Содержание

• 1 чааһа
• 2 чааһа
• 3 чааһа
• Аудиота

1 чааһа

Сэмэн оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит этэ. Бэйэтин сааһыгар уҥуоҕунан оскуола оҕотуттан да кырата. Ол эрээри, араас үлэни барытын кыайара, пиэрмэҕэ, сопхуоска, сайын ахсын окко үлэлиирэ.
Сэмэн, тыһыынча тоҕус сүүс сэттэ уон сэттис сылга, дьиэ кэргэнигэр иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Аҕалаах ийэтэ сопхуос тутаах үлэһиттэрэ буолан, уоллара төрөөбүтүн кэннэ, сонно Сэмэнэ бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьаллара. Ийэтэ Ылдьаана ыанньыксыттыыр буолан, кыра уол күнэ дьыла хотоҥҥо ааһара. Сайынын буолла, аҕатын кытта атынан хас да көстөөх сиргэ баран, оттууллара.
Сэттэ сааһын туолбутугар, Сэмэн атын оҕолор курдук оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Кылааһыгар, саамай кыра уҥуохтаах кини эрэ этэ. Ол иһин уолга сонно “Кыра Сэмэн” диэн ааты иҥэрбиттэрэ.
Сэмэн, тоҕус кылааһы бүтэрэн баран, салҕыы үөрэнэ барбатаҕа. Төрөппүттэрин курдук сонно сопхуоска киирэн, үлэһит үрдүк аатын ылбыта. Ол эрээри, уруккутун курдук, кыра уҥуохтааҕа. Уол төрөппүттэрэ буолла, сааһыран үлэни кыайбат буолан испиттэрэ. Онто да суох мөлтөх доруобуйалаах дьон, улахан уоллара Олег, Сэмэн убайа, оһолго түбэһэн өлбүтүгэр, букатын сытынан кэбиспиттэрэ. Ол кэннэ уһаабатахтара. Бастаан аҕата Уйбаан, ол кэннэ ийэтэ Ылдьаана анараа дойдуга ааттаммыттара. Сэмэн бу дойдуга суос соҕотох туран хаалбыта.
Төрөппүттэрин сүтэрбит аһыытыттан уол иһэр-аһыыр буолбута. Сорох ардыгар арыгылаан үлэтин да көтүтэрэ. Начаалыстыба буолла, оннугу сөбүлээбэтэ, ол иһин Сэмэн хаһыс да төгүлүн үлэтигэр кэлбэтэҕиттэн, ууратан кэбиспиттэрэ. Ол кэннэ уол өссө күүскэ арыгыга ылларбыта. Билэрэ көрөрө , арыгы эрэ буолбута. Аны үлэлээбэт буолан хамнаһа суоҕуттан, арыгы атыыластар харчы оҥостоору малын-салын атыылаан барбыта. Аҕыйах ыйынан, дьиэтигэр алдьаммыт да чааскы хаалбатаҕа. Барытын аҕыйах солкуобайга, ылар дьоҥҥо атыылаан кэбиспитэ.

Ол курдук Сэмэн хас да сыл арыгылаан, буор иһээччи буолбута. Дэриэбинэҕэ баар арыгыһыттар бары киниэхэ мунньусталлара. Сэмэн барыларын киллэрэрэ, доҕотторум дии саныыра. “Доҕотторуттан” ураты кини кимиэхэ да наадата суоҕа. Олохтоохтор Сэмэни аһыналлара эрэ, “Сэмэн барахсан, хайаан итинник буолбута буолуой…” дииллэрэ.
Биирдэ, тохсунньу ый томороон тымныыларын саҕана, Сэмэн түүнүн биир атаһыттан, бырааһынньыктаан баран дьиэтигэр төннөн испитэ. Эр киһи синньигэс ыллык устун хааман иһэн, эмискэ утары ким эрэ иһэрин көрдө. Хайа эрэ оскуола үөрэнээччитэ эбит… Сэмэн онуоха итирик куолаһынан:

• Кимҥиний? - диэн ыһытаата. Киһитэ буолла:
• Ээ, эн сылдьаахтыыр эбиккин ду… Бар, кыратык утуйа түс - диэт Сэмэни хаарга үтэн баран , салҕыы бара

  турда. Сэмэн буолла, хаарга охтоот утуйан хаалла.

