Аудиота:

Мин онуһу бүтэрэн баран 1975 сыллаахха эдьийбин кытта абутууралыы барбытым. Ньурбаттан куоракка диэри телоходунан айаннаатым, Элгээйигэ интэринээккэ бииргэ үөрэммит уолаттарым баар буоланнар бэрт көхтөөхтүк айаннаабыппыт, теплоход ресторанын аһылыга бүтэн Сангаарга маҕаһыынтан аһылык ыллыннар диэн уһун тохтобул буолла, биһиги килиэп хансыарба уонна кыһыл аргы ыллыбыт. Теплодпутугар кэлэн кыһыллаатыбыт. Этэҥҥэ айаннаан куораппытын буллубут. Теплоходтан түһэммит бары субуруһан ЯГУ уопсайдарыгар айаннаатыбыт, уолаттар тустууга күрэхтэһэ, мин олимпиадаҕа куоракка сылдьыбыт буоламмыт куоракка сылдьары быһаарсабыт, ханнык автобус ханна тиийэрин эмиэ билэр эбиппит. Инньэ кынан ЯГУ уопсайын булан хата уопсайга киирдибит, ким эрэ тулаайах, ким эрэ соҕотох ийэ оҕото, ол иһин буолуо. Бары бастакы кылаастан хааһына хааһытын сиэбит дьоммут, бары бииргэ сылдьа үөрэммит буоламмыт куораты кэрийэ баран хаалабыт.

Ол саҕана нууччалары кытта охсуһуу сайдыбыт кэмэ. Биир киэһэ хараҥарыыта уопсай иннигэр толпа нуучча уолаттара кэлэн “Давай абитура выходи” дии диилэр саллаат курун эрийэ сылдьаллар, ол саҕана уол барыта саллаат курдаах буолара, биһиги куоракка ону соһо сылдьыахпыт дуо. Ороммут баһын сулбу тыытан ылан охсуһа тахсаары ааҥҥа тиийбиппит комендант ааны бүөлүү турбут, таһаарбат. Биһиги төнүннүбүт. Онно тахсыбыппыт буоллар орон баһынан хас нуучча баһын хампы сынньан, хас уол хаайыыга барыа биллибэт этэ. Биир кэмҥэ хоспутугар Тойбохой уола киирдэ, Тоҥолоҕо дэлби иһэн хаалбыт, саҥа кэлэн залогка оптуобустан түһэн дьонугар баран истэҕинэ нуучча уолаттара саба түспүттэр, кыра валерка дэнэр чымыданынан хаххалан сатыы сырыттаҕына тоҥолоҕун саллаат курунан саайбыттар. Бэйэбит курдук эмиэ интэринээтчик эбит. Бэркэ тапсаммыт абитууралаабыппыт. Кэлин үөрэхпин бүтэрэн Тойбохойго анаммытым, ол уоллуун бииргэ үлэлээбиппит. Мин үөрэххэ киириэхпин баҕарбат этим, санаам барыта дойдубар, булт-алт, ол иһин хата этэҥҥэ провааллаан дойдубар төннүбүтүм. Сунтаардыыр билиэппин физикаҕа провааллыыбын диэн физика экзаменын кэннинээҕи күҥҥэ ылбытым, математикаҕа олимпиадник хайдах проваллыай. Дойдубар кэлбит күнүм сарсыныгар кус көҥүллэнэр эбит, ол түүн ботуруон ииттэн сарсыныгар баҕам хоту кустуу бардым.

Эдьийим (аҕам бииргэ төрөөбүт эдьийэ) Совхозка тугунан киириэххин баҕараҕын диэн ыйыппытыгар “Кадровай булчут буолуохпун баҕарабын” диэтим, ону “эйигин кадровайга ким үөрэнээччиннэн ылар үһү” диэн кэбистэ, эдьийим барахсан наһаа муударай эбит, кадровайдаабытым буоллар үөрэнэ барбаппын, үйэм тухары тыаҕа

хаалабын. Баҕалаах тыабар бултаан алтаан, кыһыныгар субай сүөһү көрөн, сайын совхозка биригээдэҕэ оттоон сыл ааста, ол тухары уоппуска суох, үчүгэйэ диэн саас кус кэмигэр отгул курдук 10 күнү быһа кустаан тахсабын, ол кэннэ бурдук ыһыыта, онтон окко техника бэлэмнээһинэ, онтон күһүҥҥэ диэри оттооһун. Оннук биир сыл ааста, аармыйаҕа барааһын буолла. Аармыйаҕа сылдьыы туһунан кэпсээн, дедовщина үгэннээн турар, мин уон сыл хааһына аһын аһаабыт буолан как рыба в воде сылдьыбытым, биир хаһаарматтан атын хаһаармаҕа тиийдэҕим дии. Аармыйа туһунан атын кэпсээн тахсыаҕа.

