Аудиота:

(Кэпсээн)
Доҕорбор Б.Ф. Неустроевка-Мандар Ууска аныыбын

    — Быйыл бэйэбит чөм соҕустук үүтээммит туда сылдьан куобахтыаҕыҥ. Уопсай күрэх араллаана бэрт. Куобах төрөөтө дииллэр дии. Биһиги да бултуйар инибит, — диэтэ Кириһээн кыттыгастарыгар.
    — Кырдьык оннук! Куобах баарыгар туспа да сылдьан өлүүбүтүн ылыахпыт. Хайа уонна күммүт-дьылбыт да олус элбэҕэ суох. Нэдиэлэ диэн, дьиҥэр, начаас элэс гыныаҕа, — салайааччыларын тылын биир бас-көс киһилэрэ, Маппый, өйөөтө.
    — Хата, ас астата хайаларын ыларбытый? — Кириһээн ыйытта.
    — Ээ, оттон Хаампыйы ылыахха буоллаҕа, иллэҥ оҕонньор, — кэпсэтиигэ Онтуон кытынна.
    — Сөп буолуо… Сааһырдар да, тэп курдук буолуохтаах, — диэтэ Кириһээн. — Бэйи, мин бүгүн таарыйан этиэм. Сөбүлэһэр ини?
    — Бука, үөрүүнэн сөбүлэһиэ. Биһиги да соччо элбэҕэ суохпут — уончабыт эрэ, — Маппый санаатын эттэ.
    Саас ортолоох биэс-алта киһини кытта эдэр учууталлары холбуур буоллулар. Куобах көҥүлүн чугаһыгар итинник кэпсэтэн, үлэсиһэн, өйүө-тайаа, сэп-сэбиргэл булар түбүккэ түстүлэр. Кутаама үүтээнигэр быраҕан биэрэр гына оскуола массыынатын кэпсэттилэр.
    Үрэхтэрин биир салаатын ере батан, үүтээннэригэр тиийэн сүөкэннилэр. Массыыналара төнүннэ. Уонча киһиэхэ үүтээн кыараҕас буолсу. Онон эдэрдэр туспа кэҥэс балаакка тардынан, тимир оһох туруоран, орон оҥостон тиргилиннилэр. Оттон саастаахтар үүтээннэрин ере тардынан, таҥастарын ороннорго ууран, уу баһан, уот оттон, малларын, өйүөлэрин сааһыланнылар, киирдилэр-таҕыстылар. Таһырдьа эмиэ кутаа оттулунна, күөс уурулунна, чэй өрүлүннэ.
    Оо, дойдулара барахсан! От-мас саһаран, чугастааҕы күөллэрэ сиэркилэ таас курдук килбэйэн, халлаан өҥүн кытта тулалыыр тииттэри, хатыҥнары тыыннаахтыы түһэрэн олус да тупсубут! Аҕыйах киһи бултууругар адьас анаабыт курдук эбэлэрин уонна үрэхтэрин тардыыларынан, бөлкөй тумуллары, чараас соҕус арыы тыалары кэрийдэхтэринэ даҕаны өттүк харалаах, илии тутуурдаах барыахтарын сөп. Бу диэки төрөөбүт куобаҕы. Оттуур сир чугас эргин суох буолан, ким да эрдэ аймаабат.
    Кириһээн этиитинэн эдэрдэр үрэх бөлкөйдөрүн кэрийэ, сарсын сиир куобахтарын була бардылар. Сотору кинилэр утуу-субуу ытыалыыр тыастара иһилиннэ.
    — Арааһа, куобах төрөөбүт, чутас ыттылар, — Кириһээн саҥа аллайда уонна астыммыт быһыынан сыҥааҕын имэриннэ.
    — Чахчы! Үчүгэйдэттилэр быһыылаах! — Хаампый оттор маһы бэлэмнии сылдьан сэҥээрдэ.
    — Саҥа тахсаат ыталлара үчүгэй… Олус ырааппакка төннөр инилэр? — Маппый кэпсэтиигэ кытынна. Оттон Онтуон хотуур ылан, күөл кытыытын охсон, от кыбынан тахсан, ороннорго

