(Тыл дьылҕата — норуот дьылҕата)

“Тыл. Өй. Билии” III конференцияттан
Саха киһитин долгутар, норуот дьылҕатыгар тыын суолталаах проблема элбэх… Омук кэскилигэр, киһи олоҕор, чуолаан оҕо сайдыытыгар төрөөбүт тыл хайдахтаах оруолу ыларын өйдүүргэ дылыбыт да, тылбыт туттуллар эйгэтэ тоҕо эрэ кэҥээбэт, саха оҕолоро син биир нууччалыы үөрэнэн, ийэ тылларыттан, сахалыы өйтөн-санааттан тэйбиттэрин курдук тэйэ тураллар.
Төрөөбүт тылбыт туттуллар эйгэтин хайдах кэҥэтэбит? Ийэ тыллаах, сахалыы куттаах-сүрдээх ыччаты хайдах иитэбит? Саха Республикатын киин куоратыгар саха оҕо сада, саха оскуолата хаһааҥҥа дылы ыра санаа эрэ буолуоҕай?
Сүрүннээн бу ыйытыктары тула кэпсэтии, санаа атастаһыыта алтынньы 28 күнүгэр “Тыл. Өй. Билии” III конференцияҕа буолла. Конференцияны тэрийэр, үтүө үгэскэ кубулутан эрэр “Сайдыс” ассоциацияҕа, “Айылгы”, “Ийэ тыл” обществоларга биһиги махтаныах кэриҥнээхпит. Конференция сылын ахсын үрдүк таһымҥа тахсан эрэрин, саалаҕа баппат (пединститут актовай саалатыгар буолбута) элбэх киһи мустубута, оскуола оҕотуттан кырдьаҕас дьоҥҥо тиийэ кэлбиттэрэ туоһулуур. Кистээбэккэ этиэхпин баҕарабын, бу барыбыт сүргэтин көтөхтө, норуоппут дьылҕатын инникитэ туох эрэ кэскиллээх эбит диэн өйдөбүлү укта.

Ханнык баҕарар омугу төрөөбүт тылын таһымынан быһаараллар. Онтон биһиэхэ былыр-былыргыттан олохсуйбут биир сыыһа өйдөбүл билиҥҥээҥҥэ диэри атахтыы сылдьар. Сахалыы үөрэммит оҕо-мөлтөх таһымнаах диэн. Инньэ гынан, төрөөбүт тылбыт куруутун көйгөтүтүүгэ сылдьар. Маныаха балаһыанньа ордук киин куораппытыгар сытыытык турар. Саха тыллаах оҕо сада, оскуола аҕыйаҕынан (баар да буоллаҕына, баҕалаах барыта онно тиксэр кыаҕа суох), сорох төрөппүттэр, баҕарбатахтарын да иһин, оҕолорун нууччалыы үөрэттэрэргэ күһэллэллэр.
Былырыын баччаҕа куорат үрдүнэн саха кылаастаах 10 оскуола баар эбит буоллаҕына, билигин 19 оскуолаҕа саха кылааһа арыллыбыт. Онон, кыралаан да буоллар, хамсааһын баар курдук. Аан бастакы колледжнай кылаас 14 №-дээх оскуолаҕа киирбитэ. 26-С оскуола эмиэ бу хайысхаҕа үлэлээбитэ ыраатта. Ону батыһан, атын оскуолалар саха кылааһын биирдиилээн да буоллар, арыйан эрэллэрэ үөрүүлээх. Быйыл Маҕаҥҥа саха кылааһа арыллыбыт. Залогка, 3-с оскуолаҕа республиканскай колледж саха кылааһын тэрийбит . 17-С кварталга баар 27-с оскуола саха кылааһын арыйбыт. Дьиҥэр, бу боростуой, нуучча оскуолата ээ. Саныахха үчүгэй. Ол эрээри, ол эрээри эрэ диирбитигэр тиийэбит…
Күн бүгүн куоракка 10-ча тыһыынча саха оҕото төрөөбүт тылынан үөрэммэт. Бу улахан дьиксиниини үөскэтэр. Биһиги хайдах эрэ

