Өбүгэлэрбит барахсаттар “иэйэхсиккит эҥээрдэстин, айыыһыккыт аргыстастын” диэн мээнэҕэ тыл эрэ тамаҕа гынан саҥарбатахтара чуолкай.

Аны туран, киһи төрөөтүн кытта Дьурантаайы суруксут аҕыс кырыылаах алтан сэргэтигэр бу төрөөбүт киһи төлкөтүн олоччу суруйан хаалларар диэн кэпсэл эмиэ баар. Олл аата төрөөбүт күнүттэн олоҕун бүтэһик күнүгэр, чааһыгар тиийэ, олоҕун хаамыыта барыта суруллан бэлэм турар диэн буолар. Дьэ ону билэ сатаан иэгэйэр икки атахтаах онон-манан киирбитэ-тахсыбыта ыраатта эрээри, таба тутан билбит баара биллибэт.

Ол гынан баран, олоххо эҥин араас дьикти түгэн буолара элбэх. “Ол киһи отой өлө сыспыт үһү, көр, ол гынан баран өлөр-өлүү айаҕыттан төлө көппүт, дьэ сүрдээх!” – диэн кэпсэли элбэхтик истибит буолуохтааххыт. Эбэтэр “ол муҥнаах кэмэ кэрдиитэ кэлэн, дьэ булан дэҥнэнэн бараахтаабыт” диэн сэдэх оһолго былдьаммыт дьон туһунан эмиэ кэпсэтии буолааччы. Ол да иһин киһи күҥҥэ түөрт уон ордугуна түөрт моһолу төлө түһэр дииллэр. Эчи, элбэҕэ да бэрт…

Мин бүгүн Таатта Баайаҕатын аатырбыт бөрөһүтүн Дедюкин Дмитрий Ефремович суругун туттум. Бу кэпсээнин кини миэхэ өссө икки сыллааҕыта кэпсээбитэ эрээри, оччолорого тоҕо эрэ суруйарбын көҥүллээбэтэҕэ. Бу сырыыга эбии чуолкайдаан баран даҕаны, сорох түгэннэри туттуна соҕус суруйарбар сүбэлээтэ. Дьоннорун ааттарын ааттаабатыбыт. Тустаахтар бэйэлэрэ булан көрүөхтэрэ, түмүк оҥостуохтара диэн санааттан.

Бу түбэлтэ буолбут кэмэ ырааппыт. Ааспыт тыһыынча уонна үйэ аҕыс уонус сылларыгар эбит. Ахсынньы ый аан-даам тымныылара таҥнары сатыылаан турар кэмнэрэ. Ол тымныылартан булчут иҥнэн-толлон турбат буоллаҕа дии. Тымныы аата тымныы, кини да киһи буоллаҕа, тоҥоро-хатара ханна барыай эрээри тулуура, дьулуура, эстибэт сэниэтэ, быстыбат быртата этигэр-хааныгар иҥэн сылдьар саргылаах саха буоллаҕа. Олуурга охтубат, быстахха быстыбат оҥоһуулаах урааҥхай оҕото этэ дии.

Миитэрэй бултуур сирэ – отой бэйэтин өбүгэлэриттэн кэлбит өлбүгэ сирэ. Онно үс үүтээнинэн сылдьан бултуур. Ата, ыта олоччу бэйэтин киэннэрэ буолан кимтэн даҕаны тутулуга суох сылдьар, хаадырабай булчут. Бу Үөһээ Курумуку, Мөтүччү, Буом Харыйатын эргин бултуу сылдьыбыт. Билигин Миитэрэй тоҕус уон ордугуна үһүс хаарын ууллараары сылдьар. Бу отой соторутааҕыта, ахсынньы ый бүтүүтэ “Аар тайҕа оҕото” диэн ааттанан тэриллибит өрөспүүбүлүкэ биллиилээх булчуттарын түмсүүтүгэр сылдьан, Дьокуускай куорат “Триумф” уораҕайыгар Дмитирий Ефремович анал үрүҥ көмүс бэлиэни тутан үөрдэ-көттө. Онно мустубут булчуттартан саамай саастаахтара кини буолла.

Билигин ол бултуур ыырын

олоччу бэйэтин оҕолорун курдук саныыр, эрэнэр уолаттарыгар Неустроевтарга анаан олорор эбит. Дьэ аны араллааннаах булпут түгэнигэр эргиллиэҕиҥ.

Миитэрэй үүтээнигэр хонон баран, сарсыарда эрдэлээн Үөһээ Курумукуга тиийэн хонордуу айанныыр. Атынан сылдьар, ыта суох. Аара тоһуур хапкааннарын көрөн биир саарбаны ылан харыс хамсаан, сүөм үрдээн иһэр. Булчут барахсаҥҥа байанай бэлэҕэ, кыратыттан-улаханыттан тутулуга суох, күндү бэлэх буолар. Балачча барбахтаспытын кэннэ утары массыына тиийэн кэлбит. Биир билэр киһитэ түһэн кэпсэппит. Миитэрэй үүтээнигэр хоммут эбиттэр. Тайахха көҥүллэрэ хаалаары гынан, ыксаан сылдьалларын кэпсээбит. Бултуйбакка төннөн, дойдуларын быһан иһэллэрин эппиттэр.

