(Сиэр-майгы)

Икки сыллааҕыта “Болуоссакка ыччат тоҕо мустарый? ” (“ЭС” 28(224) N-гэр) диэн редакция түөрт үлэһитэ буолан сылдьыбыт рейдэбит туһунан ыстатыйа суруйбуттааҕым. Ол сайын ортото, абитура саҕана этэ. Сыалбытынан ыччат тугунан тыынарын, өйүн-санаатын, киэһэ өттүгэр хайдах сынньанарын көрүү-истии, билии буолбута. Онно Ленин болуоссата ыччат сөбүлээн, тоҕуоруһан мустар сиринэн саҥа буолан эрэрэ. Үгүстэрэ көннөрү сынньана, салгын сии кэлбит абитуриеннар этилэр. Түс-бас тыллаах, сэргэх, сонун өйдөөх-санаалаах оҕолору кытта кэпсэтэн-билсэн, санаабыт көтөҕүллэн тарҕаспыппыт.
Билигин, хомойуох иһин, хартыына уларыйбыт. Кэнники кэмҥэ, икки сылтан бэртэх киин куораппыт киин болуоссата “сьем” площадкатыттан атыннык ааттаммат буолбут. Ол туһунан аһаҕастык этэргэ, кэпсииргэ уолдьаста.
Аҕа саастаах дьон кэпсииринэн, урукку сылларга болуоссаттарга билиҥҥи курдук аһаҕастык күүлэйдиирдээҕэр буолуох, дьөрү бырааһынньыктарга да мустар көҥүллэммэт, оһуохайдыыр олох да бобуулаах эбит. Ол, биллэн турар, туох да үчүгэйэ суох эрээри, билигин аһара көҥүл барыы, көҥүл тэпсии буолбут. Суолталаах мероприятиелар ыытыллар, республика чөмчөкөлөрө үлэлиир Правительстволарын дьиэлэрэ өҥөйөн турар киин болуоссаттара, сарсыардааҥы, күнүскү өттүгэр оҕо аймах саҥатынан, чаҕаарар күлүүтүнэн туолар болуоссат киэһээҥи, түүҥҥү өттүгэр туохха кубулуйар эбитий?

“Девяткалар”
Ааспыт бээтинсэҕэ иккиэ буолан, ППС үлэһиттэрин кытта рейдэҕэ сырыттыбыт. Бу сырыыга туораттан кэтээн көрөөччү быһыытынан. Ол сылдьан көрдөххө, киһи хараҕар ордук туох быраҕыллар эбитий? Итэҕэйиэххин баҕарбатаҕыҥ да иһин, көстөн турар кырдьыгы мэлдьэһиэҥ дуо: пиибэ иһэ олорооччулар, пиибэ тутуурдаах хаамсааччылар — кыргыттар. Пиибэ иһэр бобуллубат гынан баран, рестораҥҥа дуу, барга дуу, муҥ саатар, “забегаловкаларга”, дьиэҕэ олорон, этэргэ дылы, культурнайдык иһэр тоҕо табыллыбата буолла? Тоҕо хайаан да дьон-сэргэ тоҕуоруһар сиригэр, общественнай миэстэҕэ “демонстративно” иһэр нааданый? Оҕо санааларыгар, кимтэн да тутулуга суохтарын, улахан дьон буолбуттарын көрдөрө биитэр харчылаах курдук көстө сатыылларыттан буолуо дии саныыбын. Биир кыыс пиибэтин иһэн бүтэрэн баран, тула дьон элбэх диэбэккэ, үлтү быраҕан кэбистэ. Кыбыстыахтааҕар, туох эрэ улаханы оҥорбут “дьоруой” курдук тутунна, кыргыттара да буолар буолуохтааҕын курдук көрдүлэр-иһиттилэр. Холуочуйбуттар. Эмиэ биир “чэпчээн” баран сылдьар кыыс кинилэргэ кэлэн хадаардаһан, охсуолаһан-тэбиэлэһэн ыллылар. Ол кыыһы тутан, “дежурка” автобуска уган бардылар. Уолаттар этэллэринэн,

маннык турукка тиийиэр диэри пиибэ иһэр кыыска “чугаһыыр” — чэпчэкиттэн чэпчэки “ситиһии”. Ол иһин да буолуо, киһи саатыах, саха кыргыттарыгар, “Балтика” пиибэ саамай үрдүк кыраадыстаах көрүҥүнэн, “девяткалар” диэн ааты иҥэрбиттэр.

