Кэпсээ

Таптал туоhулара - суруктар

Главная / Кэпсээннэр / Таптал туоhулара - суруктар

Добавить комментарий

К
09.05.2026 21:01
389 0

Содержание

Таптал туоhулара - суруктар

    Үйэ уларыйар дьикти кэмигэр тиийэн кэллибит. Олоххо туох бары уларыйар: олох тутула, таһыма, ирдэбилэ. Арай таптал үйэлэртэн үйэлэр тухары олох саамай үрдүк өрөгөйө буолан уруйдана-айхаллана сырыттаҕа.
Таптал курдук элбэхтик ылламмыт, хоһуйуллубут, дьүһүйүллүбүт туох баар үһү? ! Кини куруук саҥа, куруук эдэр, куруук кэрэ, нарын, сырдык, сылаас. Дьиҥнээхтик таптаабыт киһи —чахчы дьоллоох киһи, кини поэт бастыҥа, сэһэнньит чулуута. Мин үөрэтэр оҕолорбор кинилэр төрөппүттэрин хайдах курдук ыраас күүстээх иэйии холбообутун итэҕэтээри элбэх эдэр да, кырдьаҕас да ыал холбоһуохтарын да иннинэ, холбоһон олорон да суруйсубут суруктарын көрдөһөн туһаммытым. Ыччакка туһалаах буолуо диэн элбэх ыал сурук биэрбитэ. Бу ханнык да үһүс киһиэхэ анамматах суруктар чахчы да таптал гимнэрэ. (Хас да сурук “Кыыс Куо” үөрэнэр кинигэтигэр бааллар. )

“Күндү киһим, дорообото тут!

Кыыстаммыппытын истэн олус үөрдүм. Мин билэр этим, кыыс буолуон. Кини оруобуна эн курдук кип-киэҥинэн көрө-көрө сыттаҕа дии. Хаһан тахсан оҕобун көрөбүн. Хайаан да бэйэм көрүөм. Ийэ итиччэ өр иһигэр илдьэ сылдьар, эрэй бөҕөнөн оҕолонор уонна аны бостууктуур. Мин оҕолонор дьахтары таҥара курдук тутуохха баар этэ диибин. Биир бэйэм төрүүрүм буоллар аспын-таҥаспын бэрийиҥ дии-дии сытыам этэ.
Эйигин аҕынным да аҕынным. Саатар сытар сириҥ да ырааҕа бэрт, 2-3 көстөөх сир эбитэ буоллар, киэһэ аайы бара туруом этэ. Муҥ саатар түннүк нөҥүө көрөн кэлэр туһугар барабын. Мин күн аайы, чаас аайы аттыбар баар гынаары кэргэннэннэҕим дии. Бэйэм да балыаһа саҕа көрүөм этэ. Отой сатаан санаабаппын, хайы үйэ дьиэбитигэр 2 оҕо сүүрүө-көтүө. Эн хорсун киһигин, мин кыра кырасаабыссам. ”
Хаһыакка элбэхтик кыыс албыннаппытын, онтон сылтаан олоҕо огдолуйбутун суруйаллар, ол быыһыгар “көҥүл таптал”, түгэни туһаныы эмиэ ахтыллар. Биһиги, 50-с сылларга үөрэммиттэр, тапталга ирдэбилбит үрдүк эбит. Кэргэнтэн арахсыы, кэргэннээх киһини араарыы, бэл уоллаах кыыс арахсара сэмэлэнэр, сороҕо араас мунньахтарга дьүүллэнэр буолара. Эрдэ ыал буолан хаалан баран дьиҥнээх тапталларын көрсөн иккиһин ыал буолбут дьон, сааттаах остуолбаҕа эрэ турбаттар этэ. Саха чулуу артистката Ирина Максимова кэргэниттэн арахпыт буруйугар үтүөлээх артистка аатын сотон туран театртан үүрбүттэрин сөптөөх дьаһал курдук ылыммыппыт. Киһини сэргии, сөбүлүү саныырбытын таптаатыбыт диэн саныыбыт үксүгэр оҕо сааспытыгар уонна ыал буола охсобут. Урут уоллаах кыыс хастыы да сыл суруйсан баран ыал буолар этилэр. Биир дэриэбинэҕэ олорон санааларын сурукка тиһэн бэрсэллэр. 2-4 Сылы

