Маппый оҕонньордоох кырдьар саастарыгар, үллэр үйэлэригэр баар-суох ынахтарын идэһэ оҥосторго быһаарыннылар. Ынахтара кырдьан муоһа быаны уйбат буолан, бас быатынан сылдьыбыта хаһыс да сыла, туйахтара элэйэн-элэйэн тубулугар тиийэн бүтэн эрэллэр. Эдэригэр ыас хара түүтүгэр кырымах түһэн хаалбыт. Ойбоҥҥо кыайан киирбэт буолбут ынахха эмээхсин уу баһан, ардыгар хаар уулаан иһэрдэр. Кутуругун быһаҕаһа тостон хаалла. Бэрт үтүө ынах буолан үйэ чиэппэригэр тиийдэҕэ.

Өлөөнө эмээхсин туохтан үөрүөй? Урукку аас-туор кэмҥэ дылы, идэһэ сииртэн дуо? Эмээхсин, үйэ чиэппэрэ доҕор туттубут ынаҕа өлөрүллэр буолбутуттан бэттэх, сымнаҕаһынан аакка киирбит бэйэтэ, киҥэ-наара алдьана сылдьар.

Кини ынаҕар от киллэрэ, сүүһүгэр саба түспүт былаатын көннөрүнэ-көннөрүнэ хотонун диэки хаамта. Хас да хонуктан бэттэх ынаҕа арбы-сарбы туттубутун, муннун күкүргэ анньан туран ытыырын эмээхсин бэлиэтии көрбүтэ. Кини киирдэр эрэ, ыаммат да буоллар, ыҥыранан, хамсанан-имсэнэн сэргэхсийэн көрсөр бэйэтэ, оҕо оонньуур талах ынаҕын курдук хамсаабакка да көрүстэ. Эмээхсин, кыбынан киллэрбит отун күкүргэ симэн баран, хаппыт-куурбут илиитинэн ынаҕын сүүһүттэн имэрийдэ, онтон сыҥааҕын тарбыы-тарбыы күкүргэ олордо.

Ынахтарын тыыннаахтыы соҕотуопкаҕа туттарыахтара баар этэ да, харчыта диэн… Аны кэлэн хаһан ыал буолан, тиҥинээн-таҥынаан, сүөһүлэнэн-астанан олороору, кэриэстэрин, «чэр» ынахтарын истиҥник санаһар бар-дьоннорун кытта тэҥҥэ үллэстэн сиэбиттэрэ быдан ордук..

Көр, ити Амыынчык оҕонньор үс атыттан, саатар биирин сиэбэккэ сылдьаҥ «ол дойдуга» аттанаахтаата. Барахсан оҕолорун кытта утарыта көрсөн олорон, бииргэ кыстаабыт дьылыгар идэһэлэниэх да баар эбит. Оҕонньор өлөрө эрдэттэн биллибитэ эбээт.

Өлөөнө төбөтүгэр барытын суоттуу, аттара сылдьар. Кини кими да бөһүөлэк иһигэр матарыа суоҕа. Синэ биир, ынах аһа-үөлэ барыта кини илиитин иһинэн ааһыа буоллаҕа. Өрүүтүн оннуга. Оҕонньоро сааһын ( тухары булчут буолан, эһэ-бөрө курдук, хара тыаны кэппит баҕайы) онон оччоттон баччааҥҥа диэри дьиэ олоҕор орооспотох сордоох. Эдэригэр хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт буолбут бэйэтэ, дьэ бу хаар баттаан, дьиэҕэ олорбута үһүс кыһына буолла. Ол олорон тэһийбэккэ-тулуйбакка, ардыгар нэдиэлэ кэриҥэ хайа кэтэҕэр үүтээнигэр баран, сүтэн хаалар. Биир эмэ кырынаастаах, солоҥдолоох санаата көнөн, эгди буолан, үөрэн-көтөн кэлээччи. Оччоҕо эрэ көхсө-быара кэҥиир, кэпсэлэ- ипсэлэ элбиир. Хата, сааһыгар сыстыбатах аһыгар кыралаан ылларан эрэр. Ыалдьыкка кутуоҥ эрэ кэрэх, хайа эрэ улуу иһээччигэ дылы түгэҕэр тиийэ «топ» гыннаран

кэбиһэр. Бээ, тос мааскаҕын биэрэр инибин, баһым баарына көҥүл ыыппатым чахчы.

Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха буор босхо барыахтаах. Куоракка врачтыыр орто уолугар аччыгыйа уон киилэлээх баһыылка оҥоруллуохтаах. Эмээхсин бүгүн маҕаһыынтан, баһыылка суулаары, хас да миэтэрэ маҥан таҥаһы уонна хордуон дьааһыгы ылбыта. Продавец дьахтар, үйэ-хайа уруулара, урут бэһирбэт бэйэтэ, бэйэтинэн дьаһайан дьааһыгы бэрдэрбитэ. Оҕолоро үөрэхтэрин бүтэрэн, үлэһит буолбуттарын ити маҥнайгы бэлиэтэ буоларын эмээхсин таайыы бөҕө буоллаҕа дии. «Биһиги да мутукча тылларыгар» тиийэн эрдэхпит дии санаабыта. Дьахтар өссө врачтыыр уолун сураспыта. Кэргэнэ, учуутал киһи, сотору куоракка көрдөрүнэ киирэр үһү, хаанын баттааһына үрдээбит. Онно көмө оҥоттороору гынара дуу. Айыы даҕаны, үөрэҕин саҥа бүтэрэн. үлэлээн эрэр киһини сүгүн да үлэлэппэккэлэр. Биитэр биһиги идэһэ сиирбитин истибитэ дуу. Истиминэлэр. Оннооҕор буолуох ырааҕы-чугаһы истэ-билэ сылдьар сир кулгаахтара хотукалар ини. Дьахтар омук бэйэтэ да олус истигэн. Киһи туһанарын төһө эрэ истэллэр этэ. Ээ, арба даҕаны, оҕонньоро холуочуйан баран, уулуссаҕа көрсүбүт киһитин аайы: «Ынахпытын сиибит, онон булка миинэр сымнаҕас аты булунуом этэ» — диэн айдаарбыт сурахтааҕа. Итинник да кэпсэммэтэх киһи олорор баҕайыта ини. Кэм биһиэнэ биһиэнин курдук, киһи тириитин таһынан. Былыты быһыы, халлааны хайытыы.

Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (таһа ордуга дуу), ыраах соҕуруу, киһи аатын да сатаан ааттаабат үөрэҕэр үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. Дьорҕоот уол оҕоҕо дылы, оҕом барбыта баҕас тугун ырааҕай. Кыыс оҕо кыыс оҕолуу, манна Дьокуускайга да, хаһыы иһиллэр сиригэр, биһигиттэн чугас сылдьан үөрэниэх эбит. Бу сылдьан, эмискэ өлөн «харк» гынан хааллахпытына, оҕобутун көрсүбэккэ барыахпыт турдаҕа. Өлөр охтууну оҕуннахха, биирдэ ыҥыттарыллыа. Бээ, айан да эрэйдээх, кутталлаах. Эрбэҕим анныгар баттаабыт кыыһым этэ, кыаммат буоллахпытына, көрүө-харайыа. Хаһан үөрэҕин бүтэрэн кэлэрэ ыраах, манна ананара да биллибэт уонна кыыс оҕо диэн атын киһи анала буоллаҕа.

Булууска уурбуттарыттан ордугун, иһин-үөһүн ыалларыгар ыыталыа турдаҕа. «Улахан ыаллар» диэн оонньуу баарыгар дылы, хаһан эрэ биһиги да элбэх ыалдьыттаах-хоноһолоох, ылсар-бэссэр ыаллаах этибит эбээт. Ол бэйэбит кырдьан-буорайан истэхпит.