“Тверскойга”
Пушкин аатынан Нуучча государственнай театрын иннэ “Дьокуускай Тверскойунан” “сүрэхтэммитэ” быданнаата. Биһиги киин куораппытыгар нелегальнай проституция баарын сири аннынан истэн, билбэт киһи эмиэ суоҕа буолуо. Сутенердарынан саха уолаттара “үлэлииллэрэ” эмиэ биллэр. Кинилэр массыынаҕа олороллор, клиент кэллэҕинэ, иккитэ эргиир оҥорор — онон билэллэр. Быһаарсан баран, кыргыттары массыынаттан массыынаҕа бэрсэллэр, онтон квартираҕа илдьэллэр. Бэл диэтэр, “сыаналара” биллэр: биир чаас — 250 солк., Сууккаҕа — 2.000 Солк. “Хамнастарын” “честь по чести” үллэстэллэр: 50%-нын сутенердар бэйэлэрэ ылаллар, аҥарын кыргыттарга биэрэллэр. Бу кыһын ИДьУ үлэһиттэрэ биир оннук притону булбуттара, туппуттара биллэр.
Эттэрин-сииннэрин атыылаан харчыланааччыларынан кимнээх буолалларый? Тыаттан кэлбит, үөрэххэ туттарсан баран, кыайан киирбэтэх, үлэ булбатах эбэтэр олох эдэркээн, 14-тээх—15-тээх куорат кыргыттара. Арааһынай. Ким эрэ күһэллэн, ким эрэ баҕа өттүнэн. Оннук “үлэлээх” кыргыттары эмиэ эндэппэккэ билиэххэ сөп эбит: “тачкалаабыта” буола туран, кэннин көрдөрөн кэбиһэр. Кинилэр аһаҕастык “Лена” гостиница, “Домашняя кухня”, “Гражданпроект” дьиэтин ойоҕоһунан “обитайдыыллар” эбит.
Кутталлааҕа диэн, саҥа кыргыттары көрдүүр “булчуттарга” үчүгэй, чиэһинэй да кыыс алҕас киирэн биэриэн, түбэһиэн сөп. Ол эбэтэр, дьиэҕэр дуу, ханна эрэ дуу ыксаан, көннөрү такси тохтоттоххуна, “хочешь деньги заработать? ” Диэн онно олорооччулартан этии киириэн сөп (олоххо маннык түбэлтэ аҕыйах буолбатах). Оччоҕо тута атахха биллэрбитиҥ ордук. Ханнык харчыны хайдах үлэлээн ыларыҥ сэрэйиллэр.

Быстахха былдьатыы
Түүн 1 чаас саҕана Ленин болуоссатыгар эмиэ тиийбиппит. Үс кыыс олороругар тиийэн, кэпсэтэргэ быһаарыммыппыт. Билсибиппит. “Биһигини куһаҕаннык өйдөөмөҥ, хойутаан хааламмыт уопсайбытыгар киллэрбэтилэр, хайа подругабытыгар хоно барарбытын толкуйдуу олоробут” дэстилэр. Ол кэмҥэ икки уол кэлэн билистэ. Сотору соҕус буолан баран, “хайдах эрэ кэпсэтинньэҥэ суох баҕайы кыргыттаргыт, нуучча кыргыттара эбитэ буоллар, күлэн-үөрэн, билсэн ырааппыт буолуо этилэр” диэн сөбүлээминэ туора хаамтылар.
Ол диэбэтилэр, өр-өтөр буолбакка, эбиллэн, бэһиэ буолан кэллилэр. Сорохторо холуочуктар, сорохторо өйдөөх курдуктар. “Билсиэххэ, рестораҥҥа дуу, барга дуу баран пиибэтэ

