Аудиота:

(КӨРДӨӨХ КЭПСЭЭН)
    Миитэрэйдээх Маайа үһүс оҕолонууларыгар игирэлэннилэр. Буолаары буолан — үс! Бүтүн бөһүөлэк, нэһилиэк үрдүнэн соһуйуу-өмүрүү, сөҕүү-махтайыы, үөрүү-көтүү!.. Буолумуна даҕаны! Үс игирэ биирдэ төрөөпүнэ, бу кыра бөһүөлэккэ, бу бөһүелэккэ эрэ буолуо дуо, бүтүн нэһилиэк, өссө бүтүн оройуон, үчүгэйдик ааҕыстахха республика да үрдүнэн, сыл аайы буолбат ээ. Хас эмэ уонунан, сүүһүнэн сылларга биирдэ эмит буолар. Дьэ уонна соһуйумуна, үөрүмүнэ!..
    Сокуон быһыытынан, үс игирэлээх ыалга ньээҥкэ көрүллэр. Онтукабыт, биһиэнэ биһиэнин курдук, сөптөөх киһи суох аатырда. Инньэ гынан Совет председателэ Миитэрэйи бэйэтин: «Чэ, Миитэрэй, бэйэҥ ньээҥкэлээн көрөрүҥ дуу, хамнаскын төлүөхпүт»,— диэтэ. Миитэрэй сөбүлэстэ. Сөбүлэһиминэ, бэйэлээх бэйэтин оҕолорун көрөргө. Буолаары буолан — игирэлэри! Сөбүлэһэрин ааһан Миитэрэй өссө үөрдэ: уоппуска да ылбатаҕа ыраатта…
    Бэлэм сылтах, бачча үс оҕоломмут киһи ыччаттарын хайдах «сууйбат» буолуой, «сууйдаҕа» дии. «Сууйумуна» даҕаны: Миитэрэй сыл аайы игирэлэммэт ээ. Ьуолаары буолан — ус! Уонна, манна диэн эттэххэ, Миитэрэй бэйэтэ даҕаны «аһыырын» син сөбүлүүр ээ. Кырдьыга, наһаа да буор иһээччи буолбатар, бэйэтин өлүүтүн баҕас атын киһиэхэ улахан кыһалҕата суоҕар бэрсибэт киһи. Ол гынан баран «сууйуубут» аһара уһаата. Миитэрэй күнүһүн син ньээҥкэлэһэр, оттон киэһээтин хайаан да «алдьанан» хаалар. Сатахха, эҕэрдэ, уруй-айхал да элбэҕэ бэрт. Киһи эрэ тулуйуо суох курдук үлүгэрэ. Онно эбии Миитэ­ рэй бэйэтэ да үөрүнньэҥэ, төлөркөйө бэрт…
    «Сууйуутун» алтыс дуу, сэттис дуу күнүгэр киэһэ, адьаһын хойут,
    Миитэрэй букатыннаахтык «алдьанан» кэллэ. Саҥатын киһи төрүт арааран истибэт, наһаа элбэҕи кэпсии сатаабытыттан дөрүн-дөрүн: үөрдэҕим дии… көттөҕүм дии… үс игирэ…— диэн истэр Маайа. Ону да сэрэйэ былаан. Миитэрэй «аһаан» кэллэҕинэ оҕомсоҕо, сылламсаҕа дьэ киирэр. Өйдөөҕөр үгүс саҥа-иҥэ суох киһитэ. Ону билэр уонна «сууйуу» олус уһаабытыттан бэйэтэ да «көхсүн хаана буһа» сылдьар буолан, Маайа олус уһуннук кэпсэтэ сатаабакка эрэ, таҥаһын ньылбырыта тыытаат, Миитэрэйин саала хоско турар, эргэ дьыбаан дьааһыгар илдьэн симэн кээстэ уонна үрдүгэр оронун оҥостон, уһугуннаҕына туран киһини эрэйдээбэтин диэн, хам баттыы сытынан кэбистэ.
    Маайа Миитэрэйдээҕэр быдан толуу, киһи эрэ толло көрөр дьахтара, соруннаҕына, күүһүнэн да кинини букатын тулуппат этэ.
