Натааһа барахсан… Ытаан-ытаан баран, сэниэтэ эстэн хатыҥ анныгар бу олордоҕо. Ыараабыт халтаһаларын ытыһын көхсүнэн аа-дьуо баттыалаата, платогун таһааран муннун, иэдэһин сотунна. Инэрсийэн эрэрдии ис иһиттэн диринник өрүтэ тыыммахтаата. Чочумча уоскуйа быһыытыйда быһыылаах, ырбаахытын уолугуттан кумаламмыт хаартысканы ылан, өөр да өр одуулаан олордо.
    Бу кини бастакы кэргэнин хаартыската. Кэргэнэ диэн буолуо дуо, баара-суоҕа биир күн бииргэ олорбуттара. Иэдээн буолбутугар, эбэтиттэн кистээн дьиэ сарайыгар таһааран суруктарын, хаартыскаларын кистээбитэ. Ону иккис кэргэнэ буолуохсут булан киллэрэн, Натааһа эрэйдээх көрөн турдаҕына уоттаабыта. Бу
биир хаартыска алҕаска ордон хаалбытын бэркэ кичэйэн эргэ чымадаан биэтэһин иһигэр укпута. Кэлин өйдөөн, сэмээр көрдүү сатаабыта да, ханна уурбутун таһыччы умнан кэбиспит этэ. Эриттэн куттанара да бэрт, буллахпына түбэһэ көрөн, эмиэ уоттаан кэбиһиэ дии са­наан, сорунан көрдүү да сатаабат этэ. Онтон ыла үгүс сыллар аастылар.
    Арай бүгүн ампаарга малын хомуйа сылдьан, биир эргэ чымадааны булбута. Уруккута буоллар бөххө атаарыа этэ. Ону атын үйэ кэлэн, чымадаан хаҕа дьиҥнээх тирии буоларын бэркэ сэҥээрэ көрбүтэ. Дьиэтиттэн кыптыый таһааран, кытыытынан кырыйбытынан барбыта. Кырыйан бүтэрээт, туһата суоҕун уокка быраҕаары, кум-хам тутан салыбыратан истэҕинэ, хаартыска түһэн кэлбитэ. Натааһа сон­но тута билбитэ, көрө барбакка даҕаны хаартысканы ырбаахытын уолугар укта охсубута. Бу кэмҥэ эрэ куолутунан итирик кэлбитэ. Натааһа уруккутун курдук дьиэтигэр киирбэтэҕэ, эрин иннигэр саһылын тириитин тэлгэппэтэҕэ. Уолугар уктубут хаартыска киниэхэ хай­дах эрэ дурда-хахха буолбут курдуга.
    — Хаһан арыгылаан бүтэр киһигиний?! Оҕолоргун да санаабаккын. Аанньа аһаабакка, үчүгэйдик таҥныбакка оҕолортон эрэ кинилэр итэҕэстээх курдук сылдьаллар!— Натааһа бу итирик киһиэхэ хадьардаһар, утарылаһар
туһата суоҕун биллэр даҕаны, хас да сыллаах аһыы-аба биирдэ толо биэрэн тахсыбыта.
    — Пош-шел, б… Маннык маа бэйэлээх миниистиргэ ойох тахсыаҥ этэ буоллаҕа дии. Проститутка! Хас киһи тэллэҕэ буолан баран миэхэ тиксибиккин айбыт таҥара бэйэтэ билэр. Сука… п…— Арааппа баар-суох баһылаабыт нууччалыы тылларын сиэллээн-кутуруктаан кута турда.
    — Эн суолбар туора турбатаҕыҥ буоллар, баҕар, атын олохтонуом этэ.
    — Эн саҕа бытааһахтар элбэхтэр. Бар!!! Сибилигин бара тур! Кимҥэр эрэ харыстанан, көөчүктүүрүҥ эрэ бэрт. Бар, онтуккар бар!— Арааппа күнүүлээбит абатыгар маҕыйа түһэн баран, ойоҕун түөскэ кибилиннэрдэ. Биирэ түүтэхтээҕэр чэпчэкитик, өрө

тэйэн ылаат, ампаар аанын аттыгар тиэрэ баран түспүтэ. Тыын былдьаһан өрүтэ мэҥийбэхтээбитэ, ыарыытыттан балачча таалан сыппыта. Эрэ буо­луохсут, ойоҕун аныгыскы өттүгэр чообурҕаабат гына, үөрэппит киһи быһыытынан, ыарахан-ыараханнык лиһиргэтэн дьиэтигэр киирэн хаалбыта.