быһа суруйсубут, дууһаларын мэйиитин бэйэ-бэйэлэригэр аһаҕастык билиммит, чахчы ыал буоларга бэлэм буолбут дьон холбоһор эбиттэр. Миэхэ биир ыал биэс сыл суруйсубут суруктара баар. Бастакы сылларыгар аҥардас таптал туһунан, онтон кэлин олох, үлэ, оҕо туһунан элбэхтик ахталлар. Бу дьон, ыал буолан да баран, 60-чаларыгар чугаһааталлар да, ханна эмит бардахтарына оруобуна 30 сыл анараа өттүгэр суруйсалларын курдук суруйсаллар эбит. Суруктара сороҕо сахалыы, сороҕо нууччалыы.

“Күндү доҕорум, дорообо!

Экзамеммыт бүтэн эрэр. Аҕыйах оҕоҕо үөрэххэ барар путевка биэрэллэр. Миэхэ биэрдилэр буолан баран, Дьокуускайга буолбатах, киин диэки. Онон оччо үөрбэккэ сылдьабын. Эмиэ эйигиттэн ыраах буолабын. Быйылы быһа соҕотоҕун сырыттым дии. Эн син-биир саҥа дьону кытта тапсан атас-доҕор булунаҕын, онтон мин 21-рим буолла да, баччааҥҥа диэри эйигиттэн атын чугас киһим суох. Кыра сылдьан соҕотох улаатан дуу, ийэлээх аҕам кими да итэҕэйбэт гына иитэннэр дуу, дьону кытта сатаан табаарыстаспаппын. Билигин да эн дьүөгэлэргин эрэ кытта кэпсэтэбин. Тус-туһунан куоракка олордохпутуна сүтэрсэрбит буолуо дии санаатахпына, иирээри гынабын. Дьиҥэр үөрэнэ барар санаа суох эрээри, Дьокуускайга бараары сайабылыанньа биэрбитим. Хайа эрэ уолу, кыыһы кытта күлэ-үөрэ сырыттаҕа дии санаатым да, тиийэ охсуохпун баҕарабын. Миигин оччо суохтаабатыҥ буолуо, баҕар үөрэннин диэн суруйарыҥ буолуо. Тэҥнээбэтиҥ сөп. Ол эрэн биири этэбин, үйэҕэр да мин курдук эйигин эрэ таҥара оҥостор киһини булуоҥ суоҕа. Мин эйигин 16-с сылбын таҥара курдук саныыбын, төһө да хадаарым иһин, биир да үчүгэй табаарыһым суоҕун иһин, өйдүүрүм тухары эн бааргын барыларын солбуйар. Көрдөһөбүн, эн миигиттэн тэйимэ, эрэн миэхэ.
Дьиҥнээхтик таптыыр киһи “таптыыбын” диэн тылы туттубат. Бу тыл оннук сүдү, күндү тыл тумуга буолар анала суох.

Ыал буолбут маҥнайгы сылларыгар.

Борокуотунан устан иһэбин. Бээһээ киэһэ 7 чаас саҕана арахпыппыт. Мин баҕар эйигин тэһийбэккэ кэлээрэй диэн биэрэккэ күүппүтүм. “Кэлээйэҕин” диэн бэйэм этэн бараммын. Хоҥнорбутугар палубаҕа туран куораты кытта бырастыыластым. Ытыы турарбын көрөн баран начальнигым: “Ничего, не переживай, удел наших жен ждать нас”, — диэтэ. Бэйэтэ да бөһүрэн киэһэ бөҕө этэ, былыттаах, тыаллаах. Киирэн чымыдааммын арыйдым. Барыта үчүгэй баҕайытык чөкө ууруллубут. Эн илииҥ сылааһа баар курдук. Баҕар сурук укпута буолаарай диэн көрдөөтүм. Хаартыскаҕын булан үөрдүм. Бэйэм да элбэҕи ылбытым. Онтон бу хаартыскаҕа “Я рядом. Жена. ” Диэни ааҕан долгуйдум, киэһэни быһа ити үс тылы ааҕа-ааҕа

эйигин санаатым. Сыттыкпар ууран баран утуйдум. Эйигинниин утуйдум. Сурукпун Сангаарга түһэриэм. Практикаланар сирбит үөдэн түгэҕэ, сурук ыытыам биллибэт.
Как ты? Как наш малыш? Не беспокоит тебя? Берегись. Не поднимай ничего. Он будет мальчик и похож на моего отца, которого я не помню. Он единственный любил меня. Я тоже кроме тебя люблю только его.
Сейчас 12 часов ночи. Думаешь обо мне? Скучаешь?

