• Сыл ахсын республикаҕа 13-14 тыһ. Саҥа киһи күн сирин көрөр. Онтон үгүс өртө ыарыһах төрүүр.
• Ол төрүөтэ туохханый?
• Эдэр төрөппүттэргэ сүбэ.

Орто дойдуга хас биирдии киһи хайаан да олох олорон ааспыт бэлиэтин туох эрэ омоону, суолу-ииһи, аатын ааттатар кэнчээри ыччаты хаалларар ытык аналлаах. Ол тэҥэ ханнык баҕарар норуот күүһэ, кыаҕа ыччатынан сыаналанар. Ахсаан өртүнэн элбэх, доруобай, чөл туруктаах норуот үүнэр-сайдар кэскилэ киэҥэ саарбаҕа суох.
Аҕыйах сылтан бэттэх ылан көрөр буоллахха, биһиэхэ киһи дьиксинэр көстүүтэ үөскээн эрэр. Күн сирин саҥа көрөр кырачаан дьоммут олох доруобай төрүүллэрэ аҕыйаан иһэр. Баһыйар үгүстэрэ ыарыһах, мөлтөх туруктаах буолаллар. Маннык көстүү кими да долгуппат буолуон сатаммат. Бу — бүтүн норуоппут дьылҕата, бу — барыбыт иэдээммит. Туохтан маннык буолла? Балаһыанньаттан хайдах тахсабыт? Бу ыйытыыларга хоруй ылаары уонна эдэр ыалга, инникитин ийэ, аҕа буолуохтаах эдэр дьоҥҥо хайа эрэ өртүнэн туһалаатар диэн, республикатааҕы «Иэйиэхсит» ийэ буолууну, оҕо аймаҕы харыстааһын Киинин акушерство, гинекология уонна перинатология клиникатын директора Антонина Алексеевна Егорованы кытта кэпсэттибит.
Республикаҕа сыллата 13-14 тыһ. Саҥа киһи күн сирин көрөр. Ол иһигэр куоракка — 3,5 тыһыынча. Кинилэртэн үгүс аҥардара ыарыһах, мөлтөх туруктаах төрүүллэр. Ол сүрүн төрүөтүн эмчиттэр, бастатан туран, ийэ доруобуйатыгар туһаайаллар. Биллэрин курдук, кэлиҥҥи кэмҥэ дьахтар доруобуйата олус айгыраата. Дойду үрдүнэн бүрүүкээбит социальнай-экономическай быһыы-майгы онуоха улаханнык дьайара биллэр суол. Күннээҕи олох-дьаһах бүппэт кыһалҕата, тулалыыр эйгэ, айылҕабыт сатарыйыыта, үлэ, олох усулуобуйата дьахтар доруобуйатыгар быһаарар суолталаахтар. 1998 Сыллаах статистика көрдөрөрүнэн, төрүүр дьахтар 35,8 %-на эрэ чэпчэкитик оҕоломмут. Онтон атыныгар ийэ ыарыһаҕа, эбэтэр оҕолоноругар ыарахаттары көрсүбүтэ бэлиэтэммит. Онуоха саамай сүрүн биричиинэлэринэн анемия, бүөр, сүрэх ыарыылара буолаллар эбит. Ол түмүгэр анемиялаах, ыарыыны утары охсуһар дьоҕурдара (иммунитет) мөлтөх, салгын, кислород тиийбэтиттэн гипоксиялаах оҕолор төрүүллэр.
Киһи олоҕор биир тыын боппуруоһунан иһэр уу буолар. Биллэрин курдук, биһиги иһэр уубут хаачыстыбата быстар мөлтөх. Киһи организмын 80 %-на ууттан турар. Кэлиҥҥи кэмҥэ уубутуттан сылтаан тиис алдьаныыта элбээтэ. Онтон бөҕө тиистээх киһи доруобуйата барыта үчүгэй туруктаах буолара биллэр. Онон иһэр уубут төрүүр оҕоҕо дьайыыта улахан.
Ыарыһах оҕо төрүүрүгэр биир сүрүн төрүөтүнэн оҕолоноору сылдьар дьахтар сөптөөх аһылыгы ылбата

