Тыл диэн – норуот үйэттэн үйэҕэ, уонунан сүүс сыл устата урукку дьыллар уорҕаларыттан, ааспыт дьыллар арҕастарыттан мэҥэ өйдөбүл гынан илдьэ кэлбит, туохха да тэҥнэммэт, 
сүппэт сүдү баайа.
    Биһиги төрөөбүт тылбытыгар ытыктабыллаахтык уонна харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт. Дэлэҕэ даҕаны төрүт өбүгэлэрбит «киһи тыла – ох», «киһи тыла уоттааҕар абытай», «тыл сэттээх-сэмэлээх», «тыл иччилээх» диэн этиэхтэрэ дуо?
«Тыл иччилээх…» Бу тыллары иһиттэхпинэ, Ньыыкан ойууну санаан кэлэбин.

    1972 сыл балаҕан ыйыгар аҕабын Иван Семеновиһы кытары Үөһээ Бүлүү биир ыраах нэһилиэгэр Боотулууга тахса сылдьан, Ньыыкан ойууну көрсүбүппүт. Кини бөһүөлэктэн көстөн ордуктаах сиргэ олороро. Тиийбиппитигэр, үөрэ көрсүбүтэ. Биһиги киниэхэ хас да күн олорбуппут: отун да үлэтигэр көмөлөспүппүт, отоннообуппут, сынньаммыппыт даҕаны. Киэһэ аайы аҕам кинини кытта былыргыны-хойуккуну бэрт элбэҕи кэпсэтэллэрэ. Оҕонньор ордук сиһилии Никон Романов диэн көстүбэт киһи туһунан кэпсээбитэ. 
    Тиийбиппит сарсыныгар аҕам Ньыыкантан биһиги хайдах-туох доруобуйалаахпытын көрөн биэрбэккин ээ диэн көрдөспүтүгэр, аҕабын хааннаары, бургунаһын муоһун көрдүү сатаан баран, кыайан булбатаҕа.
Оттон миигин көрөрүгэр илиитинэн бигээн, хааным тэбиитин иһиллээн баран, күһүн төрөөбүт эбиккин, кыра сылдьан улаханнык ыалдьыбыккын, Саха сиригэр баппат киһи сылдьар эбиккин диэбитэ. Кырдьык, төрөөбүт күнүм – атырдьах ыйын 27 күнэ, от-мас саһарар, кэхтэр кэмэ буоллаҕа. Кыра сылдьан, икки дуу, үс дуу саастаахпар, улаханнык ыалдьан, өйбүн даҕаны сүтэрэр, уҥар буолан, дьоммун куттаталыы сылдьыбыт үһүбүн, ол да иһин доруобуйам аһаах, мөлтөх этэ. Оттон Саха сиригэр баппат киһи туһунан этэр буоллахха, бэйэм тус санаабар, баҕар, тыл үөрэхтээх учуонай буолан, Турция курдук ыраах дойдуга баран үлэлээбиппин, туроктарга саха тылын үөрэппиппин, бэйэм туроктыы үөрэммиппин, Турцияҕа үс кинигэни бэчээттэтэн таһаарбыппын, улуу Ойуунускай 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбиппин, киниэхэ анал сэргэ туруорбуппун өтө көрөн эппитэ буолаарай дии саныыбын.
Миигин эмтииригэр, олоппоско олордон, харахпын симтэрэн баран, иһиллэр-иһиллибэт гына, сахалыы буолбакка, ханнык эрэ атын омук тылынан ботугураан барбыта. Мин буоллаҕына, эдэрбэр тэптэрэн (оччолорго 21 саастааҕым), эмтэнии туһунан санаабакка (улаханнык ыалдьар, анаан эмтэтэр тугум да суох этэ), ханнык омуктуу саҥарар эбитий диэн, ону истэ-быһаара сатыы олорбутум.
    Устудьуон киһи, кыратык да буоллар, былыргы түүр тылын син удумаҕалыыр этим. Горно-Алтайскайдааҕы педагогическай институкка