    Миитэрэй улаханнык өрөлөһө барбата, уопсайынан да кини «алдьаннаҕына» Маайатын тылыттан тахсааччыта суох, буруйун син би- линэрэ буолуо уонна урукку өттүгэр

иккитэ-хаста өрөлөһөн көөртө табыллыбатаҕа, онон кэнники сылларга: һыччыый, кээс, һыччыый, һыччыый, кээс, кээс,— эрэ диэччи.
    Түүн үөһэ Миитэрэй уһуктан кэлбитэ, уоһа ыпсыбат гына ыбыгыраччы тоҥмут, туруох буолта, букатын хамсаабат гына туох эрэ ыбылы баттаан сытар.
    Миитэрэй сүрдээҕин соһуйда. Соһуйумуна, хаһан да манныкка түбэспэтэх киһи!
    Бастаан, туохха түбэспитин сатаан өйдөөбөккө, балачча өр иһийэи сытта. Уу-чуумпу. Туох да иһиллибэт уониа хабыс-хараҥа. Онтон эмиэ мөхсөн көөртө — эмиэ туох да туһа суох…
    Дьэ, доҕоор, онтон тымныы уунан саба ыспыт курдук этэ биирдэ «дьар» гына түстэ. Били ыбыгыраччы тоҥмута ханна да суох буолла. Хата, көлөһүнэ сарт түстэ. Миитэрэй дьэ өйдөөтө: кинини көмпүттэр! Тыыннааҕын билбэккэ: өлбүт,— диэн көмөн кээстэр! Миитэрэй, бачча эдэр сааһыгар, кини отут биэһэ эрэ ээ, олоҕо маннык хомолтолоохтук сарбыллан эрэриттэн бэйэтэ бэйэтин аһынан ытаата. Бастаан, боруо- балыыр курдук, кыратык. Онтон, син сатаныыһык диэххэ айылаах, балачча обургутук. Кэлин куттала, бэйэтин аһына саныыра улаатан истэҕин аайы, ытыыра күүһүрэн, устунан уйа-хайа суох марылаччы барда. Өр ытаата.
    Маайа, уһуктан, ону истэ сытта. Кыһыыта-аһыыта билигин да ааһа илик. «Өссө ытыырдаах-баҕастаах, дьэ бээ, сыта түс, амсай! Үчүгэй соҕустук ааттастаххына биирдэ таһаарыам»,— дии санаата.
    Миитэрэй хайа мунун наар ытыы сытыай, балаһыанньата төһө да мас курдук кытаанаҕын иһин, өй була, ону-маны эргитэ саныы сытта. Эрэйдээх, онтон ордук тугу гынара кэлиэй? Мантан кини аны хайа да албаһынан тахсыбат. «Бу арыгыһыт буоламмын быстах өлүүгэ былдьаттахпыан! Аны мантан миигин ким таһаарыай! Муҥ саатар бу хоруоппун туох ааттаах кыараҕас гына оҥордохторой? Табыллыбыт халыып курдук ыбылы ылан — дьэ хоруоп да хоруоп! Мэктиэтигэр, төбөтүн да кыайан хамнаппат! Төбөтө туора түспүтэ—туора түспүтүнэн. Саатар ону туох эрэ ыга баттыыр. Төбөтүн баттата туох эрэ туорай мас саайбыттар быһыылаах. Туохтарын эмиэ туорайай?» Ол төбөтүн дьыбаан олоҕун туорайа баттыырын кини хантан билээхтиэй?.. Онуоха эбии Маайа толуу бэйэтинэн ыга баттаабыта абырыа үһү дуо? Ыарыыта диэн сүр. Саатар бу төбөтүн анныгар сыттык да оҕото укпатахтар. Чэ, ол сыттык да буолбатын, мун саатар устуруус көөбүлүн табыгыната түспэт буоллахтара… Бээрэ, бу төбөтө тоҕо туора түсиүтэ буолла? Бокуонньуктары оттон кичэйэн, көрөн-харайан көмөр буолаллара ээ. Ол арыгыһыт диэн аанньа ахтан киһилии соҕус иинигэр түһэрбэтэхтэрэ буолуо… Эбэтэр хоруобун мүччү туппуттара дуу?.. Баҕар, быалара да

быстыан сөп. Киһилии түһэрбиттэрэ буоллар, төбөтө бу үлүгэр туора барбат этэ.
