Төһө да Московскай автомеханическай институты бүтэрдэрбин сатыы сылдьар автомобилиспын. Саппыкыта суох саппыкыһыт. Тус массыыналар туһунан санаммаппын даҕаны, испэр ыраланабын эрэ. Үһүс курс кэнниттэн 1978 сыллаахха Тольятти куоракка Жигули оҥорор собуокка производственнай практика барбытым. Конструктор буолаары сылдьар студеннары, биһигитини, собуот кистэлэҥ опытнай-конструкторскай бюротыгар сырытыннарбыттара. Онно, өссө да конвейерга туруора илик, Жигули саҥа тахсыахтаах моделларын көрбүппүт. Ваз-2105 - «Пятерка», Ваз—2107 – «Семерка» массыыналары көрөн, сөрү диэн сөхпүппүт. Жигули ол иннинээҕи бары моделлара төгүрүк фаралардаах буоллахтарына, ити саҥа массыыналар түөрт муннук. Ол иһин тас көрүҥнэрэ олох атыннык, тупсаҕай буолан көстөллөрө. «Семеркаттан» олох астыммыппыт. Радиаторын решетката сонун оҥоһуулаах, аатырбыт «Мерседес» массыына киэнин санатара. Хаарыаны маннык массыыналаммыт киһи диэн баҕа санаа үөскээбитэ. Онтукайбыт, өссө баара, «семеркаттан» чыҥха атын, саҥа массыына опытнай экземплярын кистэлэҥ хоско турарын көрөн, олох шок ылбыппыт. Ол 2108 –прототипа этэ. Дьэ бу кырдьык, оччотооҕу кэмҥэ, аан дойду таһымыгар да, олох сонун массыына. Биллэн турар, кэлин конвейертан 1985 сыллаахха тахсыбыт «восьмеркаттан» ол көрбүт массыынабыт элбэх атыннардаах да буоллар, сүрүн өттүнэн майгынныыра. Биһиги көрбүт массыынабыт ордук этэ диэн өйдөбүл хаалбыт. Тас көрүҥүнэн, агрегаттарынан, иһинээҕи салонын оҥоһуутунан чахчы ханна да суох массыына этэ. Холобур, аан бастакынан биһиги дойдубутугар массыынаҕа анатомическай сидение туруоруллубут этэ. Анатомическай сидение диэн киһи фигуратыгар сөп түбэһэрдии оҥоһуллубут сидениены ааттыыллар. Кылаабынайа, «восьмерка» Сэбиэскэй Союзка аан бастакы переднеприводнай массыына этэ. Ол аата, бөдүүссэй көлүөһэтэ кэннинээҕитэ буолбакка, иннинээҕитэ. Биһиэхэ институкка преподавателларбыт массыына оҥоһуутугар ити саҥа хайысха туһунан сиһилии теориятын үөрэппиттэрэ уонна дойду собуоттарыгар онно үлэ барарын, бастакы прототиптар айыллалларын эппиттэрэ. Кырдьык ону биһиги илэ харахпытынан көрдөхпүт. Уонна итинтэн атын массыынаны ыраламмат буолан хаалбытым.
Үөрэхпин бүтэрэн, Хотугу сир физико-техническай проблемалар институтыгар конструкторскай отделга үлэлии сылдьан 1985 сыллаахха «восьмерка» конвейертан тахсыбытын үөрэ истибитим. Хомойуох иһин, оччолорго баҕардыҥ да массыына ылар кыаҕыҥ суох. Үлэлиир сиргэр уонунан сыл уочаракка туран массыына атыылаһар чиэскэ тихсиэххин сөп. Мин курдук эдэр дьоннор санаммаппыт даҕаны.

Арыый кэбэҕэстик сэрии ветераннара, производство бастыҥнара уочарата суох массыына ылыахтарын сөбө. Холобур, сайыны быһа оттоон, өрөспүүбүлүкэҕэ бастаатахха, биирдии ынахтан саамай элбэх үүтү ыатаххына эмиэ массыына ылар фонданан наҕараадаланыаххын сөп. Ол аата күүскэ үлэлээн бастаатаххына массыына уочарата суох ылар бырааптанаҕын эрэ, атыылаһаргар бэйэҥ харчыҥ барар. Киһиэхэ күүтүүлээх үөрүүлээх улахан наҕараада. Ордук 70-с - 80-с сылларга үлэ бастыҥнарын араас фондаларынан, сынньана барар путевкаларынан наҕараадалааһын киэҥник тэнийбитэ. Аһара баран, аны «Холбос» потребсоюз холбоһуга, мин өйдүүрбүнэн тонна эти туттарбыт ыалга «Москвич» массыына ылар быраабынан манньалыыра. «Холбос» эти закупочнай, атыылыыр сыанатыттан быдан намыһах, сыананан тутара. Онтон массыынаҕын толору сыанатын төлөөн ылаҕын. Баҕалаах элбэҕиттэн, эт туттарар быраап былдьаһык буолара. 80-с сылларга саха киһитигэр, эмээхсинигэр-оҕонньоругар тиийэ өйдөнүмтүө, омук «дефицит» диэн тыла киэҥник тарҕаммыта оччотооҕу быһыыны-майгыны туоһулуур. Арай биирдэ, үйэтигэр уу сахалыы, биир да нуучча тылын кыбыппакка саҥаран кэлбит, сүүһүгэр чугаһаабыт эһэм оҕонньор, мин уоппускабар дьоммор от оттоһо кэлэ сырыттахпына соһутан турардаах. Омурҕаҥҥа эһэм Беломор бөппүрүөскэттэн табааҕын саппыйатыгар сүөккүүрүн таба көрдүм. Мохуорката бүппүт баҕайы дуу диэн ыйыттым. Онуоха эһэм: «Мохуорка дэбэссиит» - диэн күллэрэн турардаах. Маҕаһыыҥҥа «Гымза» диэн болгарскай кыһыл арыгы кэллэҕинэ былдьаһык. Бэйэтэ киһи ымсыырбат аһылыга, күндүтэ бытыылкатыгар сытар. Күлтэҕэр лиитэрэлээх иһитэ тутаахтаах корзинкалаах. Ыһыккар быыппах биитэр чээй куттан илдьэ сылдьарга табыгастаах иһит. Онтукайбыт кытта дэбэссиит. Сүрүн кэпсээммиттэн аралдьыйаары гынным дуу, чэ бэйи салҕыы сэһэргиэм.
Саҥа массыына тахсан баран тоҕо эрэ норуокка соччо сөбүлэппэтэҕэ. «Зубило» диэн кэрэхсээбэт ааты иҥэрбиттэрэ. Кырдьык даҕаны, массыынаны ойоҕоһуттан көрдөххө ыһыыны санатара. Норуот, арааһа, массыына классическай түөрт муннук көрүҥэр үөрэнэн хаалан, саҥаны ылыныан баҕарбатаҕа буолуо. Ол иһин «восьмерка», мин дьолбор, бастаан атыыга соччо-бачча батымтыата суох массыына буолбута. 1986 сыл бүтүүтэ собуот сыллааҕы былаанын толорор соруктан, атыыга хамаҕата суохтук барар «восьмерканы» көҥүл атыыга таһаарарга күһэллибитэ. Ол гынан баран, Уһук Хоту олохтоохторугар уонна самовывоһынан, ол аата собуоттан баран бэйэҥ сүүрдэн аҕалар буоллаххына. Ол туһунан «Социалистическая Якутия» хаһыат тиһэх балаһатыгар кыра буукубаларынан, ким эрэ булан ааҕан

