэллэр, бэйэлэригэр да охсууну ылаллар, —бары өттүнэн.
Урукку биһиги да көлүөнэбитигэр этиһии-охсуһуу син баара, ол мэлдьэх буолбатах. Оттон билиҥҥи этиһии-охсуһуу чыҥха атын. Олус куһаҕан өрүттэрдээх. Билигин эпирээссийэ да ситэн оһордубат гына киһини кыыллыйан туран кырбааһын кыдьыга баар буолла. Урук туох да быһаҕа, онто-манта суох, киһиэхэ буруйун чопчу этэн туран « мурун хааннаһыыта», »харах басыһыыта» баара(ол төһө да үчүгэйэ суоҕун иһин, киһини өлөрдүү кырбааһынтан туох да диэбит иһин атыннааҕа). Ол туохтан тахсарай? Урукку көлүөнэҕэ киһини өлөрдөрбүн диэн санаа

суоҕа. Аһыныы баһыйара. Аһара кырбаһыан баҕалаах киһи баар буоллаҕына, »сатаммат, ити да сөп буолуо! » Диэн тохтотоллоро. Мөлтөҕү, дьадаҥыны аһыныы туохтан да үрдүктүк тутуллуон сөп этэ.
Бүгүҥҥү тыа сиригэр үгүс уолаттар «аһаан» баран, суор-тураах курдук ыһыллаллар. Ол түмүгэр ким кырбанар, ким үлүйэр, ким куһаҕаны, иэдээни таһаарар. Урук оннук буолбат этэ. Ким кими ханна тиэрдиэхтээҕэ чопчу быһаарыллара, үлэҕэ сарсын лоп курдук тахсаҕын диэн туран, эрдэттэн сэрэтиһэн, былааннаан «аһааһын» практиката баара. Инньэ гынан ким да иэдээҥҥэ тиксибэтэ. Билиҥҥи көлүөнэ дьон бэйэ-бэйэлэрин харайсыбаттар-көрсүбэттэр. Үлүйүү эҥин элбээһинин төрдө итиниэхэ сытар дии саныыбын. Көлүөнэ дьон убаастаһыахтаах, аһынар-харыһыйар чуубустубалара сайдыахтаах. Ол барыта нация, норуот үчүгэйгэ, кэрэҕэ дьулуһуутун улуу Сокуонугар бас бэриниэхтээх. Ону бигэ тирэхтээхтик олохсутууга бүгүҥҥү ыччат эрчимнээхтик орооһуохтаах уонна көҕүлүүр күүһүнэн буолуохтаах.

Үүнэр-үөскүүр ыччат дьон тирээн турар социальнай боппуруостары быһаарыыга ылсан үлэлиир үтүө холобурдара элбэхтэр. Чугастыы Чурапчы улууһун дьонун-сэргэтин бачыымнарын ылан көрүөҕүҥ. Мугудай нэһилиэгин дьоно арыгылааһыны утары охсуһуулара бүтүн республика үрдүнэн биһирэнэр хамсааһыны таһаарда. Ити көннөрү арыгыны иһиини утары охсуһуу буолбатах, туох ханнык иннинэ социальнай олох-дьаһах, кэскил-тускул боппуруостарын быһаарыы проблемаларынан хорсун санаалаахтык, тэрээһиннээхтик, итэҕэтэр күүстээхтик киирии буолар диэхпин баҕарабын. Бу уустук проблемалары чурапчылар көтүмэхтик ылсыһан эрэллэр дииргэ төрүөттэр суохтар. Олор бары сири-уоту туһаныы, аһы-үөлү элбэтии, олоҕу-дьаһаҕы өй-санаа өттүнэн туруктаах оҥорууну кытта ыкса сибээстээхтэр. Олох-дьаһах салаллыытын нөҥүө ыччаты иитии боппуруостара саха төрүт майгытын-сигилитин кытары биир төрүттээхтик быһаарыллаллар. Ыччакка моральнай, философскай, майгы-сиэр, олоҕу оҥостуу чахчыларын, тирэхтэрин биэрэргэ дьулуһар «Тускул» курдук Программалар үлэлээн эрэллэр.
Итинник үтүөкэннээх саҕалааһыннар, государственнай өйөбүл баарын үрдүнэн тыа сирин ыччатын сорох өттө оҥоһуллубуту сатарытыыга охтон хаалыах курдуга дьиксиннэрэр. Ол үтүөх-бытаах сылдьар дьон тумулук туттар куоһурдара—үлэ суоҕа буолар. Кырдьык, урукку курдук, харабыл, рабочай, хачыгаар, мас эрбээччи, саһаан хайытааччы курдук үлэлэр тэрилтэлэр эстиилэрин түмүгэр суох буоллулар. Оннооҕор сэбиэскэй былаас саҕана ночооттоохтук үлэлиир тэрилтэлэр суох буолуохтаахтарын туһунан тыл-өс иһиллэн ааһара. Ону аахайбат буоларбыт. Ханнык баҕарар