Ыал буолан баран 28 сыл ааспытын кэннэ:

У тебя праздник. Я знаю, что ты не любишь юбилей отмечать широко. Но сейчас с тобой, однако, сидят твои подруги. Многим не понять, почему я уехал, хотя этого требовала работа. Сегодня ограничили телеграммой из 2 слов: Поздравляю юбилеем. Я не хотел праздновать этот день с другими, не могу же при всех обьясняться в любви. Это мое счастье, что ты жива, хотя несколько раз я переживал за тебя, за твою жизнь. Я знаю, что не переживу тебя, ну разве на полдня. И прошу Бога об одном: умереть до тебя.
Я влюблен в Тебя. Ты единственная радость моей жизни. Пусть бываю грубый, нетерпимый, но я живу тобой и чтобы жить с тобой, чтобы просыпаясь и засыпая видеть тебя.
Любовь моя, живи еще долго. Нам столько надо делать. ”
Билигин 7 оҕо ийэлээх аҕалара, хас да оҕо эбэтэ, эһэтэ буолан олорор ыалларга эмиэ элбэх сурук сыа-сым тутуллан сууланан сыталлар. Иккиэннэрин билэр буолан аҕыйах суругу ыһыгыннарбытым.

“Тапталлаах күндү кэргэним, ыраах сылдьар доҕоргуттан дорообото тут!

Субу тиийэн кэлэн моонньугуттан ыксары кууһан туран уохтаахтык убуруур курдук санаан олорон суруйар сурукпун туттаххына аттыгар мин баарым курдук санаа.
Мин үчүгэйдик сылдьабын, арай эн суоҕуҥ санаабын мунчаардар. Куруук эйигин кытта иккиэйэҕин көтөхсөн олорон таптаһарбытын саныыбын. Сотору күн сирин көрүөхтээх күндү киһибит туһунан кэпсэтэрбитин, хайдах олоруохпут туһунан былааннарбытын саныыбын.
Ыраах олорон бииртэн хомойобун. Тоҕо эн биһиги бииргэ сылдьан куруук үөрэ-көтө сылдьыбакка иирсэрбит буолуой. Кыраны да сылтах гына-гына кыыһырсар эбиппит. Аны көрүстэхпитинэ кыыһырсыбат буола сатыахпыт. Мин оннук санаалаахпын.
Ыксары да ыксары кууһан туран сыллыыбын. ”
Бу суруктар сылаастарын, эйэҕэстэрин, көнөлөрүн. Туох да киһи сонургуу-дьиктиргии ааҕара суох курдук эрэн, киһи дууһатын долгутар, чэпчэтэр суруктар. Чахчы үйэ тухары бииргэ олорор бигэ санааны ылынан ыал буолбуттара итэҕэтэр. Ыал буолаат да, оҕо туһунан уруккуттан баар дьиэ кэргэн киһитин курдук кэпсэтии, тэҥнээх киһилэрин курдук суруйсаллар.
“Кинитэ суох мин олорор кыаҕым суох” диэн күүстээх иэйии холбооттообут ыалларын суруктара