    Натааһа эрэйдээх аа-дьуо туран, таҥаһын буорун тэбэммитэ, хомуйан испит ампаарын аанын саппыта уонна ытыырын кыатана сатыы-сатыы, мыраан үрдүгэр баар Арыы Чараҥҥа тахсыбыта. Бу кини саамай таптыыр, уоскуйар, сүргэтэ көтөҕүллэр сирэ. Маҥнайгы тапталын, маҥнайгы доҕорун кытта бу чараҥ иһигэр күүлэйдииллэрэ. Ону кэриэстээн, ман­на кэлэ тураахтыыра. Бүгүн бу, хаартыскатын булан, долгуйан уонна эриттэн кырбанан, хомойон, ытаан муҥнанаахтыы олорор.
    Бу олорон ааспыт олоҕун барытын эргитэ санаата. Билигин кинини көмүскүөх, харыһыйыах ким да суох. Дьоно бары өлбүттэрэ. Ырааҕынан аймахтара син бааллар да, күннээҕи олох кыһалҕатыгар кыпчыйтаран, Натааһаны эрэ баардылаабаттар быһыылаах. Кэргэннэнэн, икки оҕолонон дэриэбинэ дьахтара буолан олороохтоотоҕо.
    Ийэтэ кыратыгар өлбүтэ. Кыралаан иһэрбит быһыылааҕа. Баттаҕын дуома ыһыллан, оһоҕун иннигэр олорон ытыырын өйдүүр. Хотуна, Натааһа эбэтэ, сөбүлээбэт этэ. Өрүү мөҕөн, дьарыйан тахсара. Бэйэтэ да ыарыһах
эрэйдээх, өр барбатаҕа, сүрэҕинэн эмискэ охтубута. Баар-суох убайа ууга түһэн өлбүтэ.
    Натааһа, ийэтин санаан, эмиэ бокуойа суох ытаан барда. Бу санаатаҕына, ийэтэ биирдэ да
куолаһын үрдэтэн мөхпөтөх эбит, эгэ, таһыйыа дуо?
    — Ийээ… ийэм барахсан… оҕом улааттаҕына дьоллоох дьахтар буолуо диэхтиирин, онтукаҥ ханна баарый? Күн аайы ытаан тахсабын. Toҕo да миигин төрөппүтүҥ буолуой? Ийээ… эн биэрбит олоххун тиһэҕэр тиийэ олоруом. Ол чааһыгар куттаныма. Оҕолорум тустарыгар олоруом. Туох-баар кыһалҕаны барытын тулуйуом. Этэҥҥэ оҕолорум үчүгэй дьон буолан, кырдьар сааспар сынньаланнык олоруом,— Натааһа эрэйдээх ытыырын быыһыгар, ийэтин кытта кэпсэппитэ буолан ботугуруу олордо.
    Эмискэ сүрэҕэ сүр ыарыылаахтык хам тутта. Сүүһүнэн синньигэс быаларынан баайан ба­ран, тула өттүттэн тардыалыырга дылы, сүрэҕэ быһыта тыытта. Натааһа ыарыытыттан дөйөн, бэл тыыммакка да эрэ, сүрэҕин туттубутунан окко умса баран түстэ.
    Төһө op сыппытын ойдөөбөт, ол эрээри ыарыыта сыыйа ыһыктан, сүрэҕин тыаһа, дулҕалаах сиринэн айаннаан иһэр тэлиэгэ курдук, түллүр-таллыр тыаһаан, улам уоскуйа быһыытыйда. Күөх окко тиэрэ эргийэн түгэҕэ көстүбэт халлаанҥа оһуор түһэрбит хатыҥ лабааларын одуулаһа сытта. Сүрэҕин тутта сытан тарбахтара хаартыскаҕа таба тайаммыттыы, ха­ба тардан

ылбыттара. Эмиэ урукку олоҕун са­наан кэлбитэ. Бэйи, хайдах этэй?