үөрэнэр ааттаах киһи, алтайдыы, казахтыы син өйдүүр этим. Ону таһынан, араадьыйанан өрүүтүн кэриэтэ монголлуу, тувалыы, казахтыы, уйгуурдуу биэриилэри истэрим. Онон Ньыыкан барахсан ботугураан эмтии турдаҕына, ханнык тылынан саҥарар эбитий диэн, ону таайа сатыы олорор урааҥхай буолбутум. Ону баара ити ааттаабыт тылларбыттан ханнык даҕаны тылга маарыннаабат, букатын өйдөммөт, атын тылынан саҥарара. Билиҥҥи санаабар, арааһа, хоролуу саҥарбыт буолуоҕун сөп. Сэһэн Боло хоролуу саҥа холобурдарын аҕалбытыгар, онно майгынныыр быһыылаах эбит. Оттон чахчы оннук буоллаҕына, хоролуу тыл саха ойууттарын тылыгар бэрт соторутааҕыга диэри туттуллубут буолуон эмиэ сөп. Эдэрбэр тэптэрэн, ханнык тылынан саҥардыҥ диэн ыйыппатахпын. Ыйыппытым да буоллар, баҕар, этиэ суох этэ.
Ньыыкан оҕонньор тыл туһунан өссө биир дьикти этиитэ төбөбөр кытаанахтык иҥэн хаалбыт. Биһиэхэ кини манныгы кэпсээбитэ: «Аан дойду олоҕун, төлкөтүн-дьылҕатын тутан олорор уон икки тыл (нууччалыыта – «слово») баар. Ону барытын билэр киһи орто туруу дойдуну барытын баһылыыр кыахтанар. Билиҥҥитэ ол уон икки тылтан сэттэтэ биллэр үһү. Биллибэт биэс тыл баар дииллэр. Миэхэ хас да сыллааҕыта соҕурууттан биир үөрэхтээх киһи анаан кэлэ сылдьан, ол биллибэт тыллартан биир тылын эн билэҕин, этэн кулу» диэн, араастаан көрдөһө сатаабыта. Ону мин тоҕо этиэхтээхпиний? Онон ол киһи тугу да билбэккэ төннүбүтэ».
Ньыыкан оҕонньор ол ханнык тылы билэрэ уонна эппэтэҕэ буолуой? Дьикти буолбатах дуо?
Аҕам: «Эн эмтиир күүһүҥ туохханый?» диэн ыйыппытыгар, Ньыыкан «тыл» диэбитэ, «тыл иччилээх» диэн быһаарбыта. Аҕам дьээбэ аҥардаах: «Ол ханнык тылый?» диэбитигэр, эппэппин диэбитэ.
Дьэ, итинник. Тылы тус сөптөөх миэстэтигэр эбэтэр анал туһаайан, ис дьиҥнээн, ис тыыннаан, иччилээн эттэххэ, бэйэтэ туспа, аптаах тыл курдук, иччилэнэр, илбистэнэр күүстээх буоллаҕа. Ол иһин «тугу саҥараҕын да, бэйэҕэр оннук төннүөҕэ», «үтүөнү эппитиҥ бэйэҕэр үтүөнэн эргиллиэҕэ, куһаҕаны саҥарбытын бэйэҕэр куһаҕанынан эргиллиэҕэ» диэн этэр буоллахтара. Тыл эмтиир да, эһэр да күүстээх буоллаҕа. Биһиэхэ бэйэбитигэр, ордук эдэр ыччакка, туһаайан этэр буоллахха, араас ыыс-ыстырыыс, маатыры-куутуру тылынан саҥарыы, кыраһыы-таныйыы хаһан даҕаны үтүөнү аҕалбат, төттөрүтүн, бэйэҕэр иэдээни үөдүтүөн, алдьархайы даҕаны аҕалыан сөп. Сахабыт тыла түүр тылларыттан биир саамай былыргы тыл буолара даҕаны ону кэрэһилиир.
Ньыыкан барахсан этиитэ ону бигэргэтэр.

Юрий Васильев – Дьаргыстай.