государство рынок сокуонунан сайдар, олорор. Оччолорго аахайбатах боппуруостарбытыгар, проблемаларбытыгар бүгүн кэлэн кэтилиннибит. Рынок сокуонунан олоруу сорох өрүттэрин государствобыт олохпутугар-дьаһахпытыгар киллэрбэтэҕэ охсуулаах буолла.
Үлэ уонна көлөһүнү булан ылыы диэни билигин даҕаны үгүс эдэр дьон өйдүү илик. Уруккулуу аҕыйах чаас далбардаан үлэлээн баран, илиилэрин сиэптэригэр укта сылдьыахтарын аны оннук тэрээһин суох буолан биэрдэ. Тус бэйэм санаабар, үлэ суох диэн өйдөбүл—сүрэҕэлдьээһин көстүүтэ. Үлэ хаһан да бүппэт, бараммат. Үлэттэн көлөһүнү булунуу—кырдьык, ыарахаттардаах. Билиҥҥи кэмҥэ ииппит сүөһүҥ этин, үүтүн, арыытын туһаҕа таһаарыы—дьэ, бу буолар көлөһүнү булан ылар иһин суоттанан үлэлээһин. Бу олус илистиилээх, ыарахан үлэ. Онтон сорох ыччат дьон бүтэйдии дьулайаллар. Бэйэлэрин көҕүлээһиннэринэн саҥа тэрээһиннэри үөскэппэттэр. Күүстэрин, сатабылларын холбоон, эйгэ үөскэтэн тэриммэттэр. Онто да суох үс-түөрт ыанар ынахтаах аҕалара, ийэлэрэ төрүттээбит хаһаайыстыбаларыгар оттоон-мастаан көмөлөһүүнэн бүтэллэр. Ол кэннэ үлэ суоҕун курдук дойҕохтууллар. Ээл-дээл сылдьаллар. Тиритэ-хорута үлэлииллэрин, бэйэлэрин күүстэринэн тэриниэхтэрин, биир санаалаахтарын түмүөхтэрин баҕарбаттар. Хаарыаннаах эдэр уохтарын сыыр-мыыр оҥорон эрэллэрин хомойо көрөбүн. Саамай кыайар-хотор, күүстэрин, өйдөрүн үгэнигэр сылдьар дьон эбээт, олор үгүстэрэ!