Оҕонньоро, бэҕэһээ киэһэни быһа мас кэрдэ бараары тэриммиттии, сүгэ уктаан чаачардаммыта. Эдэр сааһыгар хоро салаҥ бэйэтэ, дьэ үөрэнэн, сүгэтин уктанар буолла. Эдэригэр наар туора дьон уктаан биэрэллэрэ. Кинини кыһыппыттыы, өссө

ыалыттан буруус уларсан киирэн, аалан кикирийбитэ, онтон оронун анныгар анньан кэбиспитэ. Сиэннэрим илиилэрин-атахтарын быстыахтара диэн куттаммат даҕаны. Ынах өлөрүн истэн үөрбүтэ-көппүтэ, санаата көнньүөрбүтэ сүр, от тиэйэртэн сынньаныам диирэ дуу, эбэтэр сайын оттууруттан куоппут курдук сананара дуу? Көрүөхпүт, бээ. Хайа, ким да иннинэ, пенсиялаах оҕонньоттору кытта оттуу бараары, сир былдьаһан, аны сайын быйылгыҥ курдук айдааны тардар инигин. Үгэскинэн, оройуоҥҥа ыҥырыы да таһаардаххына көҥүлүҥ. Хара кыыс өллөҕүнэ, үрүҥ аһынан баҕас испит сиксийэр баҕайыта ини. Дьэ, оҕонньор, от тиэйэртэн бэркэ сүрэҕэлдьии оонньууруҥ, хара чэйи истэххинэ, сирэйбит быһыыта тэҥнэһээрэй. Суоҕар суор да түүтэ күндү. Бэлиэргиттэн сүөгэй, үүт сакаастаһан арыыһыттары сүгүн хаамтарбат буоллуҥ».

Эмээхсин хотонун аанын кичэйэн сапта, сыа хаарынан хайда. Соҕотох ынах буолан, хотоно түүнүн тымныйар. Дьиэтигэр киирбитэ, оҕонньоро оронугар тиэрэ түһэн, хаһыат ааҕа сытар. Радио республика тиһэх сонуннарын биэрэр. Төһө да санаатын аралдьытаары хаһыат ааҕа сатаатар, уолун аахха ону-маны кэпсэтэ тахса сырыттар, көрдөххө туохтан да долгуйуо суох айылаах дьоһуннук туттубут Маппый оҕонньор, туһугар, санаа бөҕөҕө баттата сылдьара. Бу күннэргэ, омунугар, Дьааҥы хайатын таһаҕастаах дабайан иһэрдии, сиһэ өссө бөкчөччү таттарбыкка дылы буолла. Киниэхэ да үчүгэй үһү дуо, бачча тухары ииппит-аһаппыт ынаҕар илиитин көтөҕөөрү сылдьара. Тустаахха ыарахан суол диэтэҕиҥ. Барахсан хараҕа хап-харанан төгүрүйэн көстөр ээ. Кини санаатыгар, ол төгүрүк харахтар бу күннэргэ кини хас хардыытын, хамсаныытын ааҕа, тойоннуу көрөр курдуктар. Оҕонньор уруккута төһө да оройуон биир баар-суох бастыҥ байанайдаах булчута аатырдар, сааһыгар сүөһүгэ илиитэ барбатах киһи. Оттон эһэ, тайах диэннэр хара тыа кыыллара буоллахтара. Сүөһү барахсан киһи оҕото эбээт.

Маппый төбөтүгэр туох да киирбэт. Хаһыат ааҕарын тохтотон, илиитинэн кэтэҕиттэн тардыстан, дьиэтин үрдүн одуулуу сытта. Сааскы киэһэ, күн киириитэ, күн көмүс күдэригин курданарыгар дылы кэһэн тыаттан дэлби сылайан киирэрэ. Оҕолоро утары сырсан тахсан, аҕа- ларыгар иилистэ түһэллэрэ. Оччоҕо тыынар тыыннааҕы эккирэппит күннээҕи сылаа умнулла охсоро.

Оҕолоро кини тула олорунан кэбиһэллэрэ.