кээһиэ диэбиттии, кыра биллэрии таһаарбыттар этэ. Ону мин үлэбэр хаһыаты, нууччалыы эттэххэ «от корки до корки» ааҕа олорон, таба көрдүм. Бастаан көрөн баран итэҕэйбэтим. Иккиһин долгуйа-долгуйа аахтым, «Желающим приобрести автомобиль ВАЗ-2108 самовывозом просим обратиться в Якутпромторг» хара буукубаларынан хаһыат үрүҥ кумаахытыгар кылгас биллэрии суруллубутун көрөн итэҕэйдим. Хаһыаппын туппутунан Рыдзинскай уулусса 24-үгэр турар Якутпромторг хонтуоратыгар тэбинним. Якутпромторг куорат бары промтоварнай маҕаһыыннарын дьаһайар улахан билсиилээхтэр эрэ үлэлиир тэрилтэлэрэ. Туох баар дефицит буолбут табаардар кинилэр нөҥүө ааһаллара. Киһи дьиктиргээбэтин курдук, директор «таай» омук, Залуцкай Борис Яковлевич. Директор хоһугар кими да аһарбат эрэллээх харабынайа, кыстыгы кыһалҕата суох кыстаабыт баайтаһын ынах курдук лөскөйбүт, кып-кыһыл кырааскалаах уостаах, күп-күөх халтаһалаах, бугул саҕа баттахтаах орто саастаах нуучча дьахтара. Бэчээттиир массыынаҕа тугу эрэ бэчээттээн табыгырата-табыгарата мин диэки кырыылаах хараҕынан көрөн ылла уонна салгыы уһун тыҥарахтаах тарбахтарынан массыынка клавишаларын тоҥсуйарын тохтоппото. Хайдах ити кыһыл лаактаах тыҥарахтарын тоһуппакка тоҥсуйара буолуой диэн, миэхэ дьиибэргиир санаа охсуллан ааста. Мин 28-с сааспар сылдьар эдэр киһибин. Ымайыахпынан ымайан, били мадам Грицацуева хаһыат редакциятыгар О. Бендер туһунан заметканы ыйбытын курдук, мин хаһыакка тахсыбыт биллэриини ыйдым. «Харабынай» биллэриини саҥа көрөр киһи курдук тутунна. «Директор иллэҥэ суох, кэтэс» - хотун нэһиилэ тииһин быыһынан саҥа таһааран абыраата уонна салгыы тоҥсуйан табыгыратан барда. Кэтэһэн кэтэҕим кэлтэйбитин кэннэ, кэмниэ-кэнэҕэс директор хоһун иһиттэн дьон бөҕө кутуллан таҕыстылар. «Харабынай» подстаканниктаах хурустаал ыстакааҥҥа хара чээй кутан подноска ууран баран дириэктэр хоһугар сылыпыс гынан хаалла. Уһун атыыр мунньах кэнниттэн дириэктэр тамаҕа хаттаҕа дии санаатым. «Харабынай» өр өтөр буолбата, тахсан миэхэ сайабылыанньата суруй диэтэ. Сайабылыанньа суруйбутум кэннэ, киир диэтэ. Иһирдьэ киирбитим улахан хос буолан биэрдэ. Сүүнэ уһун остуол уһугар ачыкылаах дьиҥнээх «таай» тойон-хаан киһи олорор. Олор да, дыраастый-дорообо да диэбэтэ – Откуда узнал? – диэн ты-кайдаан ыйытта. Мин хаһыаппын көрдөрдүм. Сможешь сегодня заплатить, - онтон бириэмэ ырааппытын көрөн, - ладно, завтра до конца дня. Мин төбөбөр хантан харчы буларбын эргитэ олорон - Смогу – диэтим. Киһим миигин, бу молокосос хантан харчы булбут үһү диэн сэнии көрөрө көстө сылдьар

да буоллар- Завтра пойдешь в Прогресс, (биэрэккэ турар биллэр промтоварнай маҕаһыын) заплатишь, тебе выдадут счет-справку, с этой счет-справкой поедешь на завод и получишь машину уонна сайабылыанньабын «Оформить» диэн визалаан кээстэ. Мин ити тыллартан атаҕым сири билбэт буолуор диэри үөрдүм, ыраламмыт баҕам ытыһым иһигэр чугаһаабытыттан. Мин билиҥҥэ диэри, ити чахчы «топпут» еврей киһитэ, ханык эрэ саха эдэр уолугар массыына ыларбын кэбэҕэс баҕайытык быһааран кээспитин, дьиибэргиибин. Үөрүүбүттэн, тахсан баран «харабынайга» кытта баһыыбалаатым. Онуоха кини туох эрэ диэн тыбыырда, арааһа – Не за что – диэбитэ буолуо. Тойон илии баттааһыннаах көмүстээҕэр күндү кумаахыбын көрүдүөргэ тахсан хат сиһилии көрдүм, түүл буотах, бит эбит диэн итэҕэйдим. Бэйэбэр уураас харчым биэс тыһыынча кэриҥэ баар, өссө икки тыһыынча наада. Переговорнай пууҥҥа тиийэн суһаллык дьоммор переговор сакаастаан кэпсэттим. Оо, дьонум барахсаттар кэм даҕаны наада буолуо диэн, миэхэ эппэккэ эрэ мин ааппар харчы уура сылдьаллар эбит. Сарсыныгар суһал телеграмманан харчы бөрүгүөттээбиттэрин эбиэт иннинэ тута оҕустум. Сберкассаттан устубут харчыбар эбэн массыынабын төлөһөр кыахтанным. Прогресска тиийэн массыынабын төлөөн счет-справка суруттаран ыллым. Билигин собуотуттан баран ыларым эрэ хаалла. Этэргэ дөбөҥ. Бэйи онтукайыҥ аҕыс тыһыынча кэриҥэ ыраах сытар сир ээ. Соҕурууттан массыына перегоннаабыт үһү диэн сонуну биирдэ эмэтэ сөҕө истиллэрэ. Ону даҕаны, муҥутаан Новосибирскайтан иҥин буолааччы. Бастакытынан, суол суоҕа хааччахтыыра. Чита Чернышевскай диэн куоратыттан Амур уобалаһын Большой Невер Сквородино диэн тимир суол станциятыгар диэри 1200 км. Ити сирдэр икки ардыларыгар алларанан төрүкү суол суоҕа. Ол иһин биир эмит перегонщик сайыҥҥы кэмҥэ Усть-Кутка баржаҕа тиэллэн өрүһүнэн кэлэллэрэ, кыһын Чернышевскайга тимир суол платформатыгар олорсон Сквородиноҕа кэлэн сүөккэнэн салҕыы айанныыллара. Иккиһинэн, «самовывоз» диэн албаһынан массыына атыылааһын тарҕана илигэ. Онон соҕурууттан массыына ылбыт киһи суоҕун кэриэтэ. Арай соҕуруу үлэлии сылдьан массыналаммыт дьоннор массыыналарын перегоннуур түгэннэрэ баар буолааччы.
Дьон хаһыакка тахсыбыт биллэриини сэҥээрбэтэҕин биричиинэтэ итиннэ сытара буолуо. Ол иһин мин сайабылыанньам дөбөҥнүк баттаммыт буолуон сөп. Онтон мин баҕа санаам күүһэ бэрт буолан, төһө да ыарахан айан күүттэр, ылабын диэн соруммутум. Аны туран, куорат суолларынан уонна трассанан массыына ыыта үөрүйэҕэ суохпун. Наай гыннар, уоппускабар дойдубар бардахпына, аҕам Москвиһынан

дэриэбинэ суолунан эрэ айаннаабыт уопуттаахпын. Чэ, бэйи, тугу эмит тобулар инибин диэн, бэйэм бэйэбин уоскутуннум. Ити атырдьах ыйыгар этэ. Кыһыҥҥы айан суола туруор диэри бириэмэ баар.
Сэтинньи ый 18-с күнүгэр перегонщиктар Куйбышев, билиҥҥитэ Самара, куорат аэропордугар көтөн тиийдибит. Мин бииргэ үлэлиир коллегабын Володяны тылбар киллэрэн илдьэ бардым. Биһиги институттан өссө биир Абрамов Руслан диэн уол биһигинниин соҕотоҕун перегоннуу барда. Тольяттига тиийэн мин сирдьит буоллум. Төһөтүн да иһин мин биир сайын бу куоракка сайылаатаҕым дии, уонна өссө собуокка бэйэтигэр практика барбыттаахпын. Онон үүтү-хайаҕаһы билэбин. Баараҕай собуот иһин да удумаҕалатабын, ханна ханнык цех баарын. Хомуйар сүрүн конвейердан собуот аттыгар баар СТО-ҕа атыылаһааччыларга массыыналары сүүрдэн аҕалан туттараллар эбит. Сарсыарда көтөн кэлэн баран эбиэттэн киэһэ номнуо массыыналарбытын ылан бардыбыт. Массыына ылааччы элбэх буолан уочарат. Олор быыстарыгар күннээх Кавказ уолаттара аалыҥнаһаллар. Ылылла да илик массыынаҕытын атыылааҥ диэн арахпакка сыстаҥныыллар. Массыына моделыттан көрөн, биир тыһыынчаттан балтараа тыһыынчаҕа диэри сыананы эбэн этэллэр. Итиччэ дьол тосхойбутун кэннэ, хайдах биэрэн кээһиэхпиний, харчы диэн кумаахы буоллаҕа. Биһигиттэн, киэһэ биэс чаас диэки, бастаан Руслан массыынатын ылла. Сэбиэскэй киһи бэйэтин харчытыгар баҕарар өҥнөөх массыынаны талар бырааба да суоҕа. Хайдах өҥнөөх массыына түбэһэрэ хаарты хараҕын курдуга. Счет-справкаҕын собуот атыылыыр представителэ тутан баран, перегонщикка сорудах биэрэр. Перегонщик конвейертан хайдах өҥнөөх массыына тахсар да ону атыылыыр сиргэ сүүрдэн аҕалар. Атыылаһааччы сөбүлээбэт өҥүм иҥин диэн хаппырыыстыыр бырааба суох. Массыынаҕа тиксибитигэр баһыыба. Руслаҥҥа араҕас өҥнөөх массыына түбэһэн баарта суох буолан хаалла. Руслан киэҥ көҕүстээх буолан онтон суламмата. Мин счет-справкабын представителгэ туттаран баран долгуйа кэтэстим. Бэрт соторунан хараҥа бежевай өҥнөөх, красавец массыынаны сүүрдэн аҕаллылар. Таҥара баар эбит диэхпэр диэри үөрдүм, мин массыынам буоларын билэн. Киһиэхэ кыра да наада эбит дьоллоноругар. Массыынабытын үрдүттэн страховкалаттыбыт уонна «Транзит» диэн суруктаах кумаахы биирдэ эрэ туттуллар (одноразовай) нүөмэр ыллыбыт. Массыынабытын илиибитигэр тутан баран ол нүөмэрдэрбитин түннүккэ сыһыарарга кыра мэһэйи көрүстүбүт. Билиҥҥи курдук скотч диэн кэлиэ дуо. Атыылыыр сиргэ биһиги өссө биир саха уолун көрүстүбүт, Местников Саша диэн ааттаах нууччалыы саҥарар куорат сахата эбит.