диэн бүк эрэнэҕин.
Эдэрдэр, оҕолор, бу суруктар эһиэхэ таптал — күүстээх иэйии, олоҕу араҥаччылыыр күүс диэн санааҕытын бигэргэтиэхтэрэ диэн эрэнэ саныыбын.
Киһини таптыыр буоллаххына, эркин курдук эрэнэр буоллаххына, эн толору дьоллооххун. Онтон ол эрэлгин толорботох, таҥнарбыт киһини кытта сыһыаҥҥын хайа диэки хайыһыннараргын мүнүүтэ иһигэр быһаара охсума диэн сүбэлиэм этэ. Олоххо араас баар, алҕас икки атахтааҕы тумнубат. Кыраттан да сыыһа туттан киһи улахан иэдээҥҥэ түбэһэрэ эмиэ аҕыйаҕа суох. Биһиги өйдүүрбүтүттэн, сыаналыырбытыттан атыннык тутуннулар да, сороҕор, өйдөһүөх да түбэлтэбитин абарбыт-сатарбыт санаабытын тойон оҥостон сыыһа быһаарыныыны ылынабыт.
Олох бэлэм сценарийынан барбат, онон ханнык да түгэҥҥэ уһуну-киэҥи толкуйдаан, тирии курдук тэнийэн, быа курдук уһаан, киэҥ көҕүстэнэн, кэтит санныланан олорон барытын ыйааһыннаан тугу гынары быһаарына сатыахха наада.
Эһиэхэ мин биир кырдьаҕас ыал ийэтэ, эбэтэ кэргэнин кытта 30-тан тахса сыл олорон баран үөрэтэр оҕолорбор сүбэ кэриэтэ ааҕарбар анаан суруйбут суругун тириэрдэбин.

Оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр бэйэбиттэн биир сыл аҕа уолу сөбүлүү саныырым.

Уол да миэхэ чугас этэ. 10-С кылааска үөрэнэ сырыттахпына дьахтар күнүгэр Москва туһунан кинигэ бэлэхтээбитин билигин да уура сылдьабын, оннук үөрбүтүм. Орто оскуоланы бүтэрэн бары үрүө-тараа барбыппыт. Маҥнай син бары кырдьык-хордьук сүтэрсиэ суох курдук суруйсар, билсэр этибит. Мин сөбүлүүр уолум эмиэ суруйара. Суруктар сүрдээх уһун буолаллара уонна дьыала отчуотун курдук этилэр: кимниин үлэлиирэ, төһө от оттоммута, ферма сүөһүтүн туруга, кыстык хайдаҕа. Миэнэ эмиэ оннук эбитэ буолуо. Хайа-хайабыт иҥниһэн тапталы таарыйбатах быһыылаахпыт. Ол сылдьан уолум фермаҕа үлэлиир бэйэтиттэн аҕа, хаста да оҕоломмут дьахтары кытта утуйбут, онто оҕо куоппут диэн иһиттим, итинник ыарахан суруктар хайа да киһи аамын аһан ыар ыалдьыт буолбаттара буоллар олох лаппа үчүгэй буолуо этэ.
Син кытаанах курдук сананар этим да, ытаабатахпын ытаабытым. Олоҕум барыта коммунизмы тутууга, аскетическай буолууга ананыа диэн өрөгөйдөөх тыллар сыаната суох, барыта албын, барыта суолтата суох буолбуттара. Сатаан санаабатаҕым: хайдах кэргэн ылбат эрээри оҕолоох дьахтары албынныахха сөбүй? Оччотооҕу өйдөбүлбэр дьахтар киһи бэйэтинэн сыҥаланыан, оҕо киһини үктэннэриэн сөп диэн санаа кыратык да кылам гымматаҕа. Кэргэн ылыам диэн албыннаан оҕолоотоҕо диэтэҕим.
Дьахтары атаҕастаабыт киһини өйбүттэн-санаабыттан сүтэрэр санааламмытым. Төбөм наһаа ыалдьар буолбута, сэниэтэ суох нукаай курдугум.