Аҕаа, остуоруйалаа били кыысчаан хайдах кыталык буолбутун туһунан,— диэн Айталыына чаҕаарара.
Ону кэлин, кэлин, хата, Манчаары туһунан остуоруйалаа, хайдах…— уолаттара бэйэлэрэ бу аҕай, Манчаары курдук, үүт маҥан атынан ыстаннара туруохтуу айманаллара.
Ол барыта, эчи түргэнин, үтүө түүллүү

ааспыта. Оҕолоро улаатаннар номнуо бэйэлэрэ ыал аҕата-ийэтэ буоллулар…

Кини, эр киһи, ынаҕын сүүһүн бэйэтэ охсуо. Атын дьон сыыһа-халты туттан, сордоон-муҥнаан өлөрүөхтэринээҕэр ол ордук. Илиитэ билигин да эрчимнээх, мас хайыттаҕына хардаҕастар икки өттүнэн кыырайан олорооччулар. Биэс сылы быһа сэрии уотугар сылдьыбыта. Оҕо саа- һыттан кыраҕы, мындыр булчут буолан, снайпер туйгуна этэ. Ильмень күөл уутугар кини хаана эмиэ суураллыбыт буолуохтаах. Бииргэ төрөөбүт убайа Ильмень күөлгэ хаалаахтаабыта… Сэрии дуорааннара өссө да симэлийэ иликтэр, бааллар мас баттыктаахтар, халлаан куһаҕаныгар сэриигэ ылбыт дьарҕалара ыалдьар аҕам дьоннор. Оҕонньор бэйэтин ытык иэһин сэмэйдик төлөөбүт киһинэн ааҕынар.

Мин да киһи, оҕо-дьахтар курдук буоламмын. Аны, сыыһа туттаран, ынаҕын кыстатарга сөбүлэһэн хаалыан сөп. Эйэҕэс Ньукулайдаах ынаҕа да суох, хата, кимнээҕэр быр курдук олороллор. Боруһуок да үүт, үөрэннэххэ ынах үүтүттэн атына суох эбит дииллэр. Ким үөрэнэринэн. Оҕонньор эмээхсининиин урут уоттаах табахсыт бэртэрэ этилэр. Хата, билигин табахха төрүт да кыһамматтар. Ол эрэн, Маппый ыала Дьөгүөр оҕонньордуун сүбэлэһэн көрөргө быһаарынна.

Идэһэлэнэри тиэтэппиттии быйыл эмискэ тымныйда. Киһи тыына бугул курдук үллэн олорор. Чугастааҕы тыа мастара түүн иһигэр чоҥкуһа кырыарбыттар. Суолга ат тыына субууланан хаалар. Бэл, таһырдьаттан киирбэт бэйэлэрэ, кыра сиэннэрэ, бүтүн күнү быһа дьиэ иһигэр оонньоотулар, «ыччыы-ычча» дэһэ-дэһэлэр кыракый ытыстарын оһоххо сырайаллар.

Доҕоор, ынахпытын быйыл кыһын кыстатан к^рөрбүт дуу? Сиир ото баар ээ,— диэтэ Өлөөнө хаһыат ааҕа сытар оҕонньоругар эйэ нэмнээхтик. Онуоха оҕонньор соһуйбуттуу оронугар олоро биэрдэ.
Ити тухары былыргыбыт тарда сылдьар. Дууһабытын да атыылаан туран сүөһүлэнэр куһаҕан кэмэлдьибит. Хотон уонна дьиэ икки ардыгар охтон хаалбыккын, хата, киһи булара буолуо. Тыыннааҕы хаайан туран, синэ биир, кыахтааҕыҥ тухары харбыалаһа туруоҕуҥ. Биир эмэ сыл барыах киһи, хата, биир кыһыннаах буолар инигин,— Маппый ынаҕы өлөрүү уурааҕын мүччүрүппэтин эттэ. Уонна эмиэ «Кыымын» үрдүгэр түстэ.
Эн ынаҕыҥ буолбатах, мин ынаҕым. Сэгэттэйбин өлөттөрөн бэрт. Бэйэм өлбүтүм кэннэ, дьэ, хайдах да гынаарыҥ,— эмээхсин суоһурҕанан иһити-хомуоһу тыастаахтык уурталаата.