буолар. Кистэл буолбатах, билигин аһыыр аспыт барыта кэриэтэ омук сириттэн кэлэр, олохтоох, бэйэбит айылгыбытыгар сөп түбэһэр аспыт-үөлбүт биллэрдик аҕыйаата.
Аны олорор усулуобуйабытыгар тохтуохха. Билиҥҥи туругунан биһиги тыйыс дойдубутугар нэһилиэнньэ 30 %-на эрэ толору хааччыллыылаах дьиэҕэ олорор. Онтон 70 %-на — хааччыллыыта суох дьиэҕэ. Ол иһигэр тыа сиригэр олорор усулуобуйаны этэ да барбаккын. Билигин оскуолаҕа барбыт оҕо барыта кэриэтэ ыарыһах. Оскуолаҕа барыар диэри доруобай сылдьыбыт оҕо өрүү тымныы оскуолаҕа үөрэнэр. Онон бэйэтэ да билбэтинэн ыарыыга ылларар. Бу барыта норуот инники дьылҕатыгар сыанан-арыынан аҕаабата чахчы. Онуоха эбии билигин саха дьахтарын үгүс ахсаана тымныйыылаах.
Биир сүрүн проблеманан эмчиттэр биһиги культурабыт намыһаҕын ыйаллар. Омук сиригэр дьиэ кэргэни эрдэттэн былааннааһын диэн баар. Биһиэхэ ол суох. Оннук таһымҥа тиийиэхпит да ыраах быһыылаах. Хас биирдии төрүөхтээх оҕо күүтүүлээх, кэтэһиилээх киһи буолуохтаах. Төрөппүттэрэ кинини баҕаран туран оҕолонуохтаахтар. Оччоҕуна оҕоҥ да доруобай, дьиэ кэргэн да бөҕөх буолуо. Оҕо күн сирин көрүөҕүттэн ийэ, аҕа таптыырын билэр, онтон бэйэтин ордук бигэтик сананар. Биһиги ону ситиһиэх тустаахпыт.
Билигин үгүс улуустарга дьиэ кэргэни былааннааһын кабинеттара үлэлииллэр. Онтон куорат сиргэ «Оҕо гинекологията» диэн баар. Онно оҕону кыра эрдэҕиттэн, кыыс да буоллун, уол да буоллун, ордук ыарыһах оҕону көрдөрөн, сүбэ-ама ылыахха сөп эбит.
Төрүүр оҕо доруобуйата эдэр дьонтон бэйэлэриттэн эмиэ улахан тутулуктааҕын умнубаттара буоллар. Эдэр төрөппүттэр, ордук студент өртө доруобуйаларыгар улаханнык кыһамматтар. Онон бэйэлэрэ төһө да доруобай курдуктарын иһин, оҕолоноллоругар син-биир ыарахаттары көрсөллөр.
Республикабытыгар ийэ буолууну, оҕо аймаҕы харыстааһын Киинэ аһыллыаҕыттан оҕо доруобуйатын араҥаччылыыр, харыстыыр кыахпыт улаатта. Манна оҕону төрөөтүн кытта тута ийэтинээн бииргэ сытыараллар. Онтон дьахтар оҕолоноотун кытта оҕотун киинин араараат да, оҕону ийэтигэр сытыара түһэллэр эбит. Оччоҕуна ийэ хайдахтаах да ыарыыга сытан ону умнар, чэпчиир, сүрэҕэ дьолунан туолар. Уонна оҕоҕо тута ийэтин бастакы үүтүн эмтэрэллэр. Эмчиттэр ийэ үүтүнэн аһаабыт оҕо доруобай, ыарыыга бэриммэт, тулуйумтуо буолар диэн чорботон бэлиэтииллэр. Ийэ үүтүгэр оҕоҕо наадалаах бары витаминнар, инфекцияны утары охсуһар эттиктэр бааллар. Онон эдэр ийэлэр төһө кыалларынан оҕолорун бэйэлэрэ аһаталлара ордук.
Төрөппүттэр оҕолорун мэлдьи кэтээн көрө сылдьыахтаахтар. Олорор сирдэринэн көрдөрөн эмтэтэн иһиэх тустаахтар.

Холобур, «Иэйиэхсиккэ» «Доруобай оҕо кабинета» диэн баар. Онно кэлэн хаһан баҕарар оҕолорун көрдөрөн, мунаарар түгэннэригэр сүбэлэтэн барыахтарын сөп. Ону таһынан Киин поликлиникатыгар стоматологическай, офтальмология (харах), сурдология (истэр, саҥарар органнар) отделениелара бааллар.
Ол эрээри доруобай көлүөнэ туһугар аҥардас медицина эрэ күүһүгэр соҥнообокко, бүттүүн ылсыһар кэммит кэллэ буолбатах дуо? Бастатан туран, бу барыта бэйэбититтэн тутулуктааҕын өйдүөх тустаахпыт. Ол инниттэн хас биирдии эдэр киһи билиҥҥи үйэ араас куһаҕан дьаллыктарыгар ылларбакка, чөл олоҕу өрө тутан, онтон ыал буолар эдэр дьон дьиэ кэргэни эрдэттэн былааннаан, бу сиргэ кэлэр саҥа киһи дьоллоох, доруобай төлкөлөөх айыллан төрүүрүн туһугар дьулуһуохтаах. Бүгүҥҥү күммүт эдэр дьоҥҥо оннук сыалы-соругу туруорар.

Светлана АММОСОВА,
«Эдэр саас» корреспондена.