Бэйэтэ авиатор идэлээх, онтон напарнига бурят уола. Ол бурят биирдэ «копейка» Жигулины Улан-Үдэҕэ перегоннаабыт уопуттаах үһү. Кинилэр бэйэлэрэ биһиэхэ үһүөн бииргэ айанныахха диэн этии киллэрбиттэригэр, үөрүүнэн сөбүлэстибит. Кинилэргэ оруобуна миэнин курдук өҥнөөх массыына түбэстэ. Уопуттаах дьон буолан, оҕо туттар пластилинын уктан кэлбиттэр. Кинилэр пластилиннарын тобохторун бэрсибиттэригэр дьэ «Транзит» нүөмэрбитин сыһыарынныбыт. Киэһэ толору дьоллонон Тольяттиттан тахсан бардыбыт. Сашалаах бастаатылар, биһиги иккис, онтон Руслан кэнникилээтэ. Хата аэропорт, Куйбышев уонна Тольятти куораттар хабалыйа ортолоругар, оруобуна биһиги барар хайысхабытыгар, турар. Баран иһэн аэропортан харайар камераҕа туттарбыт утуйар мөһөөччүктэрбитин, суолга наада буолуо диэн толору симиллибит сээкэйдээх улахан рюкзактарбытын таарыйан ыллыбыт уонна дьэ дойдубут диэки уһун унньуктаах айаҥҥа туруннубут. «Восьмерка» аан бастакы переднеприводнай массыына, ол иһин ыытарга олох атын. Тосту салайыыларга классическай заднеприводнай массыыналарга газ педалыттан атаххын ылар буоллаххына, манна төптөрүтүн кыратык газтаан биэриэхтээххин. Саҥа айаннаан истэхпитинэ хоп-хойуу хаар саҕаланан суолбут халтараан баҕайы буолла. Тосту салайыыга газ педалыттан атаххын ылбыккын өйүлээбэккэ да хаалаҕын, оччоҕо массыынабыт халтарыйан суолтан көтөөрү хаайар. Теория этэринэн газтыахтаахпын билэбин, онтон инстинкт обургу төптөрүтүн оҥорор. Куйбышевка диэри тиийэрбитигэр син ыытарга үөрүйэх буоллум. Киэһэ хойут буолан хата массыына аҕыйаҕа абыраата. Биһиги Куйбышевка Володялыын бииргэ үлэлээбит коллегабытыгар таарыйыахтаахпыт. Коллегабыт пенсияҕа баран бу саас Куйбышевка көспүтэ. Отделбыт начальнига киниэхэ саха быһаҕын бэлэх ыыппытын тиксэриэхтээхпит. Уолаттарбыт куораттан тахсан баран заправкаҕа кэтэһиэх буоллулар. Биһиги мунан-тэнэн коллегабыт олорор сирин чуут буллубут. Аһаппакка эрэ ыыппата, онон тардыллан хааллыбыт. Уолаттарбытыгар тиийбиппитигэр буряппыт кыйахана көрүстэ. Бииргэ айанныырга сөбүлэспит буоллаххытына айан графигын тутуһуохтааххыт, кэтэһиннэриэ суохтааххыт, бары бииргэ сылдьыахтаахпыт диэтэ. Перегон сүрүн быраабылаларынан сирэйгэ-харахха аста. Биһиги сэмэлэнэн, үүтүн тохпут оҕо курдук умса көрөн турарбытыгар тиийдибит. Айан салҕаммытыгар кинилэр массыыналарыттан хаалбатах эрэ киһи диэн санаалаах айаннаатыбыт. Аара утуйан ылан баран, сарсыарданан Башкирияҕа кэлбиппит бэлиэтэ тула өттүбүт барыта нефть хостуур хачайдыыр носуостар тохтоло суох иэҕэҥнээн үлэлии тураллара. Уфа куоракка

киирбэккэ таһынан тумнан аастыбыт. Лидер массыынабыт санаабытыгар гааһын үктүүр да үктүүр, биһиги хаалсымаары кэнниттэн сапсай уопсан иһэргэ күһэллэбит. Баран иһэн аны биһиги, өссө биир коллегабыт төрөппүттэриттэн, Челябинскай куорат Сим диэн куоратыттан, посылка ылан ааһыахтаахпыт. Буряппытыгар ол туһунан эппиппитигэр, сөбүлээбэтин биллэрэн, көхсүн эрэ этиннэ уонна биһиги бара туруохпут, ситтэххитинэ ситээриҥ диэтэ. Хата коллегабыт дьоннорун хайдах буларбытын сиһилии карта оҥорон биэрбитэ, онон туох да эрэйэ суох буллубут. Трассаттан наай гыннар икки сүүсчэкэ эрэ миэтэрэ диэбитэ кырдьык эбит. Мин Володяны киирэн ыл диэтим, иккиэн киирдэхпитинэ эмиэ аһата сатыахтара. Володям посылканы кытта кэһии бөҕө тутан таҕыста. Аһата сатаабыттарын нэһиилэ аккаастаатым диир. Кэлиэхтэрэ диэн кэтэһэн олорбуттар эбит. Аһылык бөҕө диир. Хата биһиги баран иһэн ыстыылыктаах буолан хааллыбыт. Баран иһэн Володябар этэбин, Сим кэнниттэн аатырбыт Урал хайалара саҕаланыахтара диэбиттэрэ ханна баарый? Биһиги көрдөхпүтүнэ көннөрү үөһэ-аллараа түһүү-тахсыы. Ол иһэн арай туормастаатым да массыынам туора ойор буолбут. Мин прицептаах Камаз кэнниттэн иһэбин. Обгоннуохпун дэбигис сир көстүбэт. Хаар түһэр буолан, инники массыына кэннэ будулуйан олорор, утары массыына иһэрин киһи кыайан көрбөт. Сотору-сотору ситэн кэлэн туормастаатым да, аны массыынам куймаҥалыыр буолла. Бу сэп туох эрэ буолла дии санаан, тохтоон көрөргө тиийдим. Тохтоон ааммын аспытым эрэһиинэ умайбыт сыта муннубар саба биэрдэ. Кэнники көлүөһэбит тэстэн хаалбытын билбэккэ айаннаан шинабытын умаппыппыт. «Восьмерка» итиннэ биир уратыта көстөн тахсыбыта. Кэнники көлүөһэ салайар да бөдүүссэй да буолбатах буолан тэлиэгэ көлүөһэтин курдук көннөрү эргийэн иһэр буолан суоппар билбэккэ хаалыан сөп эбит. Арааһа Сим куоракка коллегабыт дьонугар киирэ сылдьан туохха эрэ үктэппиппит быһыылаах. Саппааскабытын хостоору багажникпыт бөҕүн барытын сүөккээн турдахпытына, биир массыына кэлэн тохтоото. Көмө наада дуо диэн ыйытта. Хор ол саҕана суоппардар трассаҕа алдьанан турар массыынаҕа тохтоон, көмөлөһөбүт дуо диэн сыҥаланар буолаллара. Суруллубатах суол сокуона оннук этэ. Биһиги баһыыбалаатыбыт, баара-суоҕа көлүөһэбит тэһиннэ, саппааскалаахпыт диибит. Урал хайалара хаһан саҕаланалларый диэн ыйыппыппытыгар, киһибит Урал хайаларын саамай оройугар тураҕыт диэн соһутта. Пахай, санаабытыгар үрдүк хайалары көрүөхпүт дии санаабыппыт, Чочур-Мураантан туох да атына суох эбит диэн мыынныбыт. Чэ ити Урал хайалара хааллыннар, миэхэ улахан проблема