    Аны тоҥон барда. Били тириппитэ ханна да суох буолла. Туппахтанан көрбүтэ — төрүт да туруусугунан эрэ сытар эбит. Маайка да суох быһыылаах. Онтукатын бэрэбиэркэлэниэҕин, илиитэ кыайан үөһэ тах­ сыбат. Миитэрэй наһаа хомойдо. Маайатыттан хоргутан эмиэ ытаата. Ытаамына. Ама да арыгыһыт буолтун иһин, анардас туруусугунан эрэ көмөллөрө сүрэ бэрт дии! Дьинин ыллахха, оннук бала иһээччи буолбатах, киниттэн хас да бүк ордук иһэр эрэттэр өлбүттэрэ да, маннык кэбнлээн көмпөтөхтөрө. Кыһыыта баар аны, хайдах да гынан көннөрөр кыаҕа суох. «Миитэрэйи оҕордук көмпүттэрэ»,— диэн аны хас сыл устата күлүү оҥостоллоро биллибэт.
    Ыччаттара, өссө үс игирэлэрэ барахеаттар — төһөлөөх саакка-суукка киириэхтэрэй! Аҕаҕытын арыгыһытын иһин оннук көмпүттэрэ диэн төһө эрэ сирэй-харах анньаллар! Төһө эрэ күлэллэр! Миитэрэй, бэйэтин умнан, аны ыччаттарын аһынан ытаата. Ол эрээри, сотору соҕус уоскуйан, эмиэ бэйэтигэр төнүннэ
    Бээрэ, аны ол туруусугунан эрэ сытар киһини кытта хайдах бырастыыласпыттара буолуой?! Саатар маайката суох, чэ, ол баар да буолан син биир абыраабат! Дьэ, оҕо, дьахтар бөҕө үтүө дьүһүнүн көрдөхтөрө! Бэйэтэ да улахан кыһалҕата суох киһи хараҕа хатаммат сордооҕо! Бу бүрэтэ, дьарамайа, аны атаҕа маадьаҕара, синньигэһэ, онуоха эбиитин уҥа буутугар улахыын-улахан хап-хара мэҥнээх. Онтукатыттан саатан дьон элбэх сиригэр сөтүөлээбэт да этэ. Ол бэйэтин дьэ, музейга курдук харахтаатахтара аххан! Пахайбын даа! Оо, сүрүкэтин! Хайа киһи са- наата кэлэн бу үлүгэр кэбилэнэ сытар киһиэхэ үтүөнү санаан бырастыыласпыт үһү?! Хата сиргэннилэр, өссө үөхтүлэр да ини! Ама да ол сороҕор арыгылаабытын иһин, Маайа хайдах санаата буолан, бу курдук дьаабылаан көмтөрдөҕөй?! Төһө да испитин иһин, биирдэ атаҕастаан көрбөтөҕө. Миитэрэй наһаа хомойон, бу сырыыга хара ааныттан туох да харыһа суох, үөһүн тартара-тартара, сэниэтэ эстиэр днэри марылаччы ытаата.
    Бэл, Маайа уйулҕата хамсаата эрээри, иһийэн сытта. Ээ, кини да кыһыйбыта бэрт! Муҥ саатар туох да диэн саҥарбат, көрдөспөт! Ытыыр эрэ. Өссө кыратык сыта түс, кэһэй,— дии саныыр Маайа.
    Миитэрэй арыычча уоскуйан (уоскуйан да буолуо дуо, киһи ылбычча уоскуйбат «дойдутугар» сыттаҕа эбээт!), сэниэтэ эстэн, иэһиилэ сыҥыргыы сытта. Эрэйдээх өйө-санаата тууйуллубута, этэ-сиинэ алдьаммыта, эчи, хоруоба да, кырдьык даҕаны, ыбылы ылан түһэн, сиэри таһынан кыараҕас, иһин түгэҕинэн нэһиилэ тыынар. Сатахха онно эбии өлөттөрбүтэ да бэрт. Оо, муҥ

саатар уу испит киһи! Дьэ, буолар да эбит! Бу хара кырыыстаах арыгы тэптэҕиэн! Ити барыта үс игирэ сууйуута! Миитэрэй өссө, бу кэриэтэ төрөөбөтөхтөрө да буоллар,— диэх курдук санаан ылла. Дьон киэнин курдук соҕотох оҕо эбитэ буоллар, маннык буолбат этэ! Арай хайа эрэ абынан мантан таһаараллара буоллар, хара кырыыстаах арыгыны утары төһө эрэ охсуһар этэ! Өйө-санаата, билиитэ-көрүүтэ тиийэринэн, тугун да харыстаабакка охсуһуо этэ. Ону эрдэ өйдөөбөтөх соругар бу сыттаҕа!