2 чааһа

Сэмэн, нөҥүө күнүгэр балыыһаҕа өйүгэр кэлбитэ. Төбөтө түҥ-таҥ, атаҕа, илиитэ барыта ыалдьар. Ол сыттаҕына, быраас киирээт

• Хайа, уһугуннуҥ ду? - диэн ыйытта
• Мин хайдах манна кэллим?
• Остуорас Омоллоон аҕалбыта. Үлэтиттэн төннөн иһэн, хаарга охтор сытаргын булбут. Чуут эрэ өлө сыспыккын. Хата, Омоллоон баар буолан тыыннаах хааллыҥ. Ол эрээри, илиигин улаханнык үлүппүккүн… Быһарга эрэ тиийбиппит
• Хайдах - дии түһээт, Сэмэн суорҕаны арыйбыта, уҥа илиитэ тоҥолоҕор эрэ диэри баар эбит. Быраас буолла кинини көрөн баран:
• Чэ, аҕай буоллаххына сарсын таһаарыахпыт… - диэт тахсан барда.
  Ол күнтэн ыла, Сэмэн илиитэ суох буолан хаалбыта. Барытын саҥаттан, хаҥас илиитинэн оҥорорго үөрэнэн барбыта. Арыгытын быраҕан, син дьиэтин уотун бэттэх тарпыта. Олохтоох дьаһалта көмөтүнэн, инбэлииккэ тахсан, кыра биэнсийэни ылар буолбута.
  Бастаан урукку атастар, доҕоттор тиэстэллэрэ, арыгыны иһэрдэ сатыыллара. Сэмэн буолла, өсөһөн туран, аны чөл олохтоохпун диэн тугу да испэтэ. Аҕыйах ыйынан оннук доҕоттор буулаабыт буолбуттара.
  Сэмэн киһи сиэринэн олорон испитэ. Төттөрү сопхуоска үлэҕэ киирэн, үлэлии сылдьара. Дьиҥэ бастаан, начаалыстыба илиитэ суох киһини ылыан баҕарбатаҕа да, Сэмэн бэйэтэ этинэн, көрдөһөн ааттаһан үлэҕэ киирбитэ. Төһө да аҥаар эрэ илиилээҕэр, барыны барытын сатыыра, маска тиийэ суорара.
  Биир күһүн, Сэмэн үлэтин чааһын бүппүтүн кэннэ, дьиэтигэр баран иһэн, маҕаһыыҥҥа киирэ сырытта. Киэһээҥҥи аһылыгар диэн биир бухаанка килиэби кытта, хас да устуука бэрэскини атыылаһаат, суол устун дэл дуо хааман истэҕинэ, кэнниттэн Ольга Терентьевна диэн почта сэбиэдиссэйэ ситэн ылла
• На, Сэмэн, мэ эйиэхэ - диэт Ольга Терентьевна туох эрэ кэмбиэрин Сэмэҥҥэ аста. Сэмэн, бородуукталаах суумкатын сиргэ уураат, тииһин көмөтүнэн кэмбиэри алдьатан баран, суругу хостоото. Бэбиэскэ эбит. Сэмэн бастаан, дьиктиргээтэ, ол кэннэ, администрацияҕа баран быһаарсарга сананна. Хайдах илиитэ суох киһини аармыйаҕа сулууспалата ыҥырыахтарай?…
  Сэмэн эрэйдээх өр араас комиссияларынан сылдьан, военкоматка инбэлиитин туҺунан туоһу суругу ыыппыта. Ол кэннэ, аҕыйах хоноот, военкоматтан сыыспыттарын туһунан сурук кэлбитэ.
  Сэмэн, сопхуоска үлэлиириттэн ураты, иллэҥ кэмигэр нэһилиэгин уулуссатын бөҕүн хомуйара, барытын бөх тоҕор сиргэ илдьэн кутара. Дьон ону билэ-билэ “Биһиэнин эмиэ илтин” диэн, дьиэлэрин таһыгар бөҕү хааламмыт куулун ууран кэбиһэллэрэ. Сэмэн эрэйдээх, дьоҥҥо туһалаары ааһан иһэн, ону эмиэ ылара.
  Оннук курдук күннэр дьыллар көтөн испиттэрэ. Нэһилиэк бөҕүн барытын