Кырыйдар да, дьиэ тойонун тыла ыйааһыннааҕын, бүтэһиктээҕин. оҕо-дьахтар тылыныы тыалга «быраҕыллыбатын, оҕонньор билэр буолан ыараан-дьиппиэрэн биэрдэ.

«Өлөөнө, таах хаалары баран, үрүгэн ыт курдук ньаҕыргыыбын быһыылаах диэн, бэйэтин буруйдана санаата. Мин ынаҕым диэминэ туох диэй?!

Оҕолоро суруктарыгар: «Хара кыыс хайдах турар?»—диэн ыйыталаһалларын умнубат этилэр. Ынахтара өлбүтүн иһиттэхтэринэ, төһө эрэ хомойоллор… Ыарыы төһө да, тимири дьэбин быһа сииринии сиэтэр, былыр биһиги, эдэрбитигэр, кыталыктар этибит эбээт.

Сэрии кэмигэр оройуон биир болумуочунайа:

— Сотору сэрии бүттэҕинэ, үрүҥ бурдук буулкатынан ыт бүөрүн тоҕута быраҕыаххыт уонна оҕонньордоох эмээхсин бу киэһэ тугу сиибитий, кэтилиэт дуу, бэрэски дуу дэһэн кэпсэтиэххит,— диэн араатардыыра. Ону хайаан оннук буолар үһүө биһиги үйэбитигэр дэһэрбит, остуоруйа курдук истэрбит. Онтукабыт дьэ кэллэ дии…

Хара кыыс сиэнин ити кийиитэ аах ылан ынах гына сылдьаллар. Былыргы курдук, үчүгэйдик сүөһүлээбит киһи, төһөлөөх эрэ үүттээх ынах буолар этэ. Ону баара, онус кылааһы бүтэрбит отой оҕо ыанньыксыт кыргыттары үтүктэн, күҥҥэ иккитэ ыан үүтүн ханыннаран кэбиһэл- лэр. Дьэ уонна туох үүтэ кэлиэй. Үүттээх баҕайы ынах ол күҥҥэ иккитэ ыанарын көһүтүө үһү дуо? Кийиитэ, ыаммытынан ынах үүтүн иһит- нһит аайы кутан, быччатан туруорар. Үүттэн ол-бу ас оҥорор эҥин сүрэх суох дьоно. Биһиги, эмээхситтэр, дьиэ харахата буолар туһалаах дьон инибит.

Ити курдук, Өлөөнө эмээхсин ырааҕы-чугаһы аттаран саныы сытта. Түүн ыраатта.

Сарсыарда эмээхсин хотонугар таҕыста. Ынаҕа кини киллэрбит биэдэрэлээх сылаас уутун испэтэ, муннун тыаһатан баран, баһын быһа илгиһиннэ. Ити аата, өлөрүн сүрэҕэ таайан, билэн турдаҕа. Ынах өлбөөдүйбүт харахтарынан иччитин диэки, тугу эрэ этээри гыммыттыы дуу, бырастыылаһардыы дуу унаарыччы көрөн кэбистэ. Эмээхсин сүрэҕэ уот сиэбитинии аһый гына түстэ. Бөтө бэрдэрдэ. Сүрэҕин туттубутунан күкүргэ олоро түстэ, хараҕын уута иэдэһин устун сып-сылаастык сүүрдэ.