Омуктар киинэлэрин эҥин бэйэлээҕи үчүгэйиттэн куһаҕаныгар тиийэ көрөллөр. Олортон төттөрү өттүн—өлөрсөр, кырбаһар, уматар-алдьатар өттүгэр биһирэбили биэриэх курдуктара дьиксиннэрэр. Ити тугу этэрий? Этэр дии саныыбын: саха дьоно бэйэбит иһинээҕи утарсар күүспүт мөлтөөн-ахсаан эрэрин, төрүт өйдөбүлбүтүттэн тэйэн эрэрбитин. Омук да киинэлэригэр киһи кэрэхсиирэ, үөрэнэрэ, дьиҥэр, элбэх. Холобурга ыллахха, киһи быраабын кэһии иэстэбилэ суох хаалбат, хайдах ньыманан эйиэхэ куһаҕаны оҥороллор да оннук ньыманан харданы ылыахтаахтар диэн. Киһи көмүскэллээх буолуутун хайдах туруулаһарый диэн боппуруостарга сорох киинэлэр сөптөөх соҕус хоруйдары биэрэллэр. Олору аҥардастыы куһаҕан эрэ өттүн ылыныы, биллэн турар, тутах. Хайа баҕарар норуот хайа баҕарар омук өйүн-санаатын, идеятын бэйэтин кыаҕар бас бэриннэрэр эрэ буоллаҕына, туһаны ылыан сөп дии саныыбын. Бэйэтин ис кыаҕа-күүһэ утарсыбат норуот киһитэ тугу барытын алдьанар-кээһэнэр өрүтүн эрэ ылынар эбит буоллаҕа дуу дии саныыбын ээ, ардыгар.
Урут биһиги политизированнай государствоҕа олорор буоламмыт, идея партиянан, баһылыыр-көһүлүүр күүс нөҥүө тиийэн кэлэригэр үөрэнэн хаалбыппыт,

арааһа, мэһэйдииһи быһыылаах, мантан инньэ. Уларыйдахпытына сатаныыһы.
Идея суох кэмигэр кэлэн оҕустарыы буолла дииллэрин үгүстүк истэбин. Политизированнай идея оннугар билигин—норуот өйүн-санаатын туруга нация, норуот идеятын быһыытынан өйдөнөрүн ситиһии кыһалҕата барыбыт иннигэр турар эбээт! Идея диэн, дьиҥэр ыллахха, норуот өйүгэр-санаатыгар, дууһатын түгэҕэр баары таарыйыахтаах уонна ону олоххо киллэрэн, тэрийэн, көрдөрөн итэҕэтиэхтээх. Норуот биһирээтэҕинэ батыһыахтаах. Саха норуотун бүгүҥҥү көлүөнэ дьонугар идея сомоҕолуур, түмэр өрүттэрэ суох буолбатахтар, бааллар. Олоххо үөскээн тахсыбыт холобурдары радио, бэчээт быыстала суох сырдатар. Ол аата—идея суох буолбатах, идея баар, үлэлиир, айар, мөккүһэр! Кыайтарар уонна кыайар! Ыччат идея суох буолан буорту буолан эрэр диэччилэр, арааһа, сыыһаллар. Саамай улуу идея—Киһи буолуу. Норуот бары күүһэ ити сүдү идеяны олоххо киллэриигэ туһуланыахтаах.

Олорор 20-с үйэбит бүтэрэ бу тиийэн кэллэ. Киһи аймах иннигэр үтүмэн үгүс проблемалар мунньуһуннулар. Сорох норуоттарга сайдыыларын түмүгэр, сорохторго сайдыыттан төттөрү быраҕыллыылара онуоха улахан оруолу ылла.
Биһиэхэ, сахаларга, саҥа 21-с үйэҕэ үктэнии элбэх кыһалҕалары үтэйэн эрэр курдук көрөбүн. Биллэрин курдук, олортон саамай ыарахана, — норуот быһыытынан өйбүт-санаабыт туругун ыһыктыбат, атын омуктар сабыдыалларыгар туруулаһар, кинилэр өйдөрүн бэйэ кыаҕынан байытан иҥэринэр туһугар сиэрдээх, чөл олохтоох-дьаһахтаах, национальнай уратыбытын мэлдьэһиннэрбэт кыаҕы үөскэтиэхтээхпит, омуктар убаастабыллаахтык сыһыаннаһалларын ситиһиэхтээхпит.
Хайа баҕарар норуот философиялаах. Биһиэхэ, дьиҥэр, сүрдээх дириҥ санааны, туругу этэр философия баар. Ону түмэн, хомуйан, кинигэҕэ таһааран, остуолга уура сылдьан ааҕар кинигэ курдук эрэ оҥорон биэрэ иликпит. Норуот өйүн-санаатын туругун биэрэр философиялаах буолан, былыр-былыргыттан быстыбакка-ойдубакка, норуот быһыытынан өйүн-санаатын туругун сүтэрбэккэ тиийэн кэллэҕэ дии. Норуот буолар норуот дьоно туох-ханнык иннинэ төһө дириҥ өйдөөх-санаалаах омук киһитэ буоларын өйдөөһүнтэн, норуотун философскай өйүн биһирээһинтэн уонна ону иҥэринииттэн, атын омуктар философияларыгар тэҥнээн көрүүттэн саҕалыыр эбит. Биһиги ыччаппыт ити үтүө холобуру батыһыан наада. Философияны өйдөөһүн нөҥүө норуот быһыытынан убаастана үөрэнии, бэйэ омугун өйүн күүһүн итэҕэйии тахсан кэлэригэр эрэнэр буоламмын ити курдук этэбин.