Миитэрэй хата сылаас үүтээҥҥэ тиийэр эбиппин диэн үөрэ санаабыт, соннук арахсыбыттар. Ол тиийэн сылаас турар дьиэҕэ киирэн чэйдээн баран, үс биэрэстэ курдук сиргэ баар хапкааннарын көрө барбыт. Син хас да хапкааны көрөн баран, төннөрдүү тэринэн бааллан турар атыгар кэлбит. Атын көнтөһүн сүөрэн баран миинээри гынан эрдэҕинэ ата өрө дьигиһийэ түспүт, ону кытта саа тыаһыырга дылы гыммыт.

Арай көрө түспүтэ атын моонньун икки өттүнэн хаана отой уһааттаах ууну сылаанганан сүөкүүр курдук өрө тыган олорор үһү. Дьэ онно өйдөөбүт, саанан ыппыттарын. Көрө түспүтэ үрүйэ баһыгар икки сүүсчэкэ миэтэрэлээх сиргэ массыына буруота бөҕө үһү, ол быыһыгар дьон хаамсалларын көрөн икки илиитинэн далбаатыы-далбаатыы хаһыы бөҕөнү түһэрбит. Били дойдулаатыбыт диэбит дьоно эбиттэр. Үстэр эбит, онтон иккилэрэ нууччалар.

Дьэ мин ыксал буолла. Атым манна охтор буолла диэн. Аны туран үүтээним үс биэрэстэ, онно аппын тириэрдэ охсор санаа киирдэ. Дьоммун баран көмөлөһүҥ диэн ыыттым, биир киһи биһигини арыаллаата. Мин атым муҥнааҕы миинэн баран үүтээним диэки тутан кэбистим. Барахсаным баара, хата үүтээммэр тиийдэ эбээт.

Дьонум кутталларыттан сап-салыбырас буолбуттар. Аны туран мин дьоммун уоскутааччы буоллум. “Булка сылдьан араас буолааччы. Хата бэйэбин таппатаххытыгар үөрүҥ. Аты атынан төлүөххүт буоллаҕа дии”, – диибин.

Ат төлөбүрүн туһунан истээт уларыйа түстүлэр. Онуоха мин: “Бу ат аны көлө буолбат, онон ситэри салҕаан баран, астаан кэбиһиэххэйиҥ. Уонна Уус Тааттаҕа илдьэҥҥит кыладыапсыкка туттаран кэбиһэҕит. Булчут Дедюкин Миитэрэй ата маска атыллан өлбүтүн аҕаллыбыт диэриҥ. Кылаабынай зоотехниктан сурук ылан илдьэн Баайаҕа сылгыһыттара Дедюкинҥа ат биэрэллэригэр дьаһалын ылан, дьиэбэр тиэрдэн биэрэҕит. Дьыала онон бүтүөҕэ”, – диэтэҕим дии. Хаһан да хайыахпыный?

Аны туран: “Аты хайдах охторобут?” – диэн турдулар.

“Онтон ыппыккыт дии, өссө ыттаххыт дии”, – диэн баран тэйэн биэрдим. Оннук гынан, аппын астаан тиэйэн баран хаалбыттара.

Дьэ, киһи хараҕа бүөлэнэр да буолар эбит. Саатар атым өҥө хараҥа кугас этэ буоллаҕа. Хата бэйэбин сии сыспыттара. Буулдьа биир тутум туора түспүтэ буоллар, оруобуна сүрэхпин булар этэ, ону баара айыыһытым барахсан сааларын уоһун туора астаҕа дии саныыбын. Хайа уонна куотан хаалбыттара буоллар, мин кинилэри хантан булуохпунуй? Массыына сылдьара элбэх буоллаҕа дии. Аны туран бэйэбин таарыйбыт буоллунар уонна быраҕан бардыннар? Иэдээн дии, киһи саныан да куттанар дьыалата…

Бу дьон кэлин биллибэтэхтэрэ. Онтон бырастыы гыммыт киһибин “кэлин кэлэн көрсөн кэпсэтэр ини” диэн кэтэһэн көрбүтүм эрээри, оннук буолбатаҕа. Хата кини ылардаах курдук кэпсэнэр сураҕа иһиллэр. Миитэрэй атын маска атылыннаран турарыгар түбэһэ түһэн, улаханнык моһуогуруох киһини кинилэр массыыналарынан тиэйэн аҕалан абыраабыттарын курдук.

Ити дьыл булдум табыллыбатаҕа. Атын аты ыламмын, таах кураанах төттөрү-таары сырыы бөҕө буобутум. Бултуур сиргэ халы-мааргы түбэлтэ буоллаҕына сир-дойду быртаҕырар. Байанай ол дьону хаарыйар, хадьыйар, ол дьоннортон ханарыйар. Ол аата булдун биэрбэт, өссө туох эрэ дэҥҥэ-оһолго да түбэһиннэрдэҕинэ көҥүлэ. Сир дойду истэр кулгаахтаах, көрөр харахтаах, билэр-билгэлиир имнээх, этиллибэт эркээйилээх, кэһиллибэт кэрдиистээх эбээт.

Онон 92 саастаах, “20 үйэ чулуу булчута” аат хаһаайына Миитэрэй Дьөдьүүкүн (Баайаҕа) оҕо дьоҥҥо сүбэлээн этэр: төһө кыалларынан өбүгэлэргит үгэһин төһөнү билэргитинэн тутуһан, сири-уоту харыстаан, булду-алды кэмин билэн бултааҥ, мээрэйин билэн туһаныҥ. Этэҥҥэ эрэ буолуҥ!

Михаил ГОГОЛЕВ-Долгун.

tuymaada 23 июля, 2026