Аудиота:

    Мин үрдүк эниэттэн төрөөбүт туундарабын одуулуу олорбутум.
    Биһиги олорор сирбитигэр былыт быыһыттан күөрэйэн кэлэр күн анныгар кыракый күөлбүт көҥүл таалалыыра уонна мин санаабар, ыт оҕото иһин тарбата, имэрийтэрэ сытарын санатара.
    Дьиктитэ диэн, оҕо сылдьан ол тымныы, тимир лииһин курдук өҥнөөх күөл ньуурун дьикти чаҕылын тоҕо эрэ ити тыыннаах, тэбэнэттээх мөчөкө харамайга тэҥниирим. Ол оҕо саас эриэккэс тэҥнэбилэ туохтан, хантан сэдиптээн силис тарпытын төһө да төбөбүн сыспытым иһин, тобулбаппын.
    Баҕар, бэйэбин өйдүөхпүттэн элбэх ыт оҕотун кытары үгүстүк бодьуустаспытым иһин итинник тэҥнэбил үөскээбитэ эбитэ дуу? Мин илиим иһинэн үгүс ыт оҕото ааспыта. Сорохторо билигин да тыыннаахтар, ол эрээри, олус кырдьаҕастар.
    Билигин ыт оҕотун туппаппын. Хайдах эрэ, тэйэ быһыытыйбыппын, биитэр, иитэр баҕам ончу суох. Аны, куорат дьиэтигэр ыты иитиэхпин баҕарбаппын: хаһаайыттара быраҕан кээспит бэйдиэ, ускул-тэскил сылдьар ыттарын көрө-көрө аһынабын, хараастабын.
    Хаһан эрэ, кырачаан, бөкүнүк эрдэхтэринэ, кинилэрдиин бииргэ оонньоон, илиилэринэн имэрийэн, таптаан баран, улааппыттарын, дьиҥнээх доҕор буолбуттарын кэннэ - сонумсахтанан, аны атын бөкүнүгү ылаары быраҕан кэбистэхтэрэ.
    Оттон мин оннук кыайан быһыыламмаппын. Арай оннук быһыыланнахпына даҕаны, хайа сирэйбинэн уулуссаҕа тахсыахлыный? Хостон хоско ыстаҥалыы сылдьыбыт, ороҥҥор утуйбут, ыарахан күннэргэр төбөтүн тобуккар ууран, муруҥҥун салаан ылбыт барахсаныҥ хабараан тымныыга ааныҥ боруогар уу-хаар баспыт харахтаах олорорун көрдөххүнэ, хайдахтаах ыарахан буолуой?
    Этэллэр ээ, ыттан ис туруккун кистээбэккин диэн. Ол да иһин мин ыт оҕолорун аны туппап­ пын…
    Ол да буоллар, билигин эмиэ быаҕа баайыллан турар доҕотторбун, биитэр ийэм вадун нимэтин тордоҕун тула көҥүл сүүрэ сылдьар барахсаны имэрийэн ыллахпына, оҕо сааспын, оскуолатааҕы сылларбын санаан кэлэбин.
    Кинилэр эмиэ, харахтарын симэн, арыт инчэҕэй, арыт, кырдьан, кууран эрэ муннуларын түөспэр анньан ылаллар уонна курдьугунууллар. Инньэ гынан арааһа, кинилэр эмиэ бэйэлэрин оҕо саастарын саныыллара уонна миигин оҕо эрдэҕинээҕибин, бииргэ дьээбэлэммит мүччүргэннээх сырыыларбытын өйдөөн кэлэллэрэ буолуо.
    Оттон аттыларыгар чугаһаабатах барахсаттарым тулуурдаахтык миигин көһүтэллэр. Тоҕо диэтэххэ, барыларын кэрийэ хаамарбын сүрэхтэринэн сэрэйээхтииллэр.