тэлгэтэрдии бэлэмнээтэ.
    Уолаттар түөрт-биэс куобахтаах төннөн кэллилэр, рюкзактан хостоон уот аттыгар тэлгэттилэр.
    — Хор, бу бэрт! Сарсыҥны күөс баар! — Хаампый үөрбүтүн биллэрдэ.
    — Куобах көхсө маҥхайа илик эбит. Ол аата дьогдьооттуур буолбут, бултатыыһы, — Кириһээн биир куобаҕы имэрийэн көрдө.
    Ити кэмҥэ чэйдэрэ оргуйан, күөстэрэ буһан, уруккуттан бэлэм оллоон аттынааҕы хаптаһын остуолларыгар, ыскамыайкаларыгар тиийэн аһыырдыы тэриннилэр.
    — Чэ, доҕоттоор! Дойдубутугар кэлэн, Хатан Тэмиэрийэни аһатан, аал уоппутун алҕаан, Баай Байанай эһэбит эйэҕэс хараххынан кер диэн көрдөстүбүт. Куобах булда аһыллыбытынан бу аспытын көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ эрэ, — диэбитинэн, куруускатын туппутунан, Кириһээн туран кэллэ.
    — Чэйиҥ!
    — Дьэ кырдьык!
    Бары үөрэ-көтө остуол туда туран, куруускаларын охсуһуннаран, бастакы үрүүмкэлэрин көтөхтүлэр.
    — Бүгүн булт саҕаланыыта. Онон бырааһынньыктыыбыт. Ол эрээри сарсын эрдэ турарбытын, бултуурбутун умнумуоҕуҥ. Мантан инньэ киэһэ аайы кээмэйинэн, сылааны таһаарар эрэ курдук, аһыахпыт. Аҕалбыт арыгыгытын барытын асчыт-күөсчүт Хаампыйга туттарыҥ, — Кириһээн салайааччы быһыытынан дьаһайан кэбистэ.
    — Оннук-оннук! — Сөбүлэһэр саҥалар иһилиннилэр.
    Сарсыарда Хаампый эрдэ турда. Халлаан саҥа сырдыы быһыытыйан эрэр. Хаһыҥ түспүт. Күөлүттэн уу баһан таһырдьа оллооҥҥо чэй өрдө, тобох миини сылытта. Дьоне да утуу-субуу турдулар. Арай эдэрдэр арыый хойутуу балааккаларыттан таҕыстылар.
    Сотору сып-сап аһаан, өйүө ылан, Кириһээни батыһан, күөллэрин хаҥас тумулунан киирэр сиэни батан тараан бардылар. Киэһэ биирдэ кэлиэх буоллулар.
    Бастакы күҥҥэ соччо ырааппакка, куобах төрөөбүт сириттэн хамсыы илик буолан, балачча бултуйдулар. Олус хараҥаҕа ылларбакка сөпкө үүтээннэрин быстылар. Хайа уонна сарсыардаттан өлөрбүт куобахтарын сүгэ сылдьаллара моһуоктаата — ыарахана сүрдээх. Хата күннээх, ыраас күн буолан хаамарга чэпчэки. Үүтээннэригэр чугаһаан иһэн кэпсэтэллэр:
    — Хаампыйбыт ас бөҕөнү астаан, чэй өрөн көрсүөҕэ, — диир Онтуон.
    — Кырдьык, сылайбыт дьон бэлэмҥэ тиийэрбит төһө эрэ үчүгэй! — Маппый онуоха сөбүлэһэр.
    Күөллэрин кытыытыгар киирбиттэригэр отууларын буруота хоройон көһүннэ.
    — Һок! Уот-күөс баһаам! — Диэтэ омуннаах соҕустук эдэрчи учуутал Уйбаан.
    Бары да эгди буолан, куобахтаах рюкзактарын көннөрүнэ түһээт, хаамыыларын эбэн биэрдилэр. Үүтээн таһыгар тиийиилэригэр Маппыйдарын бөлүөстүгэс ырыата иһилиннэ:

    Мас-сыына-а тыа-һаа-ба-ат,
    Хотуур даа ыллаа-бат…

    Кириһээн урут тиийэн улаханнык испит

Хаам­ пый сыыһа-халты күөһү булкуйа турарын көрдө. Киһитэ ыкса тиийбитигэр эрэ үллүбүт сирэйин хайыһыннарда.
    — Ээ, бу… Эһиги… Күөс бэлэм! — Тэмтэҥнээн тиийэн дүлүҥҥэ олоро түстэ.
    Кэлбит дьон куобахтарын сүөкээн, ааҕан, аргы маска ыйаан, илиилэрин суунан кэлиилэригэр Хаампыйдара олорбутунан утуктаан тоҥхоҥнообут. Хайыахтарай? Бэйэлэрэ күөс хоторон, биэдэрэлээх чэйдэрин чугаһатан, килиэп кырбанан саҥата суох аһаан бардылар.
    — Бээрэ, бу куобахпыт сиһэ, арааһа, суох дуу? Хайтах дуу? — Маппый холкутук унаарытта.
    — Бачча тухары агдатыттан атахтаах куобаҕы көрө илигим… — Кириһээн иҥиэттэн кэбистэ.
    Оттон Уйбаан:
    — Хаампый түөкүн, дьоппуон баара, куобахтарбыг систэрин, дабаай, аҕал! Ханна гынныҥ? — Диэн бобуллаҥнаата. Хаҥначчы түһэн хаһынырыы олорор Хаампыйдара, хата, онно кыһаллан бэрт! Тииһин хабырынан хачыгыратар, истээх бэргэһэтин аҥар кулгааҕа эйэҥэлиир.
    — Киһибит биир үрүҥү, икки сиһи кыаммыт! Бытыыкката ол сытар, — Кириһээн кэлэйбиттии тэйиччи быраҕыллыбыт кураанах бытыылканы ыйан кэбистэ.
    — Сарсыарда үчүгэй аҕайдык мөҕөн, сэмэлээн биэрдэххэ сатаныыһы, — Хаампыйы ылыахха диэбит Онтуон, буруй туттубуттуу эттэ, дьиэс-куос тутунна.
    — Чэ, саастаах киһи, ама, алҕаһын билинэр ини? Аны итинник гымматаҕына сатанар, — Маппый түмүктээтэ.
    Нөҥүө сарсыарда, кэпсэппиттэрин курдук, Хаампыйдарын сэмэлээтилэр. Хаампыйдара өлөттөрөн иэдэйдэр да, дьэллэмэ киирэн: “Сөп! Сөп! ” — Дэтэлиир, кулук-халык туттар, харахтара сүүрэлэс, илиитэ салыбырас. Хата бэйэтин киһи аһыныах айылаах. Булт дьоно олоруохтара дуо? Өтөр хомунан бардылар.
    Хаампый соҕотоҕун хаалан сойбут чэйи куттан иһэн куллурҕатта. Оо, куоһаабыта, күөмэйэ хаппыта сүрүн! Бэйи эрэ, билигин сарсыарда, туох үлүгэрий, кыратык абырахтаныахха, киэһээҥҥэ диэри, ама, ааһар ини…
    Бытыылкаларыттан биири сулбу тардан таһааран, салыбырас тарбахтарынан бүөтүн кулгааҕыттан тардыбыта, ханна баарый, быһа баран хаалла. Тииһинэн гүһэн тимирин тибиирэн кэбистэ, муос бүөтүн ытыран тардыаласта, тылыгар арыгы амтана билиннэ… Бүөтүн аһан, куруускаҕа куттан, ким эрэ аны көрөн турара буолаарай диэбиттии тулатын килиэр-малаар көрөөт, биир тыынынан түһэрдэ. Бу үчүгэйин! Арааһа, өтүүктэрэ ээ… Кэбис, тохтуохха, эмиэ мөҕүллэ сылдьыам… Дьиҥэр, бу тус бэйэм НЗ-ым ээ, онно кинилэр дьыалалара суох…
    Хаампый, кырдьык, арыый да хараҕа сырдыырга дылы гынна. Суох, кини улахан иһээччи буолбатах. Эчи тыынньата да элбэх, арыгыны батыаҕын… Ол эрээри дьиэ түбүгүттэн дьалты харбатан, айылҕаҕа тахсыбычча, бачча көҥүлгэ-үчүгэйгэ кыратык

