Содержание

• Аудиота

— Нокоо тохтоо эрэ, киһини да көрбөт буолбуккун дуу?—
Сэргэй үлэтин быһаарса хонтуораҕа харбыалаһан истэҕинэ, ойоҕос олбуортан, идэтинэн элбэх саҥалаах табаарыһа Куочук тахсан кэллэ.
— Доҕор хонтуораҕа ыҥырбыттара, онно ыксаан иһэбин–
— Ээ хата аргыстаһыах,мин эмиэ ол диэкки бардым–
— Дьэ нохоо үлэлии кыыс бөҕө кэлбит, стройэтэрээт үһүлэр, мин бэҕэһээ киэһэ баран, билсэн уруһуйданан кэлбитим—
Куочук тохтоло суох саҥаран халыгырыы истэ.
— Сорох кыргыттар сайылыкка бараллар үһү, сорохтор саҥа тутуллар хотону сиэмэнтэннэн сыбыыллар үһү–
— Доҕор эн онтон ойоҕуҥ ханна барбытай?—
Сэргэй дьэ өйдөөн ыйытта, киһитэ оҕолооҕун ойохтооҕун.
— Ээ пахай ол хотун оҕотунаан хоту сайылыы көмпүттэрэ хас да хонно, онон уолун билигин холостуой, биир эмэ кыыстыын түүн дьээбэлэһиллиэ буоллаҕа дии–
Киһитэ төтөлө суох, барытын харыа курдук анньан истэ.
— Эн бу соҕотоҕун сүөдэҥнии сылдьаҕын үлэ да үлэ дии дии, хаһан ойох ылан ыал аатын ылаҕын, тугуй кыыска дьахтарга били малыҥ турбат дуу? Хатан хаалла дуу?—
Уонна күлэн хахаарда, Сэргэй табаарыһыгар кыыһырбат, оҕо эрдэҕиттэн баччаҕа дылы бииргэ улааттылар, Куочук оҕо эрдэҕиттэн сытыы хотуу элбэх саҥалаах киһи киниэхэ тос курдук тойон. Уҥуоҕунан кыра да буоллар иннин аһарынар киһи,барыны бары быһаарсар, онон маладьыас, үөрэхтээх даҕаны.
Хайа хонтуораҕа тиийбитигэр тойоно быйыл фермаҕа бостуугунан бараҕын, онон тэрин өйүүн көһөллөр диэтэ.
Киэһэ дьиэтигэр ону маны тэриммитэ буола сырыттаҕына Куочук обургу көтөн түстэ да туох да төтөлө суох
— Дабаай маанытык таҥын уонна бардыбыт–
— Ханна ол ыксаатыгыт, аһаабакка да—
Сэргэй ийэтэ киэһээҥҥи аһын бэлэмнии сылдьан соһуйда
— Ээ хааллын кыргыттары кытта билсэ бардыбыт, хайа от атах тэптэҕинэ сыа сиэхпит дии–
Сэргэй аҕата хаһыат ааҕа олорон мучук гынна
— Хайа кырдьык кытаатыый,табаарыскар биир эмэ кыыста дуруускалаа–
Эргэ кулууб дьиэ таһа иҥин араас матасыыкылынан туолбут, сорох мээчиктии сылдьар, сорох кутаа тула олорор, киэһээҥҥи астарын буһарыналлар быһыылаах, биэдирэҕэ чэй, бииригэр миин буһан уоттан тэйиччи уурбуттар…
Кыргыттар Куочугу билэр буолан үөрэн ньамалаһа түстүлэр, Сэргэйи кылап халап көрдүлэр уора көстө. Биһирээтилэр быһыылаах үрдүк көнө уҥуохтаах уолу.
— Дьэ бу иринньэх саастан доҕорум Сэргэй, кыргыттар көрүҥ истиҥ, холостуой, арыгы табах диэни билбэт, үлэттэн атыны.—
Куочуга кинини хайҕаан сиртэн халлааҥҥа дылы көтүттэ, Сэргэй кыбыстан сирэйэ итийбэхтээтэ,тугу да өйдөөн истибэт да буолла, арай биирдэ өйдөммүтэ биир кыыс киниэхэ гитара уунан турар эбит, Сэргэй тугу да өйдөөбөккө мээнэннэн Куочугун онтон гитараны

