Аудиота:

Таптал — киһи иэйиитин чыпчаала. Хаһан да таптал бэйэ-бэйэтигэр майгыннаабат истиҥ, нарын дууһа, сүрэх үөрүүтэ. Мин санаабар, таптал баар буолан киһи олорор, үлэлиир, айар. Тапталыҥ өйгөр-сүрэххэр мэлдьи сылдьар. Туохтааҕар да ыраас, күндү дьиҥнээх тапталыҥ. Туох баар кэрэни, саҥаны барытын бастакы тапталга холуубун. Кэлин кэргэннэнэн да баран, соҕотох буола түстүм да, туох эмит кэрэни, саҥаны көрдүм да, кинини саныы түһэбин, аттыбар баар буолуон баҕарабын.

Мин өссө оскуолаҕа сылдьан биир кыыһы сөбүлээбитим. Кини баар буоллаҕына барыта чэпчэки, кэрэ баҕайы буола түһэрэ. Ытык иэспин толоро да сылдьан кинини куруук аттыбар баардыы саныырым. Суруйсарбыт да, ол суруктарга таптаһыы туһунан суоҕа. Армияттан кэлэн баран үҥкүү киэһэлэригэр, бырааһынньыктарга көрсүһэрбит, бииргэ сылдьарбыт. Ол тухары бүтэйдии таптаһарбыт. Көрсүһэр кэммитин күүтэн туох баар айылҕаҕа көрбүт кэрэни барытын өйбөр тута сатыырым, доҕорбор ону хайдах баарынан тылбынан кэпсээн тиэрдэрбин тобула сатыырым. Кини биһиги туспутугар таптал диэн тыл олус да күндү, сибэтиэй этэ. Бүтэйдии өйдөһөр, бэйэ-бэйэбитин ситэрсэн биэрэр биир сыалай курдук сананарбыт.
Дьон кыргыттары, дьахталлары ахсарбаттык саҥаралларыттан олус кэлэйэрим, кэлэйэбин. Таптал диэн баар диэн бигэтик этэбин. Тапталбын кытта бииргэ олорбоппуттан сороҕор үөрэр курдукпун. Тоҕо диэтэргит, миэхэ баар итэҕэстэри кини көрбөтүттэн, мин хомойуубун, ыарыыларбын кини билбэтиттэн, ыарахаттары үллэстибэтиттэн, сороҕор миигиттэн хомойон-хоргутан хараастыбатыттан. Ханнык да ыарахаттары билигин да син-биир бииргэ баарбыт курдук сатаан тулуйабын. Билигин да өрүү кинилиин бииргэбин. Соҕотох буола түстүм да, кини мөссүөнэ баар буола түһэр. Киниэхэ анаан уһун айаҥҥа сатаабат да буолларбын, ырыа айан көрөбүн. Хаһан эмит түһээн көрдөхпүнэ, туруохпун баҕарбаппын, бүппэт уһуннук бу көстүү салҕана туруон баҕарабын.
Кэргэммин, оҕолорбун таптыыбын, ол эрээри туспатык, атын иэйиинэн. Арай тапталым кэлэн билигин: “Барыс! ” — Диирэ буоллар, улахан мунаарыыта суох: “Кэбис, доҕоччуок, хойутаатыбыт. Мин эйигин таптыыбын! Тыһыынча төгүл, аата ахсаана суох күүскэ таптыыбын”, — диэх этим.
Билигин кэлэн муҥатыйабын, бастакы тапталбыттан бэйэм тэйэ хаампыппыттан. Чахчы таптыырым ээ. Өйө-төйө суох, туймаарыйа, иэйэ. Күнүм киниттэн тахсара, тахсар даҕаны. Бэйэбиттэн бэйэм кэлэйэн, бэйэбин сэнэнэн киниэхэ барбатаҕым. Арахсыы ыар да күннэригэр кинини адьас умна сатаабатаҕым, өрүү кинилиин этим. Дьолго хам-түм кистээн көрөр буолан, санаабын арыый чэпчэтэрим.
Олоҕум эриэ-дэхси

буолбатаҕа гынан баран, син ыал тэҥинэн, куһаҕана суох аҕа ааттанан олоробун. Аҕыйах бириэмэҕэ тапталым ханна баарын сүтэрэн сүрэҕим аймаһыйа сылдьыбыта. Онтон сүүрбэччэ сыл буолан баран, үчүгэйдик олорор сураҕын истэн чэпчээн үөһэ тыыммытым. Билигин көрсөрүм, доҕордуу буоларым буоллар өссө 20 сыл чэпчии түһүө этим дии саныыбын. Көр, таптал оннук дьикти күүһүгэр эрэлим улахан.
Бастакы тапталбар мин буруйум элбэх. Таптыырбын эппэтэҕим. Кинини тэйитэ сатаабытым. Оннооҕор сүрэҕим ытыы-ытыы “аны суруйума… ” Диэбит кэмнэрдээҕим. Доҕорум кырдьык таптыыр эбитин кэлин өйдөөбүтүм да, хойутаабыт этим. Иккиһин төрүүрүм буоллар, бу олохпун талыа этим уонна хайаан да Катябын, маҥнайгы тапталбын, тэйитиэ суох этим.
Таптаһар сүрэхтэр тэйсэллэрэ олус ыарахан, ыарыылаах буолар эбит. Таптал курдук минньигэс, күүстээх иэйиини бэйэҕэ кистии сылдьар төрүт сатамматын эппинэн-хааммынан, олохпунан биллим. Билигин 60 саастаах оҕонньор этэбин: “Таптал өрүү эдэр, сырдык, кэрэ иэйии. Кини хаһан да кырдьыбат. Эдэр дьон, тапталгытын харыстааҥ. Кини олоххо биирдэ бэриллэр”.
Николай НИЛОВ. Нам.
2000 сыл