    Түөрт атахтаах доҕотторум кырдьыбыттарын корен наһаа аһынабын. Суох, мин кинилэргэ үчүгэй уҥуоҕу куду анньан биэрбит эрэ киһи диэн судургутук санаабаппын. Мин кинилэри дьону аһынар

курдук аһынабын: сылааска, үчүгэй, сиэдэрэй аска-үөлгэ тутуохпун уонна кинилэрдиин бииргэ буолбут кэммитин ахта-саныы түһүөхпүтүн баҕарабын.
    Өйдөөн кэллим өрдөөҥҥү, уон сыллааҕы кэми…
    Бу - Утель. Аҕабар сирдьит бэрдэ этэ. Аҕам өлбүтэ сэттэ сыл буолла, оттон Утель өссө да аҕабын тиһэх суолугар атаарбыт сирдэрин диэки көрөөхтүүр.
    Оччолорго Утель баайыыта суох, босхо сылдьара. Аһары кырдьыбыт эрээри, бэйэтин көмүскэнэр кыахтаах.
    - Дорообо, Утель! - Диибин мин уонна илиибин уунабын.
    - Уу! - Диэн Утель бүтэҥитик улуйда итиэннэ баппаҕайын уунна.
    Ити аата, биһиги дорооболоһор быһыыбыт.
    - Хайдах олордуҥ? - Диэн, баппаҕайын имэрийэ-имэрийэ ыйытабын.
    Утель киһини ытырыахтыы элэйэн хаалбыт тииһин килэтэр. Ол гынан баран, итинтэн киһи куттанара суох, ити аата кини мичээрдиир быһыыта.
    - Ээ, ити аата үчүгэйдик, этэҥҥэ олордоҕуҥ, - диибин мин уонна кини төһө өйдүүрүн тургутан, ыйытабын: - Оттон миигин өйдүүгүн дуо, кырдьаҕаас?
    Утель соролообут кутуругунан сапсынар, баппаҕайын мин илиибиттэн ылар, ойоҕоһунан түҥнэстэр уонна утуйбута буолар. Ити аата кини биһиги оонньуубутун ейдеен кэлэр. Мин кинини ойоҕоһунан сытарыгар уонна утуйбута буолан кубулунарыгар бирикээстиирим. Онтон бэйэм саһаары ыраах суурэрим… Оттон билигин ытым эмиэ соруйан түҥнэһиннэ уонна кырдьыктыы утуйда. Ыт эмиэ кырдьаахтыыр буоллаҕа.
    «Үчүгэй ыт куһаҕан доҕордооҕор ордук», диирэ аҕам. Ону бигэргэтэн, аҕам өлүөҕүттэн Утели хаһан да баайбатахпыт. Кытаанах сыапка ийэм баайаары гыннаҕына, ийэбиттэн бэйэтэ куотан биэрэрэ. Мин улаатан, табалары маныыр үлэһит буолбутум кэннэ, миигиттэн эмиэ куотара. Билигин аҕам көмүллэ сытар сиригэр үгүстүк тиэстэр.
    Онтон, кэлин отунан саба үүммүт ол томторго сытан өлөөхтөөбүтэ.
    Утельтан балыс ыппыт - Харачаас. Хайдах эрэ бардам майгылааҕа. Бу билигин миигин сыапка бааллан сытан, илин атахтарын үрүт-үрдүгэр ууран, төбөтүн кыҥначчы туттан сытан күүтэр.
    Оҕо эрдэҕинэ сүрдээх этиргэн, курунньук курдук хап-хара этэ. Ол да иһин, ыт оҕолоруттан барыларыттан биһиги, оҕолор дьээбэлиирбитин билбитэ. Кини түүтүгэр парикмахердыырга үөрэммиппит, бэл диэтэр, кутуруга суох хааллара сыспыттаахпыт! ..
    Биир кинигэҕэ ханнык эрэ бөһүөлэккэ дуу, куоракка дуу, судаарыстыбаҕа дуу, куоскалар кутуруктарынан дьиэҕэ элбэх тымныыны киллэрбэтиннэр диэн быһалларын туһунан аахпыппыт.