Сааскы экзамен иннигэр аҕай, хайаан да көрсөр санаа киирэн, дойдубар кэлбитим.
Кини дьонтон истэн үөрэ-көтө киирэн кэлбитэ. Мин били этиэх-тыыныах буолбут тылларым көтөн хаалбыттара, эмиэ уруккубут курдук көрсүбүтүм. Ол эрэн таһыгар да туруохпун, сэргэстэһэн да хаамыахпын этим тардар буолбутун билбитим. Хайдах эрэ сиргэнэр, кэлэйэр санаа чугаһаппат этэ. Ол курдук хомойбуппун, хоргуппуппун биллэрбэккэ, кини эмиэ чугаһыы сатаабакка тэйсэн хаалбыппыт. Мин ыал буолбутум, оҕоломмутум. Кэргэммин үйэбэр таптаан ымманыйбатаҕым, миэхэ бэриниилээҕин иһин ытыктыырым, хаһан да, кими да кытта эйэргэспэтэҕим, дьахтар быһыытынан түһэн биэрбэтэҕим.
Ыал буолбутум 7 сыл кэнниттэн дьэ быһаарсыбыппыт. Мин санаам син-биир сатамматах тапталбар тиийэ турар эбит, кини да миигин санаан ыал буолбакка сылдьарын биллэрбитэ. Мин (10 сыл буолан баран) киниттэн тоҕо тэйбиппин быһаарбытым, кини ферма үлэһиттэрин кытта бырааһынньыктаан баран итирбитин кэннэ дьахтар бэйэтэ тугу да билэ илик уолу хоонньугар киллэрбитэ диэн кэпсээбитэ. Кэмсинэн да хайыамый, ол иһин дьиҥнээх санаабын эппэккэ кырдьан эрэбин диэбитэ.
10-Ча сыл бэйэ-бэйэбитин суохтаһа сылдьыбыт дьон харах уулаах кэпсэтиинэн муҥурдаммыппыт. Ыал арахсара коммунистическай моральга сөп түбэспэт диэн өйдөбүл иҥмит дьоно ол боппуруоһу соччо көтөхпөтөхпүт. Маҥнай мин арахсан олорор хайдаҕа буолла диэн саныы көрбүтүм да, атын дьахтары мин иннибэр билбитин санаатым да, этим салаһан барара. Инньэ гынан, суолбут оҕус муоһун курдук икки аҥы барбыта. Онтон хомойбоппун дии саныыбын да, билигин да арай диэн санаа арахпат. Арай үөрэнэ барбакка үлэлии хаалбыт буолуум, арай онно арыгылаабатах буоллун, арай ол дьахтар киһи аайыттан оҕолоно сатаабатах буоллун, арай, арай… Арай мин сатаан бырастыы гыммыт буолуум, саатар сонно тута быһаарсыбытым буоллар. Түмүгэр 4 киһи эрэйдэнэр: кэргэним биһиги, кини уонна кэргэнэ. (30-Тун ааһан баран ыал буолан ньир-бааччы олорор). Ону куруук саныыбын: ыал буолбатаҕым буоллар, хайдах буолуо этэй, арахсыбытым буоллар, баҕар үчүгэйдик олоруом этэ дуо? Ким билэр, оҕолорум атын киһини аҕа гыналлара аньыы ини. Биир киэһэ бэйэтин кыана туттуммакка эрэйгэ элбэх киһини тэппитин билэн тугу саныыра буолла. Миигин саныыра дуу? Эдэр оҕолорго этиэм этэ: куруук бэйэҕитин кыана туттар буолуҥ, тапталгытын чөмчүүк таас курдук ыраастык, нарыннык тутуҥ, киртитимэҥ, быртахтаамаҥ, буортуга булкуйумаҥ, сыыска түһэримэҥ. Сааһырбыт дьонтон ыйытыам этэ: дьиҥнээхтик таптыыр киһибин туора хайыһан таптаабат киһибин кытта үйэбин моҥообутум кимиэхэ