үөскээтэ эбээт. Тыһыынча да биэрэстэни барбакка сылдьан саппаас күлүөһэтэ суох хааллым, иннибэр өссө сэттэ тыһыынча биэрэстэ сир баар эбээт. Саппааската суох ону хайдах айанныыбын ээ. Сотору соҕус, аҕыйах чаас айаннаабыппыт кэннэ, Азия уонна Европа кыраныыссаларын тохтобулугар дьоннорбут тохтоон утуйа сыталларыгар тиийэн кэллибит. Саппааската суох хааллыбыт диэн кэпсээбиппитигэр, буряппыт тас көрүҥэр, туох ааттаах проблеманы көрдүү сылдьар дьоҥҥутуй диирэ көстө сылдьар эрээри, тугу да саҥарбата. Руслан: « Оо-о!!!» диэн сочуствуйдуур саҥата таҕыста. Мин уруулбун Володяҕа биэрэн баран, утуйа сатаатым да, уум кэлбэтэ. Саппааска хантан булабын диэн ол толкуйа. Сарсыарданан нуктаан эрэ ылбыппын. Киһим Челябинскэйгэ кэллибит диэбитигэр уһугуннум. «Утро вечера мудренее» дииллэрэ кырдьык эбит. «Саппааска бу куораттан хайаан да булунуом» - диэн булгуччу санаалаах турбуппун. Куоракка киириигэ « Станция технического обслуживания» диэн вывесканы көрөн, бу баар эбит проблеманы быһаарар сир дии санаатым. Хата буряппыт бу сырыыга тугу да буугунаабата, куораты көрүөхпүт, баанньыктаныахпыт, дьоммутун кытта переговордаһыахпыт, бүттэхпитинэ кэлиэхпит диэтэ. Тольяттиттан тэйдэхпит аайы дьон көрбөтөх массыыналарын көрөн интэриэһиргиир буолан бардылар. СТО аһылларын кэтэһэ сылдьар дьоннор массыынам капотын астаран көрүү-истии, куолулааһын бөҕө буоллулар. Арай биир орто сааһын ааспыт, нньыыппарыммыт сиэхтээх ырбаахылаах, модьу баҕайы харылаах нуучча «дьиҥнээх» суоппара, капоппар өйөнөн саҥата суох көрөн туран баран, төҥкөйө биэрэн, массыынам иннин өҥөҥнөөн көрдө уонна: «Чё-то я не понял, ребята, а как кривой стартер воткнуть?» - диэн саҥа аллайда. Онуоха биир дьээбэлээх нуучча эппиэттээтэ : «А, ты, дед, посмотри над колесом» - диэн күлүү гынна. Оҕонньор инстинктивно көлүөһэ үрдүн өҥөс гынан баран, күлүү гыммыттарын өйдөөн сапсыйан кээстэ: «Зубило есть зубило!» - кэлэйбиттии диэтэ уонна дьалты хаамта. «Восьмерка» мотуора сэбиэскэй массыыыналартан аан бастакынан туора турар мотуор этэ. Ол иһин «кривой стартер» диэн ааттанар собуоттуур ручката суох. Ону оҕонньор, дьиҥнээх сэбиэскэй суоппар, кривой стартера суох массыына баарын ылыммат киһи буоллаҕа. Хата ол туран, дьон кэпсэтэриттэн күн бэҕэһээ саҥа шина бөҕө кэлэн сүөккэммитин биллим. Ол шиналары уочаракка турар дьоҥҥо открытканан ыҥырдахтарына эрэ кэлэн ылаллар үһү. Кылаабынайа шина баарын билэммин, хайдах эмит гынан төлө туттарар инибин дии санаан эрэх-турах буоллум. СТО дириэктэрэ кэлээтин кытта кэрээнэ суохпун киллэрэн

кабинетыгар бастакынан киирэн кэллим. Шина биэрэ иликкитинэ кабинеттан тахсыбаппын диэн сахам ньоҕойун киллэрэн олордум. Киһим кэлбит шиналар бүтүн уобалас сэрии ветераннарыгар уонна хастыы да ый уочаракка турар олохтоохторго ананан кэлбиттэрэ, ону хайдах биэриэхпиний диэн аккаастыыртан атыны билбэтэ. Мин массыынаны Саха Сиригэр перегоннаан иһэрбин тоһоҕолоотум, аҕыс тыһыынча биэрэстэ ыраах сиргэ диибин. Хайдах саппааската суох оччо ыраах айанныыбын диэн балаһыанньабын быһаара сатыыбын. Ньоҕойдоһон туран биир шина биэрэрин хата син ыһыгыннардым. Директор сүрэҕин итиччэ ыраах дойдуга айаннаан иһэрим сөхтөрөн уулларбыта. Биэрбит саппыыскатын туппутунан ыскылааттарыгар тэбинним. Сабыс саҥа, оруобуна миэнин курдук протектордаах, эбиитин хаамырылаах шинаны туттаран кээстилэр. Киһибэр ырбайан бөҕө төннүбүтүм, Володям сирэйэ холлон олорор. Барарбар, тэстибит көлүөһэни разбортировкалаар диэбитим, киһим ону кыайбакка көрүстэ. Шинабытын уматан кээһэн дискэтигэр кыайан хоҥнубаттыы сыстан хаалбыт. Киһибэр хаман иһэн аара чугас «Шиномонтаж» диэн суругу таба көрөн хаалбыппын. Күлүөһэбитин уонна саҥа шинабытын тутан онно бардыбыт. Тиийбиппит, ханан да аан диэн көстүбэт. Арай шина батар истиэнэҕэ хайаҕас эрэ көстөр. Ол хайаҕаһынан хаһыытаан ыйыппыппар, хайаҕастан «Кати колесо» диэн эппиэт кэллэ. Бастаан көлүөһэбин хайаҕаһынан төкүнүттүм, онтон кэнниттэн саҥа шинабын. Арай сотору буолан баран, көлүөһэм төптөрү төкүнүйэн кэллэ уонна хайаҕастан кыыһырбыт саҥа иһилиннэ: «Сам дебортируй!» Онтон аны саҥа шинам төкүнүйэн кэллэ. Хайыах баҕайыбыный диэн толкуйга түстүм. Рюкзакпар үс иһит НЗ испиирдээхпин өйдүү биэрдим. Ыксалга туттуохпут диэн илдьэ кэлбиппит. Оччолорго «Спирт питьевой» диэн Саха Сиригэр эрэ атыыланара. Соҕурууҥҥу сирдэргэ күндү ас. Арааһа биир иһит туһаҕа тахсар түбэлтэтэ буолла быһыылаах дии санаатым. Испиирбин баран аҕаллым уонна шинам иһигэр уган баран хайаҕаһынан төкүнүттүм. Хайаҕаһы өҥөйөн кэтээн турдум, шинам төптөрү төкүнүйэн кэлиэ диэн. «Колесо даваай» - диэн саҥа иһиллибитигэр күлүөһэбин үөрүүнү кытта төкүнүттүм. Хайа баҕарар хатыылаах ааны арыйар 95 саастаах Испирдиэн Уйбаанабыска махтанным. Үс чааһынан кэлээр диэн буолла. Үөрэ-көтө куоракка киирэн аһыахпыт-сиэхпит уонна хата дьоннорбутун кытта переговор сакаастаан кэпсэтиэхпит дэстибит. Кэлбиппит уолаттарбыт кэлэн кэтэһэн олороллор. Көлүөһэбит хата бэлэм эбит, эбиитин умайбыт көлүөһэбит тобоҕун «подарок» диэн ааттаан хайаҕаһынан тамнаатылар. Үс сиринэн эрбээн ылбыттар уонна испииргит дискэҕитин

сууйарга барда дэһэллэр, эбии ирдиир курдуктар. Тыллара улаханнык булдьуйбутуттан сэрэйдэххэ атын сири сууйбуттара өтө көстө сылдьар.
Буряппыт, сарсын сарсыарда аҕыс иннигэр Омскай куорат СТОтыгар баар буолуохтаахпыт. СТО аһыллыытыгар баар буоллахпытына бастакы ТО-бутун (Техническое обслуживание) уочарата суох ааһыахпыт диир. Завод гарантията ирдииринэн бастакы уонна иккис ТО-ну специализированнай СТО-ларга эрэ бардаххына гарантияҥ оннугар хаалар. Аны бастакы ТО-ну оруобуна 2 тыһ. км массыынаҥ сүүрдэҕинэ барыахтааххын. Гарантиялаах буоллаххына сапчааһы завод босхо уонна кылаабынайа уочарата суох хааччыйар эбээһинэстээх. Ол иһин гарантияҕын сүтэримээри бастакы ТО-ну оруобуна кэмигэр бара сатыахтааххын. Куорат иһигэр киирбит буолан куорат иһинэн трассаҕа тахсыахха диэн быһаарыстыбыт. Тоҕо оннук быһаарыммыппытын билиҥҥэ дылы өйдөөбөппүн. Дьиҥинэн айаннаан кэлбит суолбутугар төннөн, куораты тумнар суолунан барыахтаах этибит буоллаҕа. Арааһа куораты көрөөрү иҥин куорат иһинэн барбыт буолуохтаахпыт. Куораппыт сытар иэнэ улахана бэрт буолан уонна уулуссалара элбэҕэ биһигини муннаран кээстэ. Дьонтон ыйыта-ыйыта тахса сатаатыбыт да, олох да үөдэн түгэҕэр баар буоллубут. Тохтоон эмиэ мөккүөр бөҕө буоллубут. Русламмыт, холку бэйэтэ, кытта кыыһырбыта буолла. Руслан мин бэйэм тахсыам компас көмөтүнэн, куораттан тахсыыга бастакы заправкаҕа көрсүөхпүт диэтэ. Онтон рюкзагыттан компас хостоон, онтунан барар илин туһаайыытын быһааран барда. Эс, биһиги итэҕэйбэтибит, хайдах эрэ компас биһиги санаабытыгар хой баһын диэки ыйар курдук. Ол иһин Сашалаахтыын төптөрү эргилиннибит. Ол сылдьан аны суол двойной линиятын кэһэммит, ГАИ массыыната ону таба көрөн, сиренатын холбоон, бандьыыттары сырсар курдук ыһыы-хаһыы бөҕө буолан, кэннибититтэн ситэн кэллэ. «Транзит» диэн нүөмэрдээхпитин көрөн сыһыаннара тосту уларыйда. Ханна баран иһэрбитин билэн баран, олох да ууллан хааллылар. Трассаҕа тахса сатаан баран мунан хаалбыппытын эттибит. Трассаҕа таһааран биэриэхпит, биһигитини батыһыҥ, ол эрээри сберкассаҕа тохтоон ааһыахпыт, онно киирэн биирдии солкуобай ыстараапта төлөөрүҥ. Быраабыла аата быраабыла диэн буолла, двойной линияны кэһэр куруубай кэһии. Хайыахпытый ыстарааппытын төлөөн, онтон ГАИларбытын батыһан кэмниэ-кэнэҕэс дьэ трассабытын буллубут. ГАИлар «Дьоллоохтук айаннааҥ!» диэн алҕыы хааллылар. Заправкаҕа тиийбиппит Русламмыт номнуо кэтэһэн олорор. Онно өйдөөтүм, соччо-бачча аахайбат компаспыт туһалаах тэрилин. Сатаан туһаныахха эрэ наада эбит.
Буряппыт: «Муна оонньоон икки