түргэнник дьаһанан испэт курдукпут. Атын республикалар төрөөбүт тылларыгар ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһаллар. Маныаха филологическай наука доктора И. Е. Алексеев бэртээхэй холобурдары аҕалла. Татарстаҥҥа, бэл гражданскай авиация, тимир суол институттарыгар татар тылын кафедралара бааллар эбит. Онтон Казахстан государствотыгар Тыл департамена диэн баарын иһитиннэрдэ. Уонна биһиги эмиэ маны кулгаахпыт таһынан аһарарбыт табыллыбатын санатта.
Ил Түмэн депутата, социологическай наука доктора У. А. Винокурова биһиги тылбыт сайдыытыгар 5 проблема баар диэтэ.
1). Саха тыла уонна куораттыйыы.
2). Саха тыла уонна үөрэҕирии. Биһиги нуучча эрэ тылынан үөрэҕи ылыахтаахпыт диэн өйдөбүллээхпит.
3). Саха тыла уонна тус киһи сайдыыта.
4). Саха тыла уонна омук кэскилэ.
5). Саха тыла уонна атын омуктары кытта бодоруһуу.
Маныаха кини 9 киһилээх Парламент анал хамыыһыйата үлэлэһэрин эттэ, онуоха мустубут дьоҥҥо туһаайан, бары түмсүөххэ, көмөлөһүөххэ диэн ыҥырда.
Саха тылын үөрэҕин аксакала, профессор Н. К. Антонов этиитин “Оҕо улахан киһини төрөтөр” диэн бэрт бэргэн тылынан саҕалаата. Ол аата оҕо төрүөҕүттэн бастакы биэс сылыгар киһи быһыытынан, уйулҕата, өйө-санаата олохсуйар диэн. Онон, туох ханнык иннинэ оҕону оҕо садыгар иитии боппуруоһа болҕомто киинигэр туруохтаах диэн эттэ. Кини Дьокуускай куоракка сахалыы тыллаах оҕо сада олох аҕыйаҕын холобурдаата. Баар да буоллаҕына, 100-түү киһилээх уочарат. Үөс сиргэ манныга диэн бу хайдаҕый диэн ытык кырдьаҕас ыйытыы туруорда. Ол да иһин оҕолорбут тоҥ нуучча, өйдөрө-санаалара атын, төрөөбүт айылҕаларыттан тосту тэйбит дьон буола үүнэллэрин бэлиэтээтэ.
Конференцияҕа куорат бары саха кылаастаах оскуолаларыттан, куорат таһыттан уонна саха эйгэтигэр киэҥник биллэр “Туллукчаан” оҕо садыттан учууталлар, иитээччилэр үлэлэрин билиһиннэрдилэр, онно көрсөр ыарахаттарга тохтоотулар, чопчу этии киллэрдилэр. Маны истэ олорон, сүрэхтээх, үлэһит киһи (учуутал), куорат да усулуобуйатыгар сахалыы өйдөөх-санаалаах оҕону иитэн таһаарыан сөп эбит диэн түмүккэ кэлэҕин. Ону учууталлар үлэлэрин тус холобура, кинилэр үөрэтэр оҕолоро туоһулууллар. Ити араас оскуолалартан оҕолор кэлэн ыраас саха тылынан ыллаан-туойан, чабырҕахтаан, үҥкүүлээн көрдөрбүттэриттэн этэбин.
Холобур, 2 №-дээх оскуола саха тылыгар учуутала Е. М. Малышева кэпсээниттэн киһи үөрбэт буолуон сатаммат. Былырыыҥҥы үөрэх дьылыгар кини таһаарбыт саха кылааһын 35 оҕо бүтэрбит. Онтон 28-Їа үрдүк, 4-дэ орто анал үөрэххэ киирбит. Саамай үөрүүлээҕэ, 8 оҕо СГУ саха филологиятын, төрүт культуратын факультетыгар

киирэн, үөрэнэ сылдьара буолар. Учуутал этэринэн, бу кылаас көннөрү кылаас (ураты статуһа суох) эбит. Оҕолор элбэхтэрэ бэрт буолан, паартаҕа 3-түү буолан үөрэммиттэрин ахтар. Кини оҕо омук быһыытынан сайдыыта диэн суолу тутуспут. “Саха оҕото — айылҕа оҕото” принцибинэн. Онуоха учуутал анал темаларынан куорат устун экскурсиялары, чугастааҕы улуустарга экспедициялары тэрийбит. Аны литература уруогар хас биирдии айымньыны хамсанан-имсэнэн, оонньоон көрдөрөллөр эбит. Оннук Далан “Дьикти сааһын”, Николай Якутскай “Төлкөтүн” туруорбуттарын астына кэпсиир.
14 №-Дээх оскуолаҕа колледжнай кылаас аһыллыбыт. Бу кылаас уратыта диэн, сахалыы математика хайысхалаах эбит. Маны бу оскуола учуутала сахаҕа математикаҕа айылҕа биэрбит мындыр дьоҕурун туһаныахха наада диэн быһаарда. Итиннэ төрөппүт А. Е. Кривошапкин бу үөрэх оҕо толкуйдаан таһаарар дьоҕура, сайдарыгар, инники олохторугар тирэх буолуо диэн эбэн эттэ.
Учууталлар физкультура уруогар элбэх чаас көрүллэн, саха тылын чааһа биллэ аччаабытын сонньуйа этэллэр.
Сайсары — былыр-былыргыттан саха түөлбэлээн олорор сирэ. Онон да буолуо, бу оскуолаҕа 16 алын сүһүөх кылаас баарыттан 13-Їэ саха кылааһа эбит. Маны учуутал А. В. Попова кэпсээниттэн иһиттибит. Кини кэлин кэмҥэ куоракка тыа сириттэн көһөн киирии элбээбитин, саха дьоно оҕолорун сахалыы үөрэттэрэр баҕаттан, куорат түгэхтэриттэн Сайсарыга, 26-с №-дээх оскуолаҕа, саха гимназиятыгар таһан үөрэттэрэллэрин санатта. Онон кини хас биирдии куорат кытыытынааҕы оскуолаларга муҥ саатар иккилии саха кылааһын арыйыахха диэн этии киллэрдэ. “Тус бэйэм хас киэһэ ахсын 17 кварталга олорор оҕолорум дьиэлэригэр хайдах тиийбиттэрэ буолла диэн толкуйга сылдьабын, үөрэтэр оҕолорум кыралара бэрт, 2- с эрэ кылаастар” диэн харааста эттэ.
17 Кварталга баар 27 №-дээх оскуола саха тылын учуутала А. Г. Елисеева бу оскуолаҕа икки саха кылааһа арыллан үлэлиирин билиһиннэрдэ. Кини тутуһар хайысхата оҕо төрөөбүт айылҕатын, уйулҕатын уларыппакка дьулуһуу эбит. Маныаха директордара С. И. Зубенко бэйэтэ төһө да нуучча буоллар, ис санаатыттан көмөлөһөрүн, бэл бары тэрээһиннэригэр бэйэтинэн кыттарын үөрэ кэпсээтэ.
СГУ аспирантката Н. Г. Никитина алын сүһүөх кылаас оҕотун үтүө сиэргэ-майгыга иитиигэ норуот педагогикатын туһаныахха диэн бэйэтин санаатын эттэ. Кини норуот төрүт иитэр-үөрэтэр үгэстэрэ норуот педагогикатыгар эрэ бааллар, ол саха тылынан уус-уран айымньытыгар бэриллэр диэтэ. Хас биирдии олоҥхо, остуоруйа, кэпсээн иитэр-үөрэтэр суолталааҕын санатта. Кырдьыга да, остуоруйата суох улааппыт