оҥорбут аньыым буоларый? Таптыыр киһини албыннаан тутах соҕустук тутан олорорум алҕаһым дуо? Сымыйа санааны тутуһан, кэргэммиттэн арахсыбакка, эмиэ да таҥнарбакка олоробун да, өйүм-санаам, дууһам куруук атын киһини кытта сылдьара улахан буруй буолбатах дуо? Бу олохпун чиэһинэй олох диибин дуо? Билигин 70 сааһым мутугар үктэнэн баран сиэннэрбит оҕолоноллоро буолан эрдэҕинэ таптал туһунан иэйэ-куойа туойарым сиилээх дьыала буолбатах дуо? Кимиэхэ да кэпсээбэтэх, кимтэн да ыйыппатах түгэннэрбин оҕолор мин алҕаспын оҥорботуннар диэн суруйдум”.
Мин да кими да сэмэлиир, кимиэхэ эмит сүбэлиир кыаҕым суох эрээри, иккис сурук авторын кытта холбоһон биири этиэм этэ: дьиҥнээхтик таптаабат киһитигэр тахсан олорор, эбэтэр киһитин ылан олорор киһи кэргэнин эрэйдиир. Атын киһини саныы сылдьар кэргэн диэн иэдээн. Ыал буолуу үйэҕэ биир хардыы буолуохтаах, онон ханнык да харгыстан иҥнибэккэ дьиҥнээх дьолу атын киһиэхэ биэрэбин, атын киһиттэн дьоллонобун диэтэххэ эрэ ыал буолуохха наада. Сыыстым, өһөстүм дии-дии атын үһүс киһини сорго анаан ыал буолар ыар аньыы. Иллээх, эйэлээх, бэйэтин өйдөһөр, өйөһөр ийэлээх аҕа эрэ оҕолоругар дьоллоох оҕо сааһын биэрэллэр, ону өйдүөххэ баара. Элбэх киһи хараҕын уутунан сууммут дьол үөрүүнү аҕалбат, биирдэ албыннаабыт иккиһин да албынныан сөп дии санаан сымыһаххын быһа ытыран баран олороруҥ ордуга дуу. Күндү эдэр доҕотторум, үөрэппит оҕолорум, олоххо хаһан да өстүйүмэҥ, атын дьону ордугурҕаамаҥ, дьоҥҥо үтүөнү-кэрэни эрэ баҕарыҥ, олохтон кэрэни эрэ көрдөөҥ.
Бу сурук эһиэхэ элбэх санааны киллэриэн-таһаарыан сөп. Мин сурук авторын кытта сөбүлэспэтим элбэх эрэн, ол бэйэм санаам. Эһиги бэйэҕит түмүк санааҕытын хаһыакка суруйдаргыт, эбэтэр миэхэ суруйдаргыт оҕолорбун (үөрэтэр) кытта ааҕыа, дьүүллэһиэ этибит.
Бу ыал курдук олорор ыал элбэх, үгүстэрэ үйэлэрин моҥууллар. Оҕолоругар олохторун анаан, онон дьоллоноллор. Сороҕор арахсаллар. Бэйэ-бэйэлэригэр имэҥнээх тапталынан иэйсибэтэх ыал син-биир тутах олорор. Ол сылдьан туораттан сылаас сыһыаны, өйүүр, өйдүүр киһини булан булкуллалларын баалыа суохха баар эбит. Бу түбэлтэҕэ арахсыан баҕарбат киһи туох баар күүһүн түмүнэн, киһиттэн хомойбутун иһигэр тутан, дьиэ иһигэр айдаан таһаарбакка, оҕолорун аймаабакка, бара сатыыр киһитин бэйэтин үтүө сыһыанынан, өйдүүрүнэн тутуохтаах. Ол кыаллыбат буоллаҕына күүһүнэн бааһан, сороҕор куттаан да туран (оннук эмиэ баар) олоро сатаабакка, арахсар сөп эбит быһыыта.
Киһини сирбит, эбэтэр кэргэнигэр куруубай дии-дии аҥардастыы үөҕэр, түүрэйэр сыыһа. Ыал икки ардыгар

туох сыһыан баарын билбэт эрэн, сороҕор тастан наһаа булкуһар, дьиҥэр сыыһа. Мин билигин, сааһыран, олох олорон баран, санаатахпына дьиҥнээхтик таптаһан холбоспут киһи уларыйбат, атыны талбат. Тапталы билбэккэ эрэ, күннээҕи сөбүлүү санаабыты тойон оҥостон холбоһон хаалбыт киһи тапталын көрсөн онно барар эбит. Таптал таҥнарбат. Онон оҕолор, эдэр дьон ыал буолуохтарын иннинэ элбэхтик бэйэлэрин иэйиилэрин чахчы билэн, чахчы бу киһини, бу кыыһы кытта сэргэ буолбатах чааһа, мүнүүтэтэ сор буолар буоллаҕына эрэ ыал буолуохтаахтар. Ол кэриэтэ киһи арыый хойутуу 18-гар буолбакка 21-22-гэр ыал буоллун ээ. Дьиҥнээх таптал 2-3 сыл кэтэһиэ. Эрэниҥ, олоххо биирдэ эрэ көрсүөхтээх тапталгыт эһигини эрэ кэтэһэрин, күүтэрин.
Валентина ИВАНОВА, учуутал.
Үөһээ Бүлүү, Далыр.
2000 сыл