иһиэххэ, бииргэ сынньаныахха — биэс-биэскэ” диэн этиилээх буоллулар. Тактичнайдык дьиэлээри турарбытын, кинилэри эмиэ салгыы бэйэлэрэ үчүгэйдик сынньаналларыгар эппиппитигэр, “онон-манан, ырааҕынан эргиппэккэҕит, конкретно “суох” диэххитин” дэстилэр. Биирдэрэ, — бэлэстээхтэрэ, өрө көрбүттэрэ, саҥам диэн саҥалаах буолла: “Эппитим дии, мааҕыын: секс-шоптан “влагалищета” атыылаһыахха диэн! ”. Онон, билсиһэ сатыыр дьиҥ сыаллара биллэн тахсыбыта. Биһиги итиччэни истэн баран, темабытыгар тоҕоостоох “провокационнай” ыйытыылары кутан-симэн, баҕабыт хоту аһаҕас хоруйу ыллыбыт: “Оннук буолбакка! Манна уонна хайыы кэлэллэрэ буолуо дии саныыгыт? Уолаттар “снимайдыы”, кыргыттар “снимайса” гына кэлэллэр. Кыргыттары ухаживайдаан бириэмэ барыыр наадата суох, пиибэ иһэртиҥ да бүттэ — дьиҥ сыалгын ситистэҕиҥ ол. Ол кэнниттэн таптал кэллэҕинэ кэлиэ, суох да суох. ” Ол аата эн баҕар ыраас санаалаах, баҕар кэтэх санаалаах Ленин болуоссатыгар тиийэн олор — биирдик эрэ өйдүүллэр эбит. Кэлин тиһэҕэр, ыйытыыларбытыттан сэрэйэн, журналистар буоларбытын таайбыттара.
Дьиҥ хартыына арыллан кэллэҕэ ити. Онтон итинник чэпчэки сылдьыһыы, половой олоҕунан бэрээдэгэ суох олоруу ардыгар көннөрүллүбэт содуллааҕын ити урдустар долоҕойдоругар биирдэ эмит оҕустараллара буолуо дуо? Ардыгар онтон “безопаснай секс” да абыраабатын билэллэрэ буолуо дуо?
Билигин саха омугун эһэр үс куттал баар: арыгылааһын, сэллик ыарыы уонна сифилис. Республикаҕа сыл ахсын араас венерическэй ыарыынан ыалдьыбыт ахсаана элбээн иһэр. Ол курдук, былырыын сифилиһинэн 14-гэр диэри саастаахтарга — 15, 15-тэн 17-гэр диэри — 91, 18-тан 19-гар диэри — 226, 20-тэн 29-гар диэри — 1176, 30-тан 39-гар диэри — 605 киһи ыалдьыбыт! Олортон тыа сирин олохтооҕо — 525. Онтон гонореянан: 14-гэр диэри — 9, 15-тэн 17-гэр диэри — 90, 18-тан 19-гар диэри — 261, 20-тэн 29-гар диэри — 1035, 30-тан 39-гар диэри — 334 ыалдьыбыт. 1999 Сыл 1 кварталыгар сифилиһинэн — 601, гонореянан — 416 киһи ыалдьыбыт буоллаҕына, быйылгы сыл 1 кварталыгар: сифилиһинэн ыалдьыбыт ахсаана — 666, гонореянан — 564 киһи. Бу сыыппаралар комментарийа суох элбэҕи этэллэр дии саныыбын. Биллэрин курдук, венерическэй ыарыы содула ыарахан: дьахтар да, эр киһи да аны оҕоломмот буолуохтарын сөп, оҕолоннохторуна да, мөлтөх доруобуйалаах оҕо төрүүрэ саарбаҕа суох. Аҕыйах ахсааннаах саха омугар ити улахан охсуу буолбатах дуо?

Ким буруйдааҕый?
Соторутааҕыта Москуба куораттан кэлбит биир билэр киһим, онно үөрэнэр саха кыргыттарыттан олус хомойбутун, кэлэйбитин кэпсээбитэ: ” Ыалдьыттыы