оҕо суоҕа буолуо. Онон кини оҕону 3 сааһыттан саҕалаан төрүт үгэскэ уһуйуохха наада диэн этиилээх. Оччоҕуна эрэ оҕо сахалыы толкуйа, иэйиитэ, өйө-санаата уһуктуо диэн бигэргэттэ.
Педагогическай үлэ ветерана, психолог А. Г. Игнатьева билии-көрүү, тыл, өй туллар тутааҕа — уйулҕа диэн бэрт үчүгэй этиини оҥордо. Кини аан бастаан киһи уйулҕатын тупсарыахха, оччоҕуна эрэ сайдыахпыт диэтэ.
Ити курдук, күн устата сүрдээх киэҥ, ис санааттан кэпсэтии таҕыста. Бу түмүгүнэн конференция кыттыылаахтара Саха Республикатын Президенигэр М. Е. Николаевка, Саха Республикатын Правительствотыгар, Ил Түмэҥҥэ, наука, үрдүк үөрэх Департаменыгар, Үөрэх министерствотыгар, Дьокуускай куораттааҕы үөрэх управлениетыгар, куорат дьаһалтатыгар, Саха суруйааччыларын уонна художниктарын союзтарыгар, Дьиэ кэргэн, оҕо саас комитетыгар, “Айылгы”, “Ийэ тыл” түмсүүлэргэ, саха тылын, литературатын, культуратын учууталларын түмсүүлэригэр анал туһаайыылары ылыннылар. Олортон кылгастык билиһиннэрдэххэ, Саха сирин киин куоратыгар чугас кэминэн сахалыы тыллаах оҕо садын уонна оскуолатын дьиэлэрин туттарыы, СГУ бары факультеттарыгар киирии экзамеҥҥа саха төрүт культуратын киллэрии, куорат оскуолаларын директордарыгар өйдөтөр үлэни ыытыы, саха кылаастарын, саха садтарын элбэтии. Үгүс учуутал, иитээччи алын сүһүөх кылаастарга уонна оҕо садтарыгар сайыннарыылаах үөрэхтээһин киирбитинэн, онно учебник, пособие барыта нууччалыы эрэ тылынан оҥоһуллубута атахтыыр диэн тоһоҕолоон эттилэр. Онон Үөрэх министерствота маныаха учебниктары, кинигэлэри сахалыы тылбаастаан таһаарарыгар баҕа санааларын эттилэр.
Хас биирдии саха оҕотун кыра эрдэҕиттэн дьиэҕэ-уокка төрөөбүт тылынан саҥарарга, кэпсэтэргэ, толкуйдуурга уһуйуохха, сайыҥҥы кэмҥэ айылҕаҕа, тыа сирин эйгэтигэр сыһыарыахха диэн этиигэ, тус бэйэм төрөппүт буоларым быһыытынан, толору сөбүлэһэбин. Уонна биһиги бэйэбит үөлээннээхтэрбитин, саха эдэр ыччатын төрөөбүт тылга ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһарга ыҥырабыт. Тыл дьылҕата — барыбыт дьылҕата буоларын умнумаҥ.
Светлана АММОСОВА.
2000 сыл