кылк гыннарар баа буоллаҕай? ! Чэ, бүттэ, бүттэ! Аны арыгы — долуой! Чугаһыа эрэ суоҕа…
    Иһитин-хомуоһун сууйан, остуолун сотон, эмиэ сөрүүн чэйи ыйырбахтаат саҥа аллайда:
    — Эчи, били күтүр тиийбэтэ ээ, быһыыта. Эбиммит киһи дуу? — Эмиэ ол-бу диэки көрдө уонна аны төннүбэттии уурдум дии санаабыт НЗтыгар сарбаҥнаата…
    Иккис күн арыый ыраатан, сарсыардааҥҥы бултарын бэлиэ сиргэ ыйаан, күнү быһа сүгэ сылдьыбакка, эбиэттэн да киэһэ көп соҕустук бултуйан, ыкса киэһэ күө-дьаа төнүннүлэр. Тиийэн кэлбиттэрэ, Хаампыйдара уота-күөһэ суох, күөс буспатах, чэй өрүллүбэтэх. Бэйэтэ үүтээҥҥэ охтон утуйа сытар. Дьэ, кыһыы!
    Ким уу баста, ким уот отунна, ким бэҕэһээҥҥи куобаҕы ньылбы тардыалаан күөс өрдө. Киһилэрэ бырдыта суох утуйа сытар. Дьоно кэлбитин да билбэт. Сарсыарда эмиэ мөҕүлүннэ, Кириһээн бэрт кытаанахтык саҥарда. Суох! Киһилэрэ үһүс да киэһэлэригэр көммөтө — букатын най барда. Инньэ гынан кытаанах миэрэни ыллахтарына сатанар буолла.
    — Туох үлүгэрэй? ! Бу киһи итинник иһээччи этэ дуо? — Кириһээн Онтуонтан ыйытта.
    — Иһэрин иһэрэ дээ, маннык буолбутун көрбөтөҕүм да, истибэтэҕим да… - Онтуон кырдьыгын эттэ.
    — Ээ, батыһан испэт буолуохтаах… Хайа үөдэн… Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук, — Маппый кэтэҕин тарбанна.
    — Хайдах сатаныай? ! Дьүүллүөххэ! — Уйбаан, куолутунан омуннурда. Эдэрдэртэн Толя эбистэ:
    — Трибунааллыахха!
    Аҕа саастаахтар ити аҕыалай быһыыттан сонньуйан кэбистилэр даҕаны, арааһа, хайдах эрэ дьавдахтарына, киһилэрин тохтоттохторуна сатаныыһы. Балачча маргыспахтаан баран маннык түмүккэ кэллилэр:
    “Маҥнайгытынан, уопсай арыгыбытын уоран испитин иһин. Иккиһинэн, киэһээҥҥи күөспүтүттэн куобах миэстэтин сиэбитин иһин. Үсүһүнэн, икки күн бултаан кэлбит дьону уотакүөһэ, аһа-үөлэ суох көрсүбүтүн иһин. Төрдүһүнэн, иитии ханнык да көрүҥэр бэриммэтэҕин иһин, Хаадыатап Хаампый Харлаампыйабыһы саамай кытаанах миэрэҕэ уурарга. Ол гы­ нан баран балачча сааһырбытын, элбэх оҕолооҕун, урукку өттүгэр сэмэни-суҥханы ылбатаҕын аахсан, эмиэ да чэпчэтиилэри оҥорорго. Уонна кини маҥнайгы алҕаһа буоларынан көннөрүнэригэр кыах биэрэргэ, бөһүөлэккэ кэпсээн оҥостубакка”.
    Итиччэ кытаанах бириигэбэр кэнниттэн, чахчы саарытыгар астаран, сарсыныгар Хаампый ас астыы хаалбата, куобахтаһа барсар буолла. Кини оннугар Маппый хаалла.
    Хаампый аттыгар тараан иһэр Уйбааннаах Толя бэйэ-бэйэлэригэр имнэнсэн баран, иһиллэр гына кэпсэттилэр:
    — Трибунаалбыт туолуута диэн хайдаҕа эбитэ буолла? — Толя санааҕа түспүт киһилии ыйытар. Онуоха Уйбаан кырдьык-хордьук, кыыһырбьптыы

силбиэтэнэн, итиччэ судургуну хайдах өйдөөбөккүн диэбиттии, хап-сабар хардарар:
    — Хайдаҕа диэн… Оттон саамай кытаанах миэрэ диэн ытыллыыны ааттыыллар буолбат дуо? Пае гыннаран кэбиһиэхтэрэ да - бүттэҕэ ол!
    Хаампый итини иһиттэ: “һым! Һым! ” — Диэн көхсүн этиттэ, куһааххан буолла, сирэйэ ньолойдо, көхсө холбойон, аргыый хааман саллырдаата. Уолаттар Хаампый көрбөтүгэр өттүккэ анньыһан кэбистилэр, туту да билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буоллулар.
    Маппый, ама, Хаампый курдук буолуо дуо, киэһэ аайы дьонун уоттаах-күөстээх, астаах-үөллээх көрсөр, били төбөлөөхтөрө даҕаны аны энчирээбэт. Итинник, кэлин өттүгэр туох да айдаана суох бултаан-алтаан, хас биирдиилэрэ куул муҥунан куобахтанан, масссыыналара болдьообут күннэригэр кэлэн, бөһүөлэк кытыытыгар Миитэрэй оҕонньору утары көрсө түстүлэр.
    — Ээ, төннөн иһээхтиигит дуу? Хайастыгыт? Арааһа, куобаҕы кыайбыккыт быһыылаах… Бээрэ, эһигини Хаампыйдарын сууттаабыттар дииллэр дии… Ол туох буоллугут? - Диэтэ Миитэрэй.
    Булчуттар соһуйан сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. Киһи тыла кытыгырас атахтааҕыттан бэркиһээтилэр эрэ… Итинтэн ыла Хаампый арыгытын тосту бырахпыта уонна куобахтаспат буолбута.