    Онус кылааһы бүтэрээт, эдэркээн Натааһа үөрэххэ туттарса Дьокуускайдаабыта. Бэйэтин талаанынан уонна билиитинэн, туох да үгүс айдаана суох, худрук идэтигэр үөрэнэр буолбута. Лыах курдук чэпчэкитик тэлээрэн
үнкүүлээн тэйэр кыыһы үгүс уол бэлиэтии көрбүтэ. Олортон биирдэстэрэ кини Сашата этэ. Натааһа бэйэтэ да күлэн мичилийэ сылдьар будьурхай баттахтаах, уолу олус таптаабыта. Бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэспит эдэркээн дьон киинэҕэ, үөрэххэ өрүү бииргэ сылдьаллара. Барыта олус дьэҥкэ, судургу уон­на дьоллоох этэ. Натааһа Сашалаахха өрүү сылдьара. Уол дьоно сэмэй, үөрүнньэҥ, түргэн тутуулаах үлэһит кыыһы олус сөбүлээбиттэрэ. Сэмээр хаһан холбоһоллорун кэтэһэллэрэ. Натааһалаах Саша эһиил сайын ыал буоларга сөбүлэһэн, уол аҕатыныын кыыс дойдутугар барбыттара. Кыыс дьонун кытта билсэ, урууну хаһан тэрийэри сүбэлэһэ диэн ааттаан борокуотунан унньуктаах уһун айаҥҥа туруммуттара.
    Натааһа аҕата кыһынын мас кэрдээччинэн үлэлиирэ. Сайын аайы звеноҕа оттуура. Окко киириэх иннинээҕи кэм буолан, улахан үлэтэ суоҕа. Эмискэ ыалдьыттар, буолаары буолан, түҥүрэ буолуохтаах киһи уонна күтүөт оҕо кэлбиттэригэр симиттэн хаалбыта. Кистии-саба таҥаһын дуомун орон анныгар куду аспыта, кырааската баран хаалбыт муостатын миинньиктээбитэ буолта. Ыалдьыттарын көрсөр аһа диэн арыылаах килиэп этэ. Натааһа эрэйдээх буолар буолтун кэннэ хайыай, кэлээт да аҕалаах эбэтэ мунньубут таҥастарын сууйар
түбүккэ түспүтэ.
    Эбэтэ эмээхсин күнү быһа лотуолаан тахса­ра эбэтэр ханна да барбатаҕына оһоҕун инни­гэр олорон табахтыыра. Уоллаах аҕа бу дойду айылҕатын сөбүлээн, чугас эргин дьаарбайа бараллара. Дьэ оччоҕо эбэтэ Натааһаны үөхпүтүнэн барара:
    — Туох ааттаах сэлээччэх кыыһа үөскээн, бу эрэйдээн эрдэҕин! Ийэҕин баппыт эбиккин, ол бокуонньук эдэригэр дьэргэҥнээн биэртэ. Үөрэҕин да бүтэрбэккэ эрэ эрдэммит буола-буола, сиргидэх. Үчүгэй аҕайдык баттаххын үргүөм ээ. Айаммар дии-дии мөһөөҕүнэн мөскөннөөбүт үөрэхпит хааллаҕа ити. Өссө хат да буоллуҥ ини, баҕайы. Өскө оннук буоллаҕына, сэрэн: “Кыыһа холбоһо да илигиттэн истэммит үһү”,— диэн, аны дьон сиитигэр киллэрэрэ итэҕэс быһыылаах.
    Кыра билсиһии остуолун онорбуттара. Сыбаайбаны аны күһүн, үлэ-хамнас үмүрүйдэҕинэ, уол дойдутугар оҥоруох буолан быһаарсыбыттара.
    Ол күн элбэх арыгы иһиллибитэ, элбэх туос этиллибитэ. Холуочуйбут дьон ньамааннарыттан уонна табах буруотуттан Натааһалаах Саша хонууга дьаарбайа диэн куоппуттара. Икки эдэркээн дьон дьоллоруттан, ол күн дьиэлэригэр кэлбэтэхтэрэ.

Ким да кинилэргэ наадыйбатаҕа. Уоллаах кыыс хонуунан-тыанан дьаар­байа сатаан баран, мас тыыларынан арыыга туораабыттара. Олоҕун саамай дьоллоох түгэнэ Натааһаҕа ол үрүн түүн этэ. Сарсыныгар күн ортото күөх окко утуйа сытан, күөрэгэй ырыатыттан уһуктубуттара. Эмиэ муҥура суох таптаспыттара. Саша бу иннигэр Натааһатын олус харыстыыра. Онтон бу дьоллоох түүн кыыс Натааһа таптал муоратыгар сөтүөлээбитэ, орто дойдуга дьахтар буолан айыллыбыт дьолун билбитэ.
    Түөртүүр саҕана дьиэлэригэр кэлбиттэрэ. Уол аҕата арбы-сарбы көрүҥнээх кирилиэскэ олороро. Дьиэ иһигэр эбэтэ эмээхсин ытыыр-ыллыыр икки ардынан эҥэлийэрэ. Натааһа аан бастаан сүрэҕэ онно хам туппута.