Эдьийим үөрэххэ киирдэххинэ харчы наада буолуо, эйиэхэ ким даа көмөлөһүө суоҕа, харчыгын уурун диэн сүбэлээбитэ, ол иһин бастакы хамнаспынан (72 солк) истээх кожанай куртка атыыласпытым, онтум өр даа сылдьыбыта, ол кэннэ хамнаһым лэкэ аҥаарын сберкассаҕа наада буолуо диэн ууран иһэбин. Мин өйүм санаам булт-алт буолан үөрэх туһунан соччо өйбөр оҕустарбаппын.
Аармыйаҕа сулууспалаан дед буолан баран көрдөхпүнэ биир нуучча уола (дед) арай английскай тылы үөрэтэр. Мин тоҕо английскайы үөрэтэҕин диэн ыйыттым, уолум аармыйа кэнниттэн английскай үөрэҕэр киириэи диэтэ. Дьоннор эрдэ былааннаналлар тоҕо бэрдэй диэн наһаа даа сөхтүм, уонна онтон мин, ханнык үөрэххэ киириэхпин сөбүй диэн толкуйга түстүм, онуһу бүтэрэн баран мээнэ ИТФ-га туттарсыбытым, строитель буоларбын билэн баран үөрэнэр баҕам сүппүтэ. Математикаттан ураты билэрим суох эбит, охотоведка барыахпын биология диэҥҥэ үөрэммэтэхпин буо, конструированияҕа барыахпын физикаҕа үөрэммэтэхпин, математикаҕа эрэ биэстэн атын сыананы ылбат этим. Инньэ кынан матфакка киирэр эбиппин диэн сыал туруоруннум.
Аармыйаттан кэлэн баран совхозка үлэлии үлэлии нуучча уолун санаан үөрэхпэр бэлэмнэнэбин. Аны үөрэниэм диэн харчы мунньар буоллум. Оннук бултаан алтаан совхозка субайга үлэлээн икки сыл ааспытын кэннэ үөрэххэ барабын диэн сайабылыанньа биэрдим. Совхоз рабочкома хамыыһыйа тэрийбит, ол хамыыһыйа Элгээйиттэн тахсан үөрэххэ барар сайабылынньыалаахтары үөрэххэ баралларын барбаттарын быһаарар. Миигин хомсомуолуҥ суох эбит диэн тохтотоору кыннылар, хата ону биир киһилэр “лучше поздно чем никогда” хомсомуолга киирдин, оччоҕо ыытабыт диэн быыһаан ылла. Мин Элгээйигэ элээрэн киирэн совхоз хомсомуолун тэрилтэтин сэкэрэтээригэр киирбитим бэйэм саастыы кыыс эбит, хомсомуола суоҕум иһин үөрэххэ ыытымаары кыналлар диэтим, кыыһым тута билиэт суруйан биэрдэ. Онтукпун туппутунан рабочкомҥа киирдим, үөрэххэ барарга көҥүл ыллым. Дьиҥэр үлэбиттэн уурайар сайабылыанньа биэрдим

даа үлэбиттэн ууратыахтаахтар этэ буо. Онно совхоз үлэтин кулуттааһыҥҥа тэҥнээбитим. Кэлин оннук хамыыһыйа тэрийбэт буолбуттар, ким эрэ үҥсүспүтэ эбитэ дуу.
Үлэбиттэн уурайан тута куоракка баран убайбар түһэ сытан биир ыйы быһа өрөбүлэ суох сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри эксээмэҥҥэ бэлэмнэммитим. Убайым тоҕо бэрдэй диэн биир күн киинэҕэ илдьэ сылдьыбыта. Оччо бэлэмнэммит киһи математика устнай уонна письменнай эксээмэннэрин биэстиигэ, нуучча тылын уонна физиканы түөртүүгэ туттаран сыаллаах соруктаах үөрэхпэр киирбитим. Киирээт хорошистаан барбытым. Оскуоланы бүтэрбитим 5 сыл буолбутун кэннэ эксээмэннэри чаҕылхайдык туттаран киирэн препадтары сөхтөртөөбүт этим. Иккитэ провааллаан стипендиям быстан, онно уурунуу харчым быыһаабыта. Каникулбар кэлэн стипендия курдук устан барар этим, үөрэххэ барарба 3000 солк уурунуулаах барбытым. Үөрэҕи бүтэрэрбэр 1000 уурунуу хаалбыта, ону үөрэхпин бүтэрдэхпин наада буолуо диэн олох тыыппаппан. Бэһис кууруска кыһыҥҥы хоньокуулга бииргэ үөрэнэр оҕолорум Москваҕа күүлэйдии барбыттара, онно 1000 солк наада эбит, мин төһө даа сайыстарбын бүтэһик харчыбын тыыппатаҕым. Тулаайах үөскүүр итэҕэһин онно эрэ билбитим, уонна барытыгар бэйэм саатыылаахтарбыттан итэҕэспин дэммэт этим, ордук аармыйаҕа чорбойор этим.
Матфакка үөрэнэ сылдьан аргылаатахпына үөрэхтэн үүрүллэр эбиппин диэн иккис кууруска сылдьан биир улахан аргылааһын кэннэ аргыбын бырахпытым, уолаттарым бары оскуола кэнниттэн киирбит буоланнар миигин үтүктэллэр эбит, үөрэхпитин бүтэрэрбитигэр аргы иһэр уол суох этэ.
Үөрэхпин бүтэрэн баран бултаах алтаах сиргэ хоту барар санаалаах этим, онтум миэстэ суох, арай Полярное диэн былыр кэлэн олохсуйбут нууччалар бөһүөлэктэригэр миэстэ баар эбит, нууччалар диэммин барбатаҕым. Тойбохойго ананан 6 сыл үлэлээбитим.
Бүттэ.

P.S. Аармыйа туһунан кэпсээммин аармыйа күнүгэр ыытыаҕым.