    Онон, сааскы сынньалаү кэмигэр, муус устарга, биһиги ону бэйэбит боруобалаан көрөргө санаммыппыт. Харачааспыт хайыы-үйэ үс ыйын туолбут этэ. Вадун нимэбит аана тэлэччи аһылла биэрэрэ,

ити аата биһиги төттөрү-таары кырачаан, мэникчээн Харачааспытын киллэрэрбит-таһаарарбыт. Саас хойутаабыт дьыла этэ, аны субу-субу хаардыыра, инньэ гынан, ийэбит оһох оттор түбүктээх киһи, биһиги итинник оонньуубутуттан хал буолбута.
    Биһиги икки суолу талыахпытын наада буолбута: бастатан туран, ыппыт оҕотун ыалларбытыгар бэлэхтээтэхпитинэ (кинилэр эмиэ биһиги ыппытын таптыыллара), эбэтэр, ыппыт оҕотун баайыахтаахпыт. Ити икки суолтан хайатын да биһирээбэтэхпит, инньэ гынан, биһиги бэйэбит талбыт, уруккуттан саныы сылдьыбыт суолбутун оҥорорго быһаарыммыппыт.
    Ыппыт оҕотун сылаас илиибитинэн кууһан ылаат, оонньуур тордоххо киирдибит. Ытым оҕото мин улахан тарбахпын ытыран ылла уонна үөрэн үрэн ньаҕыргаата.
    Балтым улахан саппыйатыттан кыптыый көмүс тумса быган кэллэ. Аҕа киһи быһыытынан, кыптыыйы саппыйаҕа мин дьаһайан уктаҕым дии. Харачааспыт кутуругун төрдүттэн кырыйарга быһаарыммыппыт. Ону баара, балтым эмискэ сытыы бырдахтар обургулар Харачааһы ытырдахтарына, ыппыт барахсан хайдах да сапсынар кыаҕа суоҕун өйдөттө. Онон кутурук аҥаарыгар тиийэн тохтоотубут.
    Мин кыҥыахпынан кыҥаан-кыҥаан баран, быһа кырыйаары кыптыыйбын хам баттаатым.
    Аймалҕаннаах улуйуу сатараата, балтым эмиэ хаһыытаата. Олус уолуйбут дьон дьэ, таһырдьа сырсан таҕыстыбыт. Вадун нимэттэн ийэбит уордайбыт куолаһа иһилиннэ:
    - Бу оҕолор эмиэ сүгүн буолбатылар, куолуларынан тугу эрэ гына сылдьаллар ээ!
    Итини истээт, тордохпутугар төттөрү дьылыс гынныбыт. Харачааспыт, уоскуйан, кутуругун төрдун салыы олорор эбит. Чэпчээбиттии өрө тыынныбыт уонна аны эмтиир-томтуур түбүккэ түстүбүт.
    Арааһа, Харачааспыт куттал суоһаабытын сэрэйэн, күүскэ хамсанан биэрэн, кутуругун балтым илиититтэн теле туттаран, кыптыый ыт оҕотун ку­ туругун төбөтүн кырыйан ыллаҕа.
    Бу түбэлтэ кэнниттэн биһиги ыппытын көтөҕө сылдьар уонна түүтүн кырыйбат буолбуппут.
    Туох барыта ыалдьар эттээҕин өйдөөбүппүт.
    Уон сыл анараа өттүгэр Харачааспыт мэнигэтэнигэ, оонньоколуура уостубута: араас дьоҥҥо көлүүр буолан, бэйэтин кэмигэр үгүһү билби­ тэ. Төбөтүн эрэ имэрийтэрэр буолбута, итинэн көрсүһүүбүт, алтыһыыбыт түмүктэммитэ.
    Аны өссө биир доҕорбор чугаһыыбын. Бу ба­ рахсан сааһынан эдэр буолан, биһиги өссө чугас этибит. Похти диэн ааттааҕа… Хара уонна үрүҥ хатыллыбыт саптары санатар арбаҕар түүлээҕэ.
    - Похти! - Диибин. - Баппаҕайгын биэр!
    - Гау-гау! - Диэн хардарар, калин атахтарыгар туран, илин атахтарын илиибэр ууран кэбиһэр.
    - Миигин өр көрбөтүҥ, аҕынныҥ дуо? - Диэн ыйытабын.