Үйэ уларыйар кирбиитэ чугаһаата. Соччонон норуот үчүгэй, туруктаах хаачыстыбаларын өрө тутары күүһүрдүөхтээх. Норуот

буолуу философиятын туһунан ити кылгастык этэн аһарбыппар өссө биир суолу эбэн биэрэбин. Үөрэҕи ылыы хаачыстыбата, көрдөбүлэ төрдүттэн уларыйара наада. Бу эдэр киһи дипломнаах үлэһит эрэ буоларын туһугар туруулаһыыта буолбатах. Ону биһиги соторутааҕыта Президент М. Е. Николаевы кытары көрсүһүүгэ өйдөөбүппүт.
— Биһиги, сахалар, үөрэҕи дириҥник баһылаатахпытына эрэ норуот буолуохпут. Оҕолорбут ситиһиллибити аһара барардыы билиини-көрүүнү иҥэриннэхтэринэ эрэ туһаны аҕалыахтарын сөп. Сайдарга-үүнэргэ биһиги, кырдьыга, олус элбэҕи оҥордубут. Үбү даҕаны элбэҕи биэрдибит, төһө эмэ кырыымчыктык олороммут. Дьэ, онтубутун хаачыстыбалаах, кэскиллээх буоларын ситиһэрбит баар, уустуга. Үөрэҕи, науканы дириҥник баһылыыры кыайдахпытына эрэ дьон-сэргэ буолабыт, — диэбитэ Михаил Ефимович.
Биһиги сайдыы быһыытынан урукку өттүгэр бүттүүн государствонан олорон цивилизованнай сайдыыттан хаалбыппыт мэлдьэх буолбатах. Политическай системаны кытары сөп түбэспэтэх өйдөөх, үөрэхтээх интеллигеннэр омук сиригэр тахсаллара күүһүрбүтэ. Итини биир бэйэм үчүгэй көстүүнэн аахпаппын. Өй куоппута, атын омуктарга куоппута. Оттон куоппут өй-санаа ситтэрбэт. Ону билигин аһаҕас, көҥүллүк тыынар, араас омуктардыын орооһор кэм тиийэн кэлбитин урукку өттүгэр сүүйтэриилээхтик олорон кэлбит дьон сиэринэн табатык туһана сатыахтаахпыт. Сайдыыга-үүнүүгэ тиийэрдии. Инникилээхтик, кэскиллээхтик.
Ону ким ситиһиэҕэй? Бүгүҥҥү ыччат үөрэххэ-билиигэ, кэрэҕэ-үтүөҕэ тардыспыт өттө. Кинилэр туруктаахтык сайдыбыт-үүммүт норуоттар, нациялар бүгүҥҥү ыччаттарын өйдөрүгэр-санааларыгар, билиилэригэр-көрүүлэригэр тэҥнэһэр эрэ буолбакка, аһара барардыы уонна ол суолунан бэйэлэрин бүгүҥҥү көлүөнэ дьону батыһыннарардыы үөрэнэллэрэ, сайдаллара туохтааҕар да наада. Биирдиилээн үчүгэйгэ тиийэргэ, көлүөнэ дьонтон уратыйарга эрэ дьулуспакка. Оччотугар биһиги норуоппут 21-с үйэҕэ сайдыылаах өйдөөх-санаалаах, туруктаах олохтоох-дьаһахтаах үктэниэ этэ. Ити үтүө дьулуурбутун бүгүҥҥү эдэр ыччаппыт сайда-үүнэ сатыыр көлүөнэлэрэ оҥоруохтаахтар. Саха норуотун кэскиллээх дьиҥнээх сайдыы суолугар кинилэр эрэ үктэннэрэр кыахтаахтар.
Санаабын түмүктээн эттэхпинэ маннык. Норуот туох-ханнык иннинэ кыһалҕатын уонна бэйэтин өйүн-санаатын туругун өйдүөхтээх. Ону кэскиллиир туһугар охсуһууну бары эйгэ дьонугар эбээһинэстиири ситиһиэхтээх. Норуот буолар туругу иитиммэккэ эрэ, сүрүн кыһалҕаны өйдөөбөккө эрэ сомоҕолоһууну кыайан таһаарбаккын. Саха норуотун бары көлүөнэ дьоно киһи буолуу философиятыттан саҕалаан, олохпут чөл буолуутун эйгэтин кэҥэтэн,