чааспытын сүтэрдибит, онтон Омскайга диэри 850-ча км. Сарсыарда баар буолуохпутун наада. Курганы, Петропавловскайы таарыйбаппыт. Казахстаҥҥа киирдэхпитинэ барыты степь уонна оҕунан ыппыт курдук көнө суол диэтэ. Ол онно массыыналарбыт икки арда кырата 150 м буолуохтаах, орто скороспыт 100-тэн тахса буолуо. Инники биһиги, онтон Руслан, эһиги кэнники бараҕыт диэн дьаһайда.» Дьэ налыччы айаннабыппыт сыччах, дьиҥнээх сырсыалаһыы саҕаланна. Массыына аҕыйаҕа, суолбут көнөтө, биир да түһүү-тахсыы суоҕа, киһи эрэ айанныах курдук суол буолан биэрдэ. Уонна баччааҥҥы диэри хаар-ардах ортотунан айаннаан кэлбит буоллахпытына, Казахстаҥҥа киирээт ханан да хаар ардах сибикитэ суох, асфальтбыт кубус-кураанах. Үчүгэй суол биир куһаҕаннааҕын онно билбитим. Туох да охсуу, түһүү-тахсыы, туора-маары салайыы суох буоллаҕына, оннук суол ордук салгымтыалаах буолар эбит. Киһи оллура-боллура суох айаҥҥа нуктаан киирэн бараҕын, хараҕыҥ ирим-дьирим буолар. Санааҕар, эмиэ да үөһэ дабайар, эмиэ да аллараа сурулаан иһэр курдуккун. Иннибэр иһэр Русланым кэнники габаритын уоттара эрэ ыраахтан кытаран көстөллөр. Эмискэ инники иһэр бастакы массыына уоттара улаатан чаҕылыйа умайдылар, онтон кыратык хойутаан Руслан киэнэ. Мин көрдөхпүнэ иннибэр көстөр кыһыл уот бэрт түргэнник улаатар. Хойутаан да буоллар, дьоннорум туормастаабыттарын дьэ өйдөөн, мин эмиэ туормаспын баттаатым. Ити дьиҥинэ чыпчылыйыах эрэ кэриэтэ эбээт. Ол гынан баран, скороспыт улахана бэрт буолан, инники массыынаҕа олох чугаһаан баран чуут тохтоотум ээ. Хата бурят икки ардынааҕы арыппытын улаатыннаран сөпкө дьаһайбыт диэн махтана санаатым. Иж-Юпитер көлөөскүлээх матаһыыкыл таҥнастан баран сытар эбит. Киһитэ суол кытыытыгар умса түһэн баран сытар, тыыннааҕа-өлбүтэ биллибэт, хамсаабат. Руслан тиийэн тардыбытыгар, хата киһибит ыҥыранар саҥата иһилиннэ, тыыннаах эбит. Өлөр итирик. Биһигитини көрөн баран билбэт тылбытынан, арааһа казахтыы, тугу эрэ саҥарар. Нууччалыы саҥар диэбиппитигэр өһүргэнээри гынар, казахтыы саҥарбаккыт диэн. Сахаларбыт диэбиппитигэр итэҕэйбэт курдук туттар. Улахата биллибэт степь ортотугар ыраах кылаһар уоттары ыйа-ыйа, аулым ол турар онно илдьэн кулуҥ диэтэ. Төһө ырааҕый диэн ыйыппыпытыгар, икки көстөн тахса сир буолла. Бырастыы гын, быраат, ыксыыбыт, Саха Сиригэр айаннаан иһэбит, сэттэ тыһыынча биэрэстэ диирбитин отой итэҕэйбэт. Матаһыыкылын туруоран суол кытыытыгар туруоран биэрдибит. Өйдөннөҕүнэ бэйэтэ айанныа буоллаҕа. Кини бэйэтэ даҕаны биһигитини сөҕөр харахтарынан одуулаһара көстө сылдьар. Баара-суоҕа

икки көс сиргэ айаннаабакка суол ортотугар сытарыттан кыбыстар курдук. Быраһаайдаһан баран салгыы айаннаары гыммыппытыгар, өссө төгүл биһиги Саха Сиригэр айанныырбытын бигэргэтэн ыйытта. Айаҕалыы сатаан баран Руслан паспорын көрдөрбүтүгэр сахалар буоларбытын биирдэ итэҕэйдэ. Хорсун ыччаттар эбиккит диэтэ уонна дьоллоохтук айаннааҥ диэн алҕыы хаалла аһаабыт казах уола.
Сир өттөхпүт аайы Сибиир сибикитэ биллэн барда. Казахстааны ааһааппытын кытта, сымыйалаабыт курдук олох кыһыҥҥылыы айылҕа саҕаланна. Бэл диэтэр массыынабыт салона бөһүйэргэ дылы буолла. Тохтоон радиаторбыт иннин хортуоҥканан сабарга күһэлиннибит.
Сарсыарда аҕыс чаас ааһыыта Омскай куорат СТО-тыгар баар буоллубут. Сүүрбэччэ массыына номнуо уочараттаан тураллар. Биһигитини көрөн, эмиэ массыыналарбытын көрүү-истии, сиилээһин-хайҕааһын бөҕө буоллулар. Мэлдьи буоларын курдук, барытын билбит-көрбүт «улахан специалист» киһи эбэһээт көстөр. Ол киһибит массыыналарбытын сиилээһин бөҕө буолла. Бэйэтэ «Москвич-408» массыыналаах, онтун туох да манньаҕа маннык массыынаҕа атастаспат аатырда. Ол икки ардыгар СТО-быт үлэтин саҕалаата. Маастар тахсан биһигитини таба көрдө: « Машины с номерами «Транзит» проходим без очереди» - диэн бастакынан ыҥыртаан ылла. Ким даҕаны тугу да саҥарбата. Ол курдук убаастабылга сылдьар суоппардар буолан хааллыбыт. Айаммыт тухары биһиги ону эппитинэн-хааммытынан билэн кэллибит. ГАИ да инспектордарын сыһыаннара, суолга атын айаннаан иһэр суоппардар да сыһыаннара туоһулуур. Биһиги барар скораспыт баламат түргэн буоллаҕа. Соҕуруу дойдуттан хоту көтөр айан кустарын курдук, кыраҕа аралдьыйбакка айанныырбытын эрэ билэбит. Дьиэ таһынааҕы налыччы айаҥҥа сылдьар суоппардар, биһигитини аһаран, суол биэрэн, туораан биэрэллэр уонна уоттарын чыпчыҥнатан, дьоллоохтук айаннааҥ диэн баҕара, кэннибититтэн сайыһа хаалаллар. Кинилэр көрдөхтөрүнэ, арааһа, сабыс-саҥа массыыналар барахсаттар халлааҥҥа сындыыс түһэринии эмискэ ситэн кэлэн ааһа көтөн суоллара эрэ сойон хаалар. Ситэн ааһарбытыгар биһиги тыалларбытыттан массыыналара кытта иэҕэҥнээн ылар буолуохтаах. Бараллар да бараллар, барахсаттар диэхтэригэр дылы.
Ити СТО да үлэһиттэрэ биһиэхэ олох атын сыһыаннаахтар. Ыраах хоту айаныырбытын билэн баран, сөҕөр курдуктар. Бэрт түргэнник алта массыына бары чаас иһинэн ТО-1 бара оҕустубут. Арыыбытын, фильтрдарбытын уларытан, атын да агрегаттарбытын бэрэбиэркэлээн бэрт түргэнник хамсанан, ыраах айаҥҥа баран иһэр дьону, биһигитини, бүтэрэ охсон, эмиэ дьоллоохтук айаннааҥ диэн алҕыы хааллылар.
Аныгыскы