    — Хайа, туох буолла!— иккиэн тэҥҥэ ыйыппыттара.
    — Тукайдарыам, куттанымаҥ… Иэдээн буолла…— уонна Натааһа диэки көрөн ба­ран,— Тоойуом, эрдин. Аҕаҥ ууга былдьанна. Дьоннор көрдүү барбыттара да, була иликтэр.
    Натааһа дьэ манна эрэ өйдөөбүтэ, өрүскэ тыылаах дьоннор муҥха дуу, илим дуу coho
сылдьалларын көрөн аһарбытын. Кини хайдах эрэ бу сиртэн тэйэн эрэр курдуга. Ол эрээри атаҕар турарын өйдүүрэ. Ытыахтаахпын дии санаан аһарбыта да, сатаан ытаабатаҕа. Хайдах эрэ ээл-дээл баран хаалбыта. Тойоно буолуохтаах оҕонньору мээлэнэн көрөн турбута. Онтон аа-дьуо дьиэтигэр, эбэтигэр киирбитэ. Уоллаах
аҕа таһырдьа хаалбыттара. Эбэтэ эмээхсин Натааһаны көрөөт, торуоскатын хаба тардан ылбыта. Алтахтаан тиийэн, бэйэтэ да аһыытыттан дөйөн турар кыыһы, бокуойа суох кулаабытынан барбыта. Уола өлбүт аһыытын кининэн таһаарбыта. Урут да улаханнык бэһирбэтэх сиэнэ, “били дьахтар ыамайа”, киниэхэ билигин отой да, “ситэн сиир симиэркэ”, “аҕатын сиэбит сиргидэххэ” кубулуйбута. Натааһа өйүн сүтэрэн, охтон түспүтэ.
    Бу кэмнэ бокуонньук өлүгэ көстүбүтэ. Эмээх­син манна барытыгар Натааһаны уонна Сашалааҕы буруйдуура. “Кинилэр урууланан-таймаланан кэлбэтэхтэрэ эбитэ буоллар, туох да иэдээн тахсыа суох этэ”,— диэн тыллаһара. Аҕата ол уруу остуолугар “Стрелецкэйи” элбэҕи испит. “Ыалдьыттарбар сибиэһэй балыгы сиэтиэм”,— диэн тылламмыт. Нэһиилэ атаҕар уйуттар киһи, илимин ылан, өрүскэ киирбит. Бэйэтин тыытын булбакка, биир тыытыллыбатаҕа өр буолбут тыыны үтэн киирээт, үөс диэ­ки эрдиммит. Тыы хайаҕаһынан уу бокуойа
суох кутуллубутунан барбыт. Ону итирик киһи өйдөөн көрбөтөҕө чахчы. Куйаас баҕайы күн эмискэ ууга баар буолан хаалаат, сүрэҕэ тохтообута. Сонно тута таастыы тимирбитэ. Мас тыы тимирэ-тимирэ күөрэйэн сүүрүк хоту уста турбут.
    Саша аҕата барыта маннык күөрэ-лаҥкы эргийэн хаалбытыттан олус хомойбута. Үөрүүнү харах уута,

алгыһы кырыыс солбуйбута. Кини­лэр Натааһа аҕатын харайарга көмөлөспүттэрэ. Тугу да саҥарбаттар этэ. Саша арай сыта мээрик буолбут Натааһатын аттыттан арахпатаҕа. Оҕонньор хайдах эрэ бэйэтин буруйдаах курдук сананара. Соҕотох уолун олоҕо харах уутуттан саҕаламмытын саныыра киниэхэ ыарахан этэ. Эмээхсин ыыс-бурут, кырыыс тылларыттан олус куттаммыта. Оҕотун харыстыыр санаата баһыйан, түҥүрүн харайаат, бу
дойдуттан бэрт түргэнник тыас хомуммута. Бараары туран, Натааһаны сыллаан ылбыта уон­на:
    — Тукаам, Натааһа! Үчүгэйдик өйдөөн иһит. Сыбаайбаны күһүн син-биир оҥоруохпут. Хайаан да кэлээр, күүтүөхпүт. Барыта баар буолуо, тэрийэ сатыахпыт. Билигин да барсыаҥ этэ да, эбэҥ иэдэйиэ. Төһөтүн да иһин, сиэнэ буоллаҕыҥ. Ыарахан күнүгэр соҕотох хаалларар аньыыта бэрт буолуо. Аһыыта мүлүрүйдэҕинэ, уоскуйдаҕына, биһиэхэ тиийээр,—диэбитэ.