    Күн сиригэр көнүл-босхо сылдьар, бу сытан санаатаҕына, дьиҥнээх дьол диэн ол эбит!
    Икки улахана егүрүк-төгүрүк көрөн, төһө да кинилэртэн сылтаан бу буолан сыттар, үс игирэлэрэ барахсаттар—бу оппоҥноһон! Маннык көмтөрбүтүгэр төһө да хомойдор, Миитэрэй Маайатын санаабытыгар сүрэҕэ син сылаас-сылаастык «ил» гынаахтаата. Хайдах да көмнөрбүтүн иһин, Миитэрэй дьоллоохтук олорбута. Маайатын таптыыра. Маайа да таптыыра. Ээ, чэ, ханныгын да иһин, кэннигэр син кэриэс хааллаҕа дии, ыччаттара, үс игирэлэрэ!.. Үлэтин себүлүүр да этэ! Миитэрэй төһө да хачаайы буоллар, кыайыылаах үлэһит этэ. Күгүһүнэн буолбакка, сүрэҕинэн кыайара. Көмүс тарбахтаах уус этэ. Дьоҥҥо наар үтүөнү эрэ баҕарара. Кыһалҕалаах дьоҥҥо тугу кыайарынан куруук көмөлөһөрө. Майгыта да чуумпу, холку этэ. Ол да иһин, сороҕор төһө да истэр, дьоно-сэргэтэ Миитэрэйи сүрдээҕин сөбүлүүр этилэр. Уонна дьэ бу дьаабылаан көмтөхтөрө! Ити барыта арыгыттан!
    Эмискэ, Миитэрэйи уот быһа курбуулаабытын курдук, ынырык сэрэйии быһа оҕуста: арыгыһыттары маннык тутан-хабан, сааттаан-сууттаан көмөллөр,— диэн ыччаттарга анаан «показательнай бохоруона» оҥордохторо! Ол да иһин бу дьаабылаан көмтөхтөрө! Бу сааты-сууту! Өссө тугу-тугу гыммыттара биллибэт! Ол да иһин, Маайа эрэйдээх санаата буолан маннык көмтөрүөн хайдах да сатаммат! Таптыыр этэ ээ. «Показательнай бохоруона»! Онтон атын буолуон сатаммат!.. Оо, сорбуо-уон! Бу барыта арыгыһыттары утары охсуһар уопсастыба бэрэссэдээтэлэ Уйбаан тэриирэ буолуохтаах! Арыгыны уонна арыгыһыттары утары охсуһар саҥаттан-саҥа ньымалары күннэтэ булан иһиэхтээхпит,— диэн хообургуур аҕай этэ. Дьэ, ол кини арыгыһыты көмөр «саҥа ньымата» буоллаҕа. Төһө эрэ дьэ, уоһун эҥин араастаан үмүрүччү тутта-тутта, эттэ-тыынна буолла! Ити төбөтүн туттаран туорай маһы эмиэ кини саайтарбыта буолуо. «Арыгыһыт төбөтө маннык сыттын»,— диэбитэ буолуо! Миитэрэй аны Уйбааҥҥа өстүйэн турда. Ама арыгыны абааһы көрбүт иһин, бокуонньугу маннык дьаабылыыр сүрүн ньии! Саатар ыччаттарын аһыныах эбиттэр. Ордук үс игирэни! Миитэрэй,

дьиҥинэн, оннук буор иһээччи буолбатах ээ. Игирэлэрин үөрүүтүн эрэ «сууйбута». Бнир оҕо эбитэ буоллар, кини маннык «сууйуо» үһү дуо?! Суох! Үс игирэ ээ! Үс! Ол да иһин «сууйуу» уһаатаҕа дии. Биир оҕону «сууйар» дуу, үһү дуу?! Өйдүөх да эбиттэр!..