кирбиибит Новосибирскай куорат. Асфальт бүтэн гравий таас суол саҕаланна. Хайа муҥун көнө ньуурдаах суолунан айанныаххытый, сөп буолуо, түксү! Дьэ уонна биһиги «дьиҥнээх» суолбут саҕаланнаҕа эбээт. Сибиир икки улахан куораттарын икки арда бэл гравий суол этэ, оччолорго. Массыыналарбыт ыһыллан хаалыах айылаах илигирээн олороллор. Онон барар тиэмпэбит быдан түстэ. Эбиитин буурҕалаах хаар хойуутук түһэн туох да көстүбэтин накааһа. Аара утуйан ыла-ыла, алта сүүс биэрэстэ сири биир суукканы быһа айаннаатыбыт. Новосибирскайга сарсыарданан сырдыкка тиийдибит. Сашалаах буряппытын суол өтө туруохпут диэн, Новосибирскайга тохтообот буоллулар. Кинилэр Бурятияҕа тиийэн, бурят дьонугар тохтоон сынньанар былааннаахтар. Онтон биһиги Новосибирскайга хоно өрөөн ааһыахтаахпыт. Володям Новосибирскайга НЭТИгэ үөрэммит буолан куораты биэс тарбах курдук билэр. НЭТИгэ үөрэнэ сылдьар Володя билэр уолаттарын уопсайдарыгар тиийэн хоннубут. Сынньанан, өрөөн, сылаа таһааран, суунан-тараанан, астынан сарсыныгар хойутуу айаммытын салҕаатыбыт. Аныгыскы сыалбыт Красноярск куорат. Хата суолбут асфальт буолан абыраата. Туох да быһылаана суох, солбуһа ыытыһан өссө биир кирбиини дөбөҥнүк ыллыбыт. Красноярскайы тохтообокко курдары аастыбыт. Санаабытыгар, дойдубут чугаһаатаҕын аайы, иннибит диэки дьүккүйэрбит күүһүрэр. Аныгыскы тиийиэхтээх сирбит Иркутскай куорат. Канскай куораты ааһан иһэн кыратык кычыгаланан ыллыбыт. Трассабытын таас чох хостуур разрез суола туора охсон ааһар эбит. Онно колея үөскээн хаалбыт. Мин ону сэрэнэн үөмтэрэн туораан иһэн, гааһым педалыттан атахпын аһара ылан, массыынабын умулуннаран кээстим. Володям ыксаабыт куолаһынан Белаз иһэр диэбитигэр, хаҥас диэки көрбүтүм, кырдьык сүүнэ улахан чох тиэйиилээх самосвал устан иһэр эбит. Ыксалбар массыынам тоҕо эрэ эстэ охсон биэрбэтэ. Санаабар, көрөн турдахпына Белаз улаатарга дылы, эбиитин улахан үлүгэрдик сигналлаан бааҕынаата. Ыйааһына улахана бэрт буолан туормастыыр суола уһунун билэбин. Хата массыынам эстэ биэрдэ, ону кытта мин колеяттан төлө барбыт шампанскай бүөтүн курдук ойутан таҕыстым. Кэннибин хайыһан көртүм, Белаз мин буксуйбут сирбэр сүүрбэччэ эрэ хаамыы тиийбэтэх этэ.
Суолбут хаара элбээн оллороото-боллороото биллибэт буолан, барарбыт эмиэ түргэтээтэ. Новосибирскайга сынньаммыт буолан уларытыһан ыытан тохтоло суох айанныыбыт. Красноярскай кыраай уонна Иркутскай уобалас быысаһыыларын таһыгар утуйа сытан арай киһим маатырыныттан уонна массыына очурга оҕустаран өрө ыстанан ылбытыттан уһукта биэрдим. Киһим көрбөккө

лэҥсиэҕэ оҕустардым диэн билиннэ уонна иннибитигэр туох эрэ «лас» гына тыаһаан тосту барда быһыылаах диэтэ. Тахсан массыынам иннин диэки барбытым, арай инники подвескабыт продольнай тягата сиргэ соһуллубут. Массыынам анныгар киирэн баран алдьаммыт детальбытын үөрэттим уонна собуокка үлэлиир конструктор «коллегаларбын» үөхтүм. Продольнай тяга массыына кузовыгар иҥиннэрэр кронштейна алюминий сплавыттан оҥоһуллубут эбит. Ол кронштейн эбиитин аллараа баҕайы, онон Володя лэҥсиэҕэ массыынатын оҕустарарыгар аан бастаан ол кронштейнынан таарыйара чуолкай буоллаҕа. Ол иһин деталь үлтүрүйүмтүө баҕайы матырыйаалтан оҥоһуллубут буолан, алдьанан хааллаҕа. Суол усулуобуйатыгар саахалга абырааччы хаһан баҕарар борубулуоха буолара саарбаҕа суох, көстүөн эрэ наада. Тягабытын борубулуоханан күөскэлии ыга тардан баран салгыы айаннаатахпыт дии. Массыынабын ыытан иһэн толкуйдаан, алдьаммыт кронштейны атыннык оҥоруохха сөп эбит диэн тобуллум. Оонньоон конструктор дуома буоллаҕым. Сарсыарданан Тулун диэн куоракка кэллибит. Төһө да үксэ мас дьиэлэрдээх буоллар син мэнээк куорат. Мастырыскыай баара буолаарай диэн дьонтон ыйыппыппыт, кырдьык коммунальнайдарга баар диэн буолла. Испирдиэн Уйбаанабыспыт иккиһин абыраата. Туох ааттаах ытыктанар кырдьаҕас эбитэ буолла. Мастырыскыай сэбиэдиссэйигэр тиийэ биһиги тула сүүрдүлэр-көттүлэр, сүбэ-ама, куолу буоллулар. Онтон оҥорооччулара - ааспат арыгы сыттаах дьээдьэ Баанньа буолла. Сүбэлээччилэрэ сүүс, оҥорооччу биир. Мин уголок тимиртэн маннык оҥоруҥ диэн эскизтаан биэрдим. Володялаах Русланы остолобуойга аһаан баран утуйан ылыҥ, мин бүттэхпинэ тиийиэм диэтим. Мин массыынабар хааллым. Сөптөөх уголок көстүбэккэ, ыһыллаары гыммыт УАЗик массыынаны эһэн, куораттан хантан эрэ булан аҕаллылар. Ханнык баҕарар кытыы куорат ыһыллыбыт-тоҕуллубут тэрилтэтигэр куруук буоларын курдук резактарын баллона кураанах, эбиитин илии тимир эрбиир эрбиилэрин полотнолара тиистэрэ бүттэтэ суох. Угологы быһар улахан кыһалҕа. Испиир иһит баҕата баһыйан, нуучча сатаабатаҕа суох буолаҕа, үс чаас кэриҥэ мачайданан кронштейн оҥорон син ииллилэр. Билиҥҥи курдук болгарка диэн туттар сэп баара буоллар чааһы кыайбат эрэ үлэ буоллаҕа. Улахан үлэни оҥорбут курдук тириттилэр-хоруттулар, сүбэлээччилэрэ-салайааччылара кытары. Өссө Дьокуускайгытыгар диэри тиэрдиэҕэ диэн мэктиэлииллэр. Мин эскизпынан оҥорбуттарын умнан кээстилэр, бэйэлэрэ толкуйдаан оҥорбут курдук тутталлар. Махтанан баран иһиппин ылан туттаран кээспиппэр, үөрэн чаҕылаҥнаспыт харахтарын үйэбэр умнубаппын. Сэрэйдэххэ