    - У-у-у!

- Диэн ыт тылынан хардарар.
    - Эйигин мин суохпар үчүгэйдик аһаталлар дуо? - Диибин.
    Ытым соһуйбут курдук төбөтүн уҥа-хаҥас кыҥначчы туттар, миигиттэн туора ойор, төттөрү тэйэр уонна дьоллоохтук урэр.
    - Сырсан ылыахха дуо? ! - Диэн хаһыытыыбын, онуоха ытым тугу этэрбин ейдуур курдук туттар, быатын тула эргичиҥниир, сыабы тииһинэн ытыран баран, онтон босхолонуон баҕарар.
    Мин кини быатын сүөрэбин уонна хараҕым кырыытынан «оҕонньотторбун» көрөн ылабын: Утель утуйа сытар, оттон Харачаас киэр хайыһан баран бэйдиэ сылдьар «аймахтарын» одуулуур.
    Похтины быатыттан ылан, бөһүөлэк таһыгар ыытааччыбын. Мэлдьи биир сиргэ баайыллан турартан Похти сылайар, хал буолар буоллаҕа, онон көҥүлгэ бараат, күөх, сибиэһэй оту, талах көҕөрөн эрэр сэбирдэҕин сытырҕыыр уонна олус дуоһуйар.
    - Хайа, сир сибиэһэй сытын аҕынныҥ дуо! Диибин уонна бэйэм эмиэ күөх ньаассын окко олоро биэрэбин.
    Похти кутуругун куймаҥнатар, муннун окко батары анньар, өрө сыҥар уонна үөрүүтүттэн үрбэхтиир, мин тулабар сүүрэкэлиир…
    Сайын аайы сөбүлээн балыктыыр күөлбүт былыт быыһыттан хорсуннук быган кэлэр күн анныгар таалалыы сытара хайдах эрэ ыт оҕото нарын иһин тарбатарын, имэрийтэрэрин санатара. Былыт быыһыттан быган кэлэр кун ытым оҕотун эмиэ оргууй имэрийэрэ.
    Мин эмиэ балаакка аанын аттыгар олорон күҥҥэ сыламныыбын. Тулабыт - чуҥкунуур уу чуумпу. Барыта иһийэн турар. Туох да суугунаабат, балаакка аана кыратык да биэтэҥнээбэт, сиэрдийэҕэ охсуллубат.
    Арай, ийэм сөтөллө-сөтөллө, дьуухала бэлэмнээри балыгы ыраастыыра, өрүс нөҥүө электростанциялар бүтэҥи тоҥсуур тыастара иһиллэр.
    Хапхааҥҥа иҥиннэрээри гыммыт үс сыабым тунаархайдык да буоллар, кылбачыйаллар. Үчүгэй, кытаанах тимиртэн оҥоһуллубут, күүстээх ыттарга аналлаах сыаптар…
    Оо, оҕо сылдьан ыт оҕолоро миигиннээҕэр түргэнник улааталлар диэн наһаа да ымсыырарым.
    - Мин да итинник түргэнник улаатан, улахан дьону кытары тэҥҥэ саанан ытарым, тыыга оло­ рон тыыны эрдэрим буоллаа-ар, - дии саныырым.
    Тастарыттан көрдөххө, тунаархай эрээри, уон сыл анараа өттүнээҕи сыаптар өссө да килбэчийэллэрэ. Олору илиибинэн туттахпына, сылааһынан илгийэр курдук этилэр.
    Баҕар, ити тимирдэр чөмчүүк туорааҕын курдук буолуохтара: сылааска сысталлар, сырдыыллар, оттон хараҥаҕа - өһөн хаалаллар?
    Оҕо сааһым доҕотторун (Утель, Харачаас, Пох­ ти) сыаптарыттан туох саҕылларын мин бэркэ билэбин…
    Күөлгэ былыт күлүктэрэ түһэн баран, соҕуруу диэки уста турдулар. Күөл ити көстүүтэ мэникчээн ыт тиэрэ эргийэн эрэрин санатта.

Николай КУРИЛОВ
Чолбон 7/2013