тиийбит киһини, доҕотторум, киэһэ сахалар сылдьар бардарыгар сынньата илтилэр. Ааҥҥа үчүгэй баҕайы саха кыргыттара туралларын көрсөн, үөрэн-көтөн, биир остуолга олорон, төрөөбүт Сахабыт сирин туһунан кэпсэтии-ипсэтии, ахтылҕан таһаарыыта буолла. Дойдугуттан тэйэн, ыраах бардахха, сахалары көрсөр саҕа үчүгэй суох. Онтон кылгас кэмҥэ баран кэлиэхпит икки ардыгар кыргыттарбыт түөрт аҥы арахсан хаалбыттар: биир кыыс биир муннукка — негрдыын, биир кыыс — тувинныын, үһүс кыыс —ханнык эрэ хара омуктуун, төрдүс кыыс — эмиэ хайа эрэ омуктуун кэпсэтэ, күлэ-сала аҕай тураллар эбит. Мин көннөрү билэр киһилэрин дуу, однокурсниктарын дуу көрүстэхтэрэ диэммин, биир-биир остуолбутугар ыҥырдым. Кыргыттарым миигин билбэтэх-көрбөтөх, “что, не поняла? ” Диэн өйдөөбөтөх курдук туттубуттарыттан наһаа соһуйдум. Уолаттарбар тиийэн олордум, ити аата туох буолбуттарын ыйыттым. “Ээ, манна итинтэн ким да соһуйбат. Бары билэллэр. Манна эйиэхэ любой омук киһитэ саха кыргыттара “легкодоступнайдарын” туһунан этиэҕэ. Ону хайыаххыный, ”— дэстилэр. Санаам олох түһэн хаалла. Тахсан бардыбыт. Биллэн турар, Москваҕа үөрэнэр кыргыттар бары оннуктар диэн этиллибэт гынан баран, саха кыыһын аата онно түспүт. Мин саныахпар, итиннэ биһиги, эр дьон буруйдаахпыт: дьахтары эр киһи кытаанахтык тутуохтаах, азиаттарга курдук, эр киһи тылын быһа гыммат, өрө көрбөт гына тутуллуохтаах этэ. Биһиги буоллар, көҥүл ыыппыппыт. Эр киһи мөлтөҕүттэн ити тахсар”.
Оруобуна итиниэхэ маарынныырдыы биир саастаах специалист киһи эппитин өйдүү биэрэбин: “Саха кыыһа, саха дьахтара кыыл таба курдук босхо баран хаалбыт. Саха сиригэр билигин матриархат бүрүүкээтэ. Үрдүк дуоһунаска, салайар үлэҕэ олорооччу — дьахтар, элбэх хамнаһы өлөрөөччү — дьахтар, дьиэ кэргэни аһатааччы-таҥыннарааччы, булааччы-талааччы — эмиэ дьахтар. Эр киһи бэйэтин оруолун сүтэрбит, дьахтардыын атастаһан кэбиспит. Эр киһи кэргэн, аҕа быһыытынан мөлтөөбүт. Ол иһин, эр киһи хаһаайын буоларын туһугар, сахалар, биһиги мусульманствоны ылыныахтаахпыт: дьахтар үөрэниэ суохтаах, үлэлиэ суохтаах, дьиэтигэр олоруохтаах, кэргэнин, оҕолорун көрүөхтээх-истиэхтээх диэн профессор Н. К. Антонов этэригэр мин сөбүлэһэбин. Оччоҕо эрэ эр киһи оруола үрдүө этэ”.
Бу этиилэргэ киһи сөбүлэһэр да, сөбүлэспэт да өрүттэрдээх. Ону ырыта барбакка, бэйэм тус санаабын тиэрдиэхпин баҕарабын. Сайдыыбыт биһиэнэ сатарыйыыга тиэртэ. Сиэр-майгы сатарыйыытыгар буруйдуохха сөп кими, тугу барытын: олохпутун, рыногы, кризиһи, Правительствоны, политиканы, обществоны, духуобунай сыаннастар сүтүүлэрин,

идеаллар сууллууларын, итэҕэл суоҕун…
Мин дьахтар киһи оруола сүҥкэн диибин. Төрүтү-ууһу салҕааччы — дьахтар, омугу үксэтээччи-тэнитээччи— дьахтар. “Ыал — ийэтинэн” диэн мээнэҕэ этиллибэт. Ыал ийэтэ бэйэтэ аһыы утаҕы иһэр буоллаҕына, аҕа арыгылыырын хайдах да тохтотор кыаҕа суох. Онтон ийэ толору дьоллоохтук сананар буоллаҕына, дьиэ иһигэр куруук сырдык, ыраас, сылаас.
Кыыс оруола эмиэ оннук. Кыыс — омук кэскилэ. Кыыстан үгүс тутулуктаах. Бэйэтин убаастанар, харыстанар, санныгар төбөлөөх кыыс пиибэ тутуурдаах, табах уобуулаах киэһэ хойут, түүн болуоссакка итинник тиийэн олоруо суоҕа. Инникитин саныыр, кэлэри толкуйдуур, омугун сыаналыыр, үрдүктүк тутар кыыс хаһан да саха кыыһын, омугун аатын түһэн биэриэ суоҕа.

Вера МАКАРОВА,
“Эдэр саас” корреспондена.
Мария ВАСИЛЬЕВА
хаартыскаҕа түһэриитэ.
PS: ИДьУ начальнигын солбуйааччы А. Е. Юдиҥҥа, КВД кылаабынай бырааһын солбуйааччы И. И. Яковлевка бу матырыйаал бэлэмнэнэригэр көмөлөспүттэригэр махтанабын.
2000 сыл