олоххо чиҥник олорон, айан-тутан, баайы-дуолу тэнитэн, үөрэхтэнэн, сайдан-үүнэн иһэр эдэр көлүөнэлэрбитин өйүөхтээхпит. Арҕам-тарҕам, сүрүннээһинэ суох олорууттан туһа тахсыбат. Үөрэхтэммит, сайдыбыт дьоммут бу биһиги норуоппут дьонун көрүҥ, үчүгэйдэрин. Бу кинилэр баар буоланнар, төрүт культурабыт, олохпут-дьаһахпыт чөл буолан биһиги ситиһиилэннибит дииллэрин курдук саха бары эйгэтин дьоно-сэргэтэ хардарыта бэйэ-бэйэни байытыһан олоруохтаах олус эппиэтинэстээх кирбиигэ тиийэн кэллибит.
Биһиги норуоппут инники кыһалҕатын бүгүҥҥү эдэр дьон сүгүөҕэ. Саха улуу суруйааччыта А. И. Софронов: » Сылаас сымнаҕас олоххо сытыы өй сыстыбат буолар эбит» диэн филосовскай ис хоһоонноох этиитин санатан туран, кырдьык, кыһалҕалаах норуот сайдар-үүнэр, биһиги, сахалар, улахан кыһалҕалаах омукпут дии саныыбын. Олох хаһан даҕаны чэпчэки буолбатаҕа. Тыйыс айылҕалаах, сайдыы үөһүттэн өрүү ыраах, бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн духуобунай сыаннастары айбыт сахам норуотун бүгүҥҥү ыччата абам-сатам диэтэҕинэ, омуктар бүгүҥҥү көлүөнэлэрин сайдыыларын таһымыгар тахсыахтарын сөп этэ дии саныыбын. Норуот баар, үчүгэйгэ дьулуһар, көлүөнэ биэрэр. Ол аата инникитин кэскиллээх олоххо тиийэр туһугар мөккүһэр, туруорсар, тэрийсэр уонна үтүө баҕа санаатын олоххо киллэрэр бырааптаах. Эгэ эрэ оннук буоллун диэн саныырбыттан таһааран, сорох мунаахсыйар боппуруостарбар санаабын үллэһинним. Олору норуотум кэскилигэр эрэнэрбиттэн, кини хайаатар даҕаны үүнэр-сайдар туһугар туруулаһыаҕа диэн бөҕөтүк саныырбыттан таһааран эттим.

Үүнэр көлүөнэ дьоҥҥо мин олус диэн эрэнэбин, кинилэр үөрэ-көтө, үчүгэйи түстүү сырыттахтарына, санаам көтөҕүллэр. Таптыы, убаастыы, бу мин норуотум кэскилэ, эдэр дьон, сылдьар ээ диэн өрүүтүн ытыктыы, сүрэхпинэн-быарбынан үтүөнү баҕарарым кэмнээх буолуо дуо. Бу бүгүҥҥү эдэр дьон курдук мин норуотум төбөтүн үрдүктүк көтөҕө сылдьыан уонна өрүү кэскиллээх буолуон баҕарабын.

Сэмэн Тумат.
«Эрэлим — эдэр дьоҥҥо».
Александр Назаров хаартыскаҕа түһэриитэ.
1999 сыл