  Сэмэн хомуйара, да, олохтоох дьон киниэхэ биир да махтал тылы эппэтэҕэ, буолуохтааҕын курдук ылыналлара. Сэмэн онуоха кыһаммата. Кээм да бэйэ-бэйэтигэр олороро. Кимиэхэ да мэһэйдээбэтэ, кими да тыыппата. Ол эрээри сорох ардыгар оскуола үөрэнээччилэрэ кинини атаҕастыыллара, улахан да өттө ааһан иһэн анаан соруйан кэмпиэт суутун Сэмэн иннигэр быраҕаллара.

3 чааһа

Сэмэн, түөрт уончатын кэнниттэн син ыарытыйар буолбута. Сотору-сотору күөмэйэ ыалдьара, сөтөл киирэрэ. Ол тухары Сэмэн балыыһаҕа баран көрдөстөрө. Биэлсэр сотору кэминэн:

• Аны кэлимэ манна. Эйигинэ да суох ыарыһах толору. Инбэлиит киһи ыалдьара биллэр. Бэйэҥ эмтэн - диэн этэн Сэмэни улаханнык соһуппута
  Ол күнтэн ыла Сэмэн балыыһаҕа барар суолу умнубута.
  Сүүрбэттэн тахса сылы быһа Сэмэн сопхуоска үлэлээбит буолан син балайда элбэх харчыны мунньуммута. Билигин да үлэлии сылдьара. Соҕотох олорор киһи харчытын туохха баратыай. Чэйдээх уонна бурдуктаах буоллаҕына олорор кыахтааҕа. Таҥаһын-сабын түөрт сылга биирдэ уларытара. Ол иһин, эр киһи соҕотохсуйумаары , мунньуммут харчытынан сүөһү атыыластан иитэн саҕалаабыта. Үс хороҕор муостааҕы, икки сылгыны ылбыта. Тэлгэһэтигэр төрөппүттэриттэн хаалбыт хотонун өрөмүөннээн, сүөһүлэрин онно туруорара. Сылгылара буолла сопхуос киэннэрин кытта тэҥҥэ сылдьаллара.
  Ынахтаммыт киһи быһыытынан, Сэмэн аны хас сайын ахсын оттуура. Төһө да илиитэ суох буоллар барытын бэйэтэ гынара. Хотууру уҥа илиитигэр баайан баран, хаҥаһынан салайан оту охсоро. Харбыырыгар эмиэ кыраабылы уҥатыгар баайара, хаҥаһынан салайара. Оттообут ото кыһыны туоруурга соччо тиийбэтэ. Ол иһин сайын аайы, киэҥ соҕус сири охсо сатыыра.
  Сүөһүтүн буолла, Сэмэн бэйэтэ харайара. Сарсыарда эрдэ туран ыан баран, аһатара, ол кэннэ дьэ үлэтигэр барара. Киэһэ үлэтиттэн кэлэн баран эмиэ ыыра. Ыабыт үүтүн буолла, кыра аҥаарын бэйэтигэр хаалларара, онтон ордугун чугастыы ыалларыгар буор босхо биэрэрэ.
  Ол курдук, Сэмэн олорон испитэ.
  Биирдэ, сарсыарда Сэмэн түөһүгэр быһаҕынан анньыллыбыт курдук ыалдьан уһуктан кэлбитэ. Ыарытын тулуйан, хотонугар тахсан ынахтарын ыабыта. Ол кэннэ дьиэтигэр киирэн “обезболивающий” эми иһэн баран, ыабыт үүтүн бытыылкаларга кутаат үлэтигэр барда. Сопхуоска баран иһэн, Сэмэн ыалыгар Ыстапаанаптарга киирэн ыабыт үүтүн бэристэ. Ыстапаанаптар ийэлэрэ, Сэмэн баран истэҕинэ:
• Сэмэн, киэһэ эмиэ киллэрэн ааһаар дии, оҕолор ынах үүтүн сөбүлүүллэр ахан - диэн ыһытаан хаалла. Сэмэн онуоха
• Сөп - диэт бара турда.
  Киэһэ, үлэтиттэн уруккутунааҕар эрдэ бүтэн Сэмэн дьиэтигэр кэлэ түһээт, Ыстапаантарга илдьэригэр ынахтарын