ол күн Тулун куорат биир мастырыскыайыгар кырата суох дьоро бырааһынньык буолбут буолуохтаах. Хойукка дылы ааһан иһэр сахалар тыыннаах испииринэн хатаҕалаабыттара диэн кэпсэл оҥостубут да буоллахтарына көҥүл. Дьоннорбор тиийбитим утуйан буугуната сыталлар, кэлбиппэр син уһугуннулар. Дэлби аччыктаабыт эбиппин. Володя массыынаны заправкалаан баран куораттан тахсыыга кэтэһээр, мин Русланныын остолобуойга хабыалаан баран тиийиэм диэтим. Чаас чиэппэрэ тулуйбакка киһибэр тоҕо да итинник диэбитим эбитэ буолла, хойукка дылы кэмсиммитим. Саҥа аһаан ортолоон эрдэхпинэ Володябыт төннөн кэллэ. Сирэйэ-хараҕа отой буруйдаммыт киһи курдук буолбут. Массыынаны хомулуннардым диэтэ. Сытыы быһах сүрэххэ киирэригэр дылы тыллар буоллулар. Биир күн хайдах биир воронкаҕа иккиһин буомба түһүөхтээҕий! Таһырдьа ойон таҕыстым. Көрбүтүм хата удамыр эбит. Массыына уҥа инники крылота хомуллан иһирдьэ киирэн хаалбыт. Володя остолобуойтан заправкаҕа баран иһэн кылаабынай суолунан иһэр водовоз маассыынаны аһарбатах. Водовоз туормастыы сатаабыт да, суол халтараан буолан аргыый кэлэн бамперынан мин массыынам крылотын хомулу анньан кээспит. Бэйэтэ туох да буолбатах. Хайыахпытый, хара баттаҕым маҥхайа да сыстар, хомуллубут крылолаах салҕыы айаннаатахпыт дии. Уруулбун Володябар биэриэхпин олох баҕарбат буолан хааллым. Наар бэйэм ыытан бардым. Иркутскайга тиийэн СТОҕа киирэн крылобын хайдах көннөттөрөрбүн, кырааскалатарбын толкуйдуу иһэбин. Суолбут хата олох үчүгэй, көбүс көнө. Арай тохтоло суох хаар түһэн мэһэйдиир. Иннибэр массыына иһэр буоллаҕына хаары будулутан обгоннуурга кыратык моһуогурабын эрэ. Иркутскайга тиийэн хонорго күһэлиннибит. Сарсыардаттан эмиэ СТОну атаакалааһын буолла. Бүтэһик Испирдиэн Уйбаанабыһым эмиэ туһаҕа барар дьылҕаланна. СТО маастара склад сэбиэдиссэйинэн куомуннаһан миэхэ уоран кэриэтэ сабыс саҥа крылоны багажникпар уган биэрдилэр. Кырааската суох хара өҥнөөх да буоллар, буоллун ээ. Хомуллубут крылобун көннөттөрөр, кырааскалатар туһунан, саҥа крылоны кырааскалатар туһунан толкуйдаама даҕаны диэтилэр. Уобалас олохтоохторо кузовной үлэлэргэ ыйы ыйынан уочаракка тураллар үһү. Испирдиэн Уйбаанабыс абылаҥ да күүстээххин дии санаатым. Хата Руслан, Дьокуускайга барыахпыт инниннэ испиир илдьэ барыахха диэн сүбэлээн, сөбүлэспэти сөбүлэһэннэрэн, буолбаты буолуннаран тахсыбыт мэһэйдэри этэҥҥэ быһааран кэллэхпит дии. Дьиэбэр тиийэн налыччы кырааскалатыам. Куораттан тахсан баран, сабыс саҥа крылоны кэтэн кээстим. Хата буолталарынан туттарыллар крыло буолан дөбөҥнүк уларытынныбыт.

Хомуллубут крылобын кытта илдьэ бардым, көннөрдөххө саппаас буолуоҕа.
Эбиэттэн киэһэ арыый көнньүөрэн айаммытын салҕаатыбыт. Киэһэ хонукпутугар Байкал күөл кытыытыгар турар Байкальск диэн куоракка тохтоотубут. Олох күөлү өҥөйөн турар гостиницаҕа хоннубут. Сарсыарда сырдыкка аар-саарга аатырбыт байҕалы көрдүбүт. Улахата көстүбэт, олох муора да диэххэ сөптөөх улуу байҕал эбит. Бээрэ, Байкал – Байҕал, Байкал – Баай Күөл. Олох да сахалар ааттаабыт күөллэрэ эбит дии санаатым. Чэ, бэйи, онно мин тоҕо эмиэ төбөбүн сыстахпыный, аналлаах этнограф учуонайдар бааллар, быһаараллар ини. Айаммытын салҕыахха.
Нэдиэлэ айаннаабыт дьоннор биһиги сырыыбыт сыыдамсыйбыт, үөрүйэхтик туттабыт-хаптабыт. Иннибитигэр биир да массыынаны көрбөппүт. Көрдөхпүтүнэ ситэ баттаан турар мастыы ситэн ааһабыт. Элэс гынан ааһар дэриэбинэлэргэ, бөһүөлэктэргэ, бэл диэтэр Бурятия киин куоратыгар Улан-Удэҕэ аралдьыйбакка иннибит диэки дьүккүйэбит. Киэһэлик Чита куоракка тиийэн аһаатыбыт. Тиийиэхтээх Чернышевск куораппыт баара суоҕа 300 км хаалла. Суолбут мөлтөөн барда. Асфальт дуомнаах да, онон манан алдьаммыта, үллүбүтэ үгүс. Ол иһин бүтэһик биэрэстэлэрбитин ыараханнык ыллыбыт. Түүн икки чаас ааһыыта Чернышевскайбытын буллубут. Тута тимир суол станциятыгар сүүрдэн тиийдибит. Бардыбыт да платформаҕа олорон салгыы айаныахтаахпыт дии санаабыппытын, станция үлэһиттэрэ күлүүгэ ыыттылар, ыйтан кэлэн түстүгүт дуо диэн. Эһигитини кэлиэхтэрэ диэн көмүс платформаны бэлэмнээн кэтэһэн олоробут. Дьоннор манна үһүс сууккаларын кэтэһэн олороллор, иллэҥ платформа тахсара биллибэт диэтилэр. Руслан тыытыллыбытах НЗ-та баарыттан хостоон таһааран быктарбытыгар, эбиитин күлүүгэ ыыттылар, эһиги испииргит хабарҕаҕа турда диэн. Испирдиэн Уйбаанабыска аһыллыбат хатыыр син баар эбит. Хайыахпытый, ыйан биэрбит куорат собус соҕотох гостиницатыгар барарга күһэлиннибит. Гостиница таһынааҕы болуоссат барыта перегоннанан иһэр массыыналарынан туолбут. Олор быыстарыгар Сашалаах бурят массыыналара турарын таба көрдүбүт. Ээ, хата бэрт эбит. Үүтү-хайаҕаһы быһаарса сылдьаллара буолуо дии санаатыбыт. Икки этээстээх гостиница ааттаах дьиэҕэ киирбиппит хара ааныттан арыгы икки табаах сыта саба биэрдэ. Гостиница дьиэтэ ыраахтааҕы саҕанааҕы тутуу быһыылаах. Хата дьоннорбут сытар хосторугар иллэҥ миэстэлэр баар буолан онно олохсуйдубут. Хоспут да диэн, уонча киһи сытар тимир ороннордоох улахан саала курдук хос. Дьоннорбут биһиги иннибитигэр эрэ бэҕэһээ күнүс кэлбиттэр. Бурят дьонугар икки хоммуттар үһү. Балаһыанньа ыараханын кэпсээтилэр.

Эрдэттэн платформаҕа массыынаҕытын туттарар комплегы күн сарсын ылыныҥ диэн сүбэлээтилэр. Комплекка түөрт мас колодка, аҕыс сүүрбэлээх оскуома уонна оруобуна биир массыынаны баайарга тиийэр катанка боробулуоха киирэр. Сыаната үс солкуобай диэтилэр. Эһиги мантан күнүс тымтыктанан да боробулуоха да булуоххут суоҕа, эгэ тоһоҕо кэлиэ дуо. Станция таһыгар аалыҥнаһар бичтыҥы дьоннор бэйэлэрэ кэлэн сыҥалыахтара диэтилэр. Ити комплект бу дойдуга олох дэбэссиит үһү. Арыгыларыгар сөп харчыны буллулар да, ол дьон сүтэн хаалыахтара. Сарсыныгар сөп соҕустук туран станцияҕа бардыбыт. Кыра хамсааһын баар буолбут. Түөрт платформаны биэрэр буолбуттар. Биир платформаҕа үс массыына киирэр. Ол аата уон икки массыына бүгүн дьоллонор күнэ. Уолаттар эппиттэрин курдук, бүтүннүүтэ бытык буолбут, өтөрүнэн сууллубатах арбайбыт уһун баттахтаах, эдэрэ оҕонньоро биллибэт, аһылыга бүппүт кыһыл арыгы буочукатын сытын курдук аҥалыйар киһи кэһиэҕирбит куолаһынан тугу эрэ саҥарда да, бастаан өйдөөн истибэккэ хааллым. Онтукайым киһим: «Земеля, наборы нужны? Трояк, мигом нарисую» - диир эбит. Ээ, били уолаттар эппит дьонноро эбит, аны баран хаалыахтара диэн: «Нужны, нужны, отец» - дии оҕустубут. Киһибит напарнига, оруобуна бэйэтин курдук көрүҥнээх, атына диэн хараҕа көҕөрбүт уонна сыҥааҕа испит киһи, икки куулу уонна эриллибит катанка бороболуохалары хантан эрэ аҕалан туттартаан кээстэ. Боробулуохалара аҕыйах курдук дуу дии санаан: «Отец, а проволоки-то хватит для закрепления машины, не маловато?» - сэрэхэтийэн ыйыттыбыт. «Контора веники не вяжет, все будет чики-пики!» Онтон кууллары сүөккээбиппит оруобуна түөрт мас колодка уонна аҕыс тоһоҕо түһэн кэллиллэр. Колодкалар иккилии тоһоҕо батар дьөлөҕөстөөхтөр эбит. Ээ, хата бу бэрт эбит. Тоһоҕону саайарга колодка хайа барбат эбит дии санаатым. Набордарбытын массыынабыт багажнигар угаттаан кэбистибит. Бастакы күммүтүгэр платформаттан матан хонуктуур сирбитигэр төнүннүбүт. Үһүс эрэ күммүтүгэр киэһэлик эмискэ биэс платформа бэриллэн, биир платформа биһиэхэ Сквородино станцияҕа барар дьоҥҥо ананна. Дьигинэн биһиги иннибитигэр Сквородиноҕа барааччылар Магадан уолаттара бааллара. Икки Жигулины перегоннаан иһэллэрэ. Кэтэһэ сатаан баран алларанан барбыттара. Билэр дьоннор алларанан суол суох, арай байыаннайдар эрэ суоллара баар, онон кыайан барбаккыт дии сатаабыттарын, истибэтэхтэрэ. «Не хуже наших колымских дорог, наверное, проскочим» - диэбиттэрэ. Кинилэр баран хааланнар, уочарат быһыытынан, хата биһиги барар буолан хааллыбыт. Үөрүү-көтүү,