    Миитэрэй кыһыытыттан-абатыттан бэсиһин ытаата. Эмиэ маккыраччы! Ис сүрэҕиттэн! Туох да уйа-хайа суох! Кыахтааҕа буоллар, төкүнүйэ-төкүнүйэ, баһын кырбана-кырбана ытыах эбит. Ону ханна баарый, кырыыстаах хоруоп хамнаабат гына ыбылы ылан сыттаҕа…
    Маайа Миитэрэйин аһынан кэллэ. Дьахтар барахсан сүрэҕэ ча- раас буолаахтаатаҕа… Уонна, Миитэрэйин, төһө да кыһыйдар, таптыыра бэрт. Маайа бэйэтэ даҕаны хом санаатын өр тутааччыта суох. Хайа уонна ханнык дьахтар барахсан сүрэҕэ эр киһи ааттаах биэстэ төхтүрүйэн ытыырын тулуйуой! Маайа киһитин «хаайыытыттан» таһаарарга быһаарынна.
    …Миитэрэй эрэйдээх бу сордоно сыттаҕына, «хоруобун» хаппаҕа эмискэ тэлэллэ биэрэр да, үрдүгэр туох эрэ барыс гына түһэр. Миитэ­рэй, барык-сарыкка омоонноон көрдөҕүнэ, эмиийин кэрэтигэр диэри арбайан түспүт баттахтаах, туох да дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, уп-уһун, үп-үрүҥ таҥас бүрүнүүлээх, илиэһэй кыыһа илэ бэйэтинэн бу кэлэн турар эбит ээ!
    Өссө да өлбөккө сытарбын билэн, тыыммын ыла кэллэҕэ,— Мии­тэрэй күнэ бүтэһиктээхтик хараарда. Ол быыһыгар: маннык сытан тоҥон-хатан, муҥ сорун көрөн өлүөхтээҕэр, сиэбитэ да ордук,— диэн санаа күлүм гынна. Миитэрэй эрэйдээх тиһэх күүһүн мунньунан хаһыытаата. Үнтү ытаан, сэниэтэ эстэн сытар эрэйдээх хаһыытыа да дуо, хардьыгынаата: «Оҕолорум барахсаттар!— Төһө да хомойдор, Маайатын аатын эмиэ умнубата,— быдан дьылларга бырастыыларыҥ! Сордоох-муҥнаах аҕаҕытын бырастыы гыныҥ! Куһаҕаннык санаамаҥ! Бу көмүүгэ, бу саакка-суукка барытыгар арыгы буруйдаах!» Уонна дьэ буттүм диэбиттии хараҕын симнэ.
    Арай бу сытан иһиттэҕинэ, били «илиэһэйин кыыһа» этэр: «Бу күтүр биэлэй горячкалаабыт буолбат дуо, тугу-тугу тыллаһар?» «Аны алкоголик диэн сиэмээри гынна дуу, эрэйдээбэккэ сиэҕин, киниэхэ баҕас син биир ини»,— дии саныыр Миитэрэй. Ол иһин симиэрдин түргэтэтээри, төһө да күүһэ өһүлүннэр, хап-сабар олоро биэрэр уонна тиһэх сэниэтин мунньунан, синигэр түһэн ыһыытыыр: «Илиэһэй дьахтара, ол-бу буолан сирэ-тала турума, түргэн соҕустук сии оҕус, бу да copy көрө сытарым сөп уонна мин төрүт да горячкалыы иликпин».
    — Бу үөдэн уола, кырдьык, иирбит буолбат дуо? Бээ, ыалларбын ыҥырдахпына табыллыыһык! — уонна «абааһыта» анараа диэки барда, уотун холбоото.
    Миитэрэй, уот холбоммутугар дьэ өйдөөн көрбүтэ, бэйэлээх бэ­йэтин дьиэтигэр, өссө буолаары буолан дьыбаанын иһигэр, туруусу­гунан эрэ олорор эбит.