  ыы таҕыста. Ыан бүтээт, үүтү барытын бытыылкаларга кутан баран остуолга ууран кэбистэ. Киэһээҥҥи аһылыгын буһарынан баран, Ыстапаанаптарга барарга сананна.
  Ол эрээри, куукунатыгар киирэ түһээт, эмискэ сүрэҕин диэки күүскэ баҕайы аһа түстэ. Сэмэн нэһиилэ өйөнөн устуулугар олороот, тыын ылан баран, балыыһаҕа барарга сананна, аны тулуйар кыаҕа суоҕа. Барыан иннинэ чаһыыны көрбүтэ алта эрэ чаас эбит. Балыыһа аҕыска диэри үлэлиирэ.
  Эр киһи балыыһаҕа тиийээт, таҥаһын устун баран, биэлсэр хоһугар барда. Ааны тоҥсуйаат, аргыый аҕай киирэн кэллэ. Биэлсэр ачыкытын үрдүнэн кини диэки көрөн баран:

• Туохха кэллиҥ - дии түстэ
• Ыарыйдым быһыылаах. Сүрэҕим диэки ыалдьар
• Чэ, оччоҕо тулуйарга тиийэҕин. Үлэ күнэ бүттэ, сарсын кэлээр
• Эс ,хайдах. Өссө икки чаас баар дии
• Суох, үлэ күнэ бүттэ. Оҕолорбун өссө уһуйаантан ылыахтаахпын , сарсын кэлээр - диэт биэлсэр аан диэки көрдөрдө. Сэмэн, хайыай, тахсарга тиийдэ. Нэһиилэ кууркатын кэтээт балыыһаттан таҕыста. Тулата уу-чуумпу эбит. Уулуссаҕа биирдэ киһи да суох. Сэмэн өрө тыынаат, кирилиэһинэн түһэн истэҕинэ, эмискэ сүрэҕэ тохтоон, тымныы кирилиэскэ сууллан түһээт, сонно өлбүтэ.
  Сэмэн өлүгүн биэлсэр бэйэтэ булбута. Ол кэннэ аҕыйах мүнүүтэнэн, нэһилиэк бүттүү Сэмэн өлбүтүн билбитэ. Нэһилиэк ыраах сытар буолан, туох да бэрэбиэркэ, судмедэкперт диэннэр кэлбэтэхтэрэ. Инбэлиит, ыарыһах этэ диэн биэлсэр суруйан кэбиспитэ. Дьиҥэ, ол күн биэлсэр Сэмэни “приёмнаабыта” буоллар, Сэмэн эрэйдээх баҕар тыыннаах буолуо этэ. Ким да билбэтэ, Сэмэн кэнники кэмҥэ, сүрэҕинэн мөлтөөбүтэ диэн. Биэлсэр сөптөөх эми анаан баран, киин куоракка көрдөһүн диэн ыыппыта буоллар, Сэмэн билигин даҕаны, баар буолуохтаах этэ. Ону биэлсэр Сэмэни киһиэхэ холообото, син-биир инбэлиит, өллөҕүнэ даҕаны хайыа да суохтара диэн наадыйбата.

Сэмэни тиһэх суолугар атаара нэһилиэк баһылыга, сопхуос дириэктэрэ уонна, Ыстапаантар эрэ кэлбиттэрэ. Дьиҥэ Сэмэн тыыннааҕар, нэһилиэк дьонугар барыларыгар туһалыыра, барыларыгар көмөлөһөрө. Ол дьон буолла кинини туһаналларын эрэ билэллэрэ, ама биир махтал тылы этиэхтэрэ дуо?..
Сэмэн өлүөҕүттэн ыла, нэһилиэк уулуссалара киртийэн, урукку курдук буолбатах этилэр. Сэмэн барбыта биллибитэ. Ким да, ыаллартан бөхтөрүн ылан, аналлаах сиргэ илдьэн тохпото. Ким да босхо үүтүнэн күндүлээбэтэ.
Ону өйдөөн дьон дьэ Сэмэнэ сыаналыыр, ахтар буолбуттара эрээри, буолбуту төнүннэрбэккин….

Бүттэ
Халыма
25.01.2025

Аудиота