Эмээхсин хараҕар ол сайын көстөн кэллэ. Кинилэр Дьакыата бэс чагдатыгар олорбуттара. Өҥүрүк уот куйаас буолбута. Быа синньигэһинэн быстар диэбиккэ дылы, биир ынахтаахтара бииринэн Сымыыттыыр мараҕа аһыы оту сиэн өлөн хаалбыта. Биэс дууһа бэһиэн саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта тулаайах хаалбыттара. Сэрйй бүтэн, аҕалара саҥардыы кэлбит кэмэ этэ. Маппый бииргэ төрөөбүт эдьиийигэр Алааппыйаҕа баран сүөһү көрдөһөн, аккаастатан, санаата түһэн кэлээхтээбитэ. Алааппыйалаах ол сайын үс ыанньыктаахтара. Билигин, оҕолорум дьон буолан, Алааппыйа өрө-сала көтөөхтүүр. Миигин умнубута буолуо дии саныыра дуу… Үтүө тыллары эппэтэх дьон. Хата, үтүө санаалаах дьүөгэтэ Кэтириинэ өрүһүйбүтэ, кэргэнэ сэриигэ баран өлөн тулаайах хааллар да, буор босхо кэриэтэ, ынах аҥарыгар төрөөрү сылдьар тиҥэһэни — Хара кыыһы биэрбитэ. Ол үтүөтэ-өҥөтө тоҕус үйэ тухары умнуллубат.

Хара кыыс кэлээтин төрөөбүтэ. Дьэ, һай-һат буола түспүппүт. Тиэргэҥҥэ киэһээҥи сөрүүҥҥэ түптэ буруота унаарара. Ким эрэ эппитинии, ынахпыт оҕолоро барыта тыһы буолан иһэрэ. Хара кыыс барахсан ыччаттара ыһыах кымыһа буолан ыһыллыбыттара. Бу колхоз сүөһүтүн чиэппэрэ кини оҕолорун утума.

Дойдумсах да ынах этэ. Алаастан бөһүөлэккэ көһөн киирдэхпит утаа, хас сайын аайы, Оҕо хотоолунан күрүү сатыыра. Ууһут да этэ, УУга туос тордуйа курдук уста сылдьара. Үрэх халааннаан турдаҕына хайа баҕарар ынаҕы хаалларара. Оҕотуттан көҥөнөн, сиргэ баран тө- РҮҮР үгэстээҕэ. Хойут баҕайы төрүүрэ. Сайынын, сытар түннүгүн анныгар кэлэн, маҥыраан-маҥыраан баран барара, оччоҕо түүн ойон туран, үктэммэт сиргэ үктэнэн, түптэ түптэлии охсуллара, хотоҥҥо киллэрэн баайан кэбиһиллэрэ. Кини тиэргэҥҥэ маҥыраан, мин дьиэҕэ ытаан сылдьыбыт бэйэбит, дьэ, арахсар чааспыт кэллэ быһыылаах.

Эмээхсин ынаҕын сиэтэн аҕалан, оҕонньоругар туттарда уонна дьиэҕэ киирэбин дуу, суох дуу диэбиттии, саараан турда. Тиэргэн ортотугар сүгэ тутуурдаах ыаллара Дьөгүөссэ оҕонньор дыраллан турарын эмээхсин дьиибэргээбиттии көрөн ылла.

Эн дьиэҕэр киириий, кэлин астыырга ыҥырыахпыт,— диэтэ оҕонньоро.
Эмээхсин дьиэтигэр киирэн хаалла. Киирэн түргэнник оронун булла. Ынах өлөрүгэр хайаан да орулуохтааҕын курдук санаан, бэргэһэтин таһынан саал былаатын хос баанна.

Сотору буолаат:

Эбээ, тахсар үһүгүн,— диэн сиэнэ уол таһыттан аҕылаан-мэҥилээн киирэн, илдьити этээт, төттөрү түстэ.
Баҕайылар, былыр сүөһү өлөрөллүүтүн, харыстаан оҕо-аймахха көрдөрбөт буолуллара. Бэл оннооҕор хааннаах куобаҕы, куһу-хааһы оҕолортон кистии, дьалты тутуллар этэ,— эмээхсин, сарсыарда сууйталаан бэлэмнээбит ыраас биэдэрэлэрин туппутунан, тиэргэҥҥэ таҕыста.