кыыс кип киэҥ хараҕын көрөөт олох да уйулҕата хамсаата.
— Көрдөһөбүт баһаалыста ыллаа эрэ, эйигин ыллыыр диэтилэр ээ–
Уонна туоһу буол диэбиттии кыыс Куочугу көрдө.
— Ээ ыллаан ыллаан, хата били,, доҕорбор,,диэн оскуолаҕа сылдьан ыллыыр ырыабытын тардан кэбиһиэх, иккиэн. Хайыай гитараны ылан тыаһатан көрдө, ким эрэ устуул аҕала оҕуста, киэһээҥҥи чуумпуга бэрт намыын куолас гитараны кытта лыҥкыныы дьиэрэйдилэр, мээчиктии сылдьар оҕолор эмиэ кэлэн иһиллээн турдулар.
Ыллаан бүппүтүгэр чуумпуран турбут оҕолор ытыс таһыннылар.
— Наһаа да кэрэ куолас тыа сиригэр бүгэн саһа сытар эбит, Оо хаарыаны итинник куолаһы миэхэ да биэрбэт айылҕа, дьэ куорат кыргыттарын хаардыы хаамыам этэ–
Биир уол этэн көрө көрө күллэ…
— Оленькабыт дьэ туохха да наадыйбат бэйэтэ, тыа уолун таптаан сүрэҕин туттарда быһыылаах–
Кыргыттар кыыстарын күлэн, хаадьылаатылар,кыыстара чох курдук иэдэһэ кыыһа тэтэрдэ, онтуката өссө тупсарарга дылы гынна, Сэргэй диэкки уоран,, кылап,, гынан көрдө, уһун кыламаннара көтөөрү гыммыт чыычаах оҕотунуу сапсынан ыллылар…

Сэргэй баччааҥҥа дылы биир да кыыһы сэҥээрэ илик киһи,ити бүгүн көрбүт кыыһыгар улаханнык кутун туттарда быһыылаах, ити буоллаҕа дуу көрөөт да таптааһын, кыыһы саныы сытан утуйда, түһээтэҕинэ иккиэн сиэтиһэн баран сибэккилээх сыһыыга сылдьаллар эбит, тугу да кэпсэтэрин өйдөөбөт, арай кыыһын уураан иһэн уһуктан хаалан хомойдо…

Оля Сэргэй сайылыкка бостууктуу барарын истэн, салайааччытыттан онно ыытарга көрдөстө, биирдэрэ наһаа соһуйда…
— Эн хаһан ынаҕы ылбыккыный? Ыал кыра мааны кыыһа, арааһата ити уолга сүрэххин сүүйтэрэн эрэҕин быһыылаах–
Күлүү оонньуу курдук этэн баран көҥүллээтэ. Онон Оля сайылыкка ынах ыы бараары үөрэн өрө көтө сырытта, Сэргэйдиин сайылыкка бииргэ сылдьарыттан, арай ынахтартан куттанар да үөрэнэр инибин дии саныыр…

Сайылык барахсан уу нурал олоҕо саҕаланнаҕа Оляҕа, арай биир хомойоро Сэргэй кинини киһи бааргын ээ диэн улаханнык сэҥээрбэтэ,кэпсэттэххэ кэпсэтэр уонна суох. Кыыс олох эрэйи көрдө аһыыр аһа ас да буолбат, утуйар уута кытары ыһылынна, мэктиэтигэр киһи хараҕар биллэр гына ырда,урукку күлэн–оонньоон дьиэрэҥкэйдиирэ суох буолла,, ыанньыксыттар,, ыксаан ыарытыйаҕын дуо диэн ыйытар буоллулар, ону ыгдах гынар, арай бэйэтэ эрэ билэр туохтан ыалдьарын, ол Сэргэй…