    — Ы-ы,— эрэ диэн хардарбыта Натааһа эрэйдээх.
    Ол сайын бэрт эрэйдээхтик ааспыта. Натааһа тебөтө ыалдьан биир кэм дьалкыннас этэ. Сашаттан сурук кэлбэтэҕэ. Почтаны бэйэ­тэ ылар идэлээх эбэтэ, уол суругун уоттаан иһэрин Натааһа эрэйдээх хантан билээхтиэй. Муҥкук, кэнэн кыыс атыннык өйдөөбүтэ. Барыан санаталыыр кэмигэр харчыта суоҕа. Ман­нык айдааннаах олохтоох дьонноох киһини кытта уруурласпатах ордук диэн суруйбаттар дии санаабыта. Иһигэр олус хомойбута, кистээн ытыыра. Күһүөрү, совхоз хортуоппуйун хостуу сылдьан, массыына авариятыгар
түбэспитэ. Грузовой массыына түҥнэстэригэр, Натааһа үөһэ олорон испитэ. Кузов сиһин баттыы түспүтэ. Улаханнык дэҥнэнэн балыыһа киһитэ буолбута. Наарын-наар аанньа үс ыйдаах оҕото куоппута. Үс сыл устата суорҕан-тэллэх киһитэ буолан баран, нэһиилэ атаҕар турбута. Барыта кырыыстаах кыраабытын курдук буолбута…
    Эбэтин дьиэтигэр лотуоһуттар мусталлара. Отуччалаах Арааппа лотуоһут бэрдэ буолбута. Түгэн эрэ көһүннэр, Натааһаны хаайан туран ууруура-сыллыыра, имэҥнээхтик кууһара-убахтыыра Натааһа дьону кемөҕө ыҥырыан саатара. Арааппаттан хайдах эрэ куттанара. Арааппаны таптаабатар, абааһы да көрдөр, саната суох бэринэр буолан хаалбыта. Онуоха эбии арыт-арыт дьахтарын айылҕата уһуктара, оччоҕо төһө да бэйэтэ-бэйэтин сэмэлэннэр, Арааппаҕа утары барбата. Ол курдук устунан Арааппа хаһан баҕарда да, Натааһа таҕылын
тарҕатар дьахтарыгар кубулуйбута. Устунан, туох да сыбаайбата суох холбоспутгара. Бэйэ-бэйэлэрин убаастаспат этилэр. Натааһа өрүү бастакы кэргэнин саныыра. Кыыһа билигин уон иккилээх. Онтон кыыһым кэлин соҕотохсуйуо диэн, ханыылыырга быһаарыммыта. Бэрт эрэйинэн уол оҕоломмута. Уола билигин сааһа түөрдэ.
    Оҕолорун санаат, Натааһа ойон турбута. Санаатыгар буолан, бириэмэни билбэккэ хаалбыт эбит. Натааһа хаартыскатын хаппыт туоһунан суулаан хатыҥҥа кистии уураат, дьиэлээтэ. Оҕолоругар ыксаан, мырааны эргийэ
барыан ырааҕырҕатан, мыраан сирэйинэн түһэргэ сананна. Урут да онон сылдьар этэ. Мырааны ортолуу түһэн иһэн, эмискэ сүрэҕэ ытырбахтаата. Натааһа бэркэ сэрэнэн иһэн, ыһыктынан кэбистэ. Мастан маска охсуллан,
ыарҕалары, талахтары үрдүлэринэн үнкүрүйэн, аллара төкүнүйэ турда.
    …Дьиэ иһигэр Арааппа хабырынара иһиллэр. Итирик аҕаларыттан куттаммыт уоллаах кыыс ампаар иһигэр, били, ийэлэрэ дьаарыстаан испит малларын үрдүгэр. бэрт сымнаҕастык утуйан буккуруһа сытаахтыыллара.
Биир ыт оҕото олбуору тиҥсирийэ сылдьан, чымадаан тириитин булан, төттөрү-таары соһо
оонньоото, улахан булумньуланан, уйатын диэки ытыран илдьэ барда.
    Мыраан тэллэҕэр саспыт дэриэбинэ улам чуумпуран, утуйан хаалла. Тула барыта иһийдэ. Арай ханна эрэ киһи ынчыктыыра иһиллэргэ дылы этэ да, ол да ах барда.
    Кырыыстаах күн… Сордоох олох… Төһө ыраах этиҥиний, Натааһа эрэйдээххэ ситтэрбэтэх дьол?..