Сэргэй уу туҥуй кыыс сүрэҕин сүүйэн таптал уйаламмытын билбэккэ сырытта, ити бэйэлээх кэрэ сибэкки миигин эрэ таптыыра буолуо дии санаабат этэ, арай билэрэ буоллар билигин да өрө сүүрэн тиийиэ этэ, көннөрү эйэҕэс кэпсэтинньэҥ эрэ дии санаан бэйэтин сэнэнэ сырытта. Кини итинник кэрэ

сибэкки тэҥнээҕим эн диирэ буоллар сир үрдүгэр саамай дьоллоох киһиннэн сананыа этэ…

Биир күн Маарыйа кырдьаҕас ыанньыксыт, Оляны ыҥыран ылла, бэйэтин соҕотохтуу, дьиэтигэр…
— Эн ити Сэргэйи таптаан муҥнанаргын көрө-көрө киһи сүрэҕэ ыалдьар, Сэргэй таптаабытын да иһин эйиэхэ хаһан да тыл көтөҕөн этиэ суоҕа, мин эрим Миитэрэй эмиэ итинник этэ, ону бэйэм бастакыннан тылланан хоонньугар киирбитим, билигин оҕо-сиэн бөҕөтө, Миитирэйбин аҕыйах да хонукка көрбөтөххө суохтуубун, кини эмиэ, онон бэйэҥ бастакыннан тылланан көр, сайын бүтэн бараргыт чугаһаата, олох туһугар оннооҕор буолуоҕу оҥороллор–
Эмээхсин аадьуо хойуу үүттээх чээй иһэ- иһэ сүбэ биэрдэ…
Оля киэһэ утуйаары сытан ис-иһиттэн итийэн кэллэ, эппиккэ дылы ахтата аһыйда, Оо ахтар Айыыһыт алыс да абылаҥнаах эбит, иитэр Иэйиэхсит идэмэрдээх да буолар эбит, маны этэн эрдэхтэрэ ,, ахтаҕа итии чох кыбытыы,, диэн. Ахтатын тутан көрдө, сып-сылаас ибис инчэҕэй, хайдах да тулуйар кыаҕыттан таҕыста, түүн ортото туран эргэ титииккэ Сэргэй балааккатыгар барда…
Тиийэн балаакка айаҕар саарбахтаан турда, онтон синим биир диэбиттии балааккаҕа киирэн тиэрэ түһэн утуйа сытар киһи хоонньугар киирдэ да саба түһэн уураан барда, Сэргэй соһуйан өндөх гыныах курдук буолла, онтон налайан хаалла, кыыс биир илиитин уол туруусугар укта, буччатын сымнаҕас сылаас илиитинэн туппахтаан, имэрийэн, ол сэп көҕүйэн өрө тыылла түстэ.
Кыыс сөп буолла диэбиттии тиэрэ түстэ, икки атаҕын ахчаччы өрө тэбэн, Сэргэйи ыга кууһан үрдүгэр үҥкүрүттэ…
Дьэ манна буолан хаалан турдулар, урут хаһан билбэтэх, билсибэтэх икки сэп көрсүһүүлэрэ, уу туҥуй кыыс умнуллубат таптала, өрө тура сылдьар Уолан уол айаҕын ииттэр айылҕаттан анаммыт айдарыыта,ахта сымнаҕас түүтүн силэйэн, хаһан да ким да арыйбатах ахта кистэлэҥ аанын аһан иһирдьэ дьүккүйэн киириитэ…
Уол оҕо үрүт үөһэ түһүөлээн аҕылыыра,нарын кыыс өрө мэтэрийэ-мэтэрийэ уол кулгааҕар ынчыктыырын быыһыгар нарын таптал тылларын сипсийэрэ, бу икки сүрэх маҥнайгы имэҥнээх тапталларын айбыт айыылара бэйэлэрэ эрэ билэр эрдэхтэрэ…

АРЫЫЛААХ, С.

---

Аудиота