төптөрү-таары суксуруһуу. Станцияҕа перегонныыр сүрүн дөкүмүөммүтүн накладнойы төлөөн суруттардыбыт. Бэйэбит массыыналарбытыгар олорон айанныырбыт бобуулаах аатырда. Арай купейнан вагон сыанатынан Сквородиноҕа диэри бырайыас төлөөтөхпүтүнэ барыахпытын сөп үһү. Массыыналарбытын хаалларыахпыт дуо. Барытын төлөөн, көҥүл ылан, платформаҕа киирэн тиэллиэхпитин сөп диэтилэр. Платформаҕа хаптаһынынан далаһаланан массыынаҕын сүүрдэн киирэҕин. Тимир суол үлэһитэ кэлэн маннык баайыҥ иҥин диэн ыйан-кэрдэн биэрбэтэ. Төптөрүтүн, баайаҥ бүппүтүҥ кэннэ кэлэн бэрэбиэркэлиир уонна сөбүлээбэтэҕинэ иккиһин баайыҥ диир үһү диэн сэрэппиттэрэ урут перегоннаабыт уолаттар. Биһиги буряппыт урут Бурятияҕа эрэ дылы перегоннаабыт буолан биһигини кытта тэҥнэһэ сылдьар. Киэптиирэ ханан да суох буолбут. Иккиһин баайар буоллаххына саҥаттан катанка боробулуоха көрдүөххүн наада. Абырыыр бичтар суохтар, кинилэри платформаҕа чугаһаппаттар. Дьэ оччоҕо тимир станция үлэһиттэрэ биэс солкуобайга катанка боробулуоха атыылыыллар. Иккиһин кинилэр боробулуохаларынан массыынаҕын иҥиннэрдэххинэ туохха да бааспаттар. Мин институкка 5-с курс кэнниттэн байыаннай сборга сырыттахпына оруобуна «Транспортировка автомобильного транспорта железнодорожным составом» диэн практическай занятие баара. Онно теориянан буолбакка, практически байыаннай массыыналары платформаҕа тиэйэн баран баайталаабыппыт. Онно холоотоххо легковой массыынаны баайар оҕо оонньуута буоллаҕа. Аан бастаан колодкалары көлүөһэлэргэ ыксары анньан баран тоһоҕолуугун. Манна эмиэ кыра кыһалҕаны көрүстүбүт. Сүүрбэлээх тоһоҕону платформа кытаанах мастан оҥоһуллубут муостатыгар мэнээк саайан киллэрбэккин эбээт. Кувалдалаан, биитэр сүгэнэн саайан киллэриэххин сөп. Кувалданы илдьэ сылдьар кыра массыынаны перегонныыр киһи суоҕа чуолкай буоллаҕа. Кувалданы эмиэ бука баһаалыстаҕа тимир суол үлэһититтэн солкуобайга уларсыаххын сөп. Уларсаҥҥын да кыра массыына намыһаҕа бэрт буолан кубалдаҕынан кыайан далайбаккын. Ол иһин бастаан кэнники көлүөһэҥ колодкатын массыынаҕын кыратык иннигэр сыҕарытан баран саайыаххын наада. Онтон массыынаҕын саайбыт колодкаҕар ыксары анньан баран инники колодкаҕын саайаҕын. Били сиргэммит бичтарбыт барахсаттар колодканы саайалларыгар эрэйдэммэтиннэр диэн тоһоҕо киирэр дьөлөҕөһүн иҥнэри үүттээбиттэр эбит. Ону биһиги кинилэргэ сыыһа үөхсүбүт эбиппит, итириктэригэр иҥнэри үүттээбиттэр диэн. Төһөнөн киһи боростуой буоллаҕына, киһиэхэ сыһыана амарах буолар, онтон төһөнөн киһи үөһэ буоллаҕына бардам. Боробулуоханы эрийэрбитигэр баҕас

эрэйдэммэтэбит. Үөрүйэх буоллахпыт. Тимир үлэһитэ кэлэн ханна да баайсара суох буолан, хайҕаата эрэ – Якуты молодцы!!! Кини кэнниттэн аны пожарнай инспектора көрүтэлиир. Быраабыла быһыытынан массыынаҥ бааҕар биэс эрэ лиитэрэ бензин көҥүллэнэр. Ити быраабыланы тутуһар перегонщик баарын билбэппин. Массыынаҥ иһигэр олорон айанныыргар кыһын үлүйэн өлүөҥ да, эһэргэр тиийэр буоллаҕын. Ол иһин бааҕыҥ ыыбыччары бензиннаах буолар. Инспектор ону бензиҥҥытын сүөккээҥ диэн модьуйар, накладнойга илии баттаабаппын диэн куттуур. Инспектор илии баттааһына ботуччу соҕус сыаналаах – үс солкуобай. Барыта үс солкуобай сыаналаах буолбут дойдунуй. Биһиги ону билэр буоламмыт инспектор кэлбитигэр накладнойбытын кытта үс солкуобайы кыбытан уунабыт, кини сымыйанан: «В баке 5 литров?» Биһиги: «Да пять литров» - диэн сымыйалыыбыт, чиэһинэй баҕайы харахпытынан көрөн туран. «Хорошо. Не курим, не разжигаем керогаз в пути…» - диэн инструкция аахпыта буолар уонна накладнойбытыгар илии баттаан баран уунар. Үс солкуобайбыт суураллан хаалбыт, ханна да суох. Инспектор фокусник курдук ханнык кэмҥэ харчыны уктан кээспитин өйдөөн көрбөккө да хаалаҕын. Кэмниэ кэнэҕэс күн аҥара мачайданан, онтон платформабытын өрө-таҥнары соһон түүн үөһүн саҕана биирдэ станцияттан арахтыбыт. Сквородиноҕа диэри биэс сүүччэкэ километры тимир суолунан айанныахтаахпыт. Түүн сылайан өлбүттүү утуйан хаалбыппыт. Сарсыарда уһуктубуппут ханнык эрэ станцияҕа тохтоон турар эбиппит. Төһө өр турбуппутун, төһө өр туруохтаахпытын билбэппит. Хата ааһан иһэр обходчиктан ыйыппыппыт, Могоча диэн станцияҕа кэлбит эбиппит, эбиэккэ диэри баҕас тураҕыт диэтэ. Солбуһан станцияҕа баран аһаан-сиэн, суунан-тараанан кэллибит. Онтон эмиэ санаабытыгар күнү быһа төптөрү-таары соскойдоон киэһэлик Могочабытытан арахтыбыт. Мин көрдөхпүнэ поезпыт күөс быстыҥа разгоннаан баран саҥа барбалаан иһэн туормастаан тохтоон турар. Скорай поеһы аһарар быһыыта эбит. Ити курдук айаннаан, аны түүн Ерофей Павлович диэн станцияҕа кэлбиппитигэр, онно эмиэ биһигитини сарсыардааҥҥы диэри төптөрү – таары хатайдаатылар. Сквородиноҕа диэри баара суоҕа сүүс отучча километр хаалбытын кэннэ. Хата Ерофей Павловичтан тиийиэхтээх сирбитигэр диэри тохтообокко бардыбыт. Оруобуна эбиэккэ платформабытыттан түһэн Большой Невер остолобуойугар аһаатыбыт. Дьиэбит чугаһаан настарыанньабыт чаһыы. Остолобуойга били Магадан уолаттарын көрүстүбүт. Моһуогурбуттар. Биир массыыналарын картерын тоҕо саайтаран кээспиттэр уонна билбэккэлэр мотуордарын туттарбыттар. Айаннаабыт суоллара барыта

колея үһү. Түүн буолла да, ол суолунан төптөрү-таары байыаннай техника бөҕө айанныыр эбит. Кытай кыраныыссата бу турар буолан гражданскай массыыналары аһарбаттар эбит. Бэрик бөҕө биэрэн кэлбиттэр, аһаралларын курдук. Онтон аны, хата чугаһаан баран, массыыналарын алдьаппыттар. Ол иһин сосуһан бу Большой Неверы нэһиилэ булбуттар. Хата биһиги кинилэри кытта барсыбатахпыт да үчүгэй эбит. Биһиги кэлээппитин кытта алларанан барыахха диэн агитациялыы сатаабыттарын, саараан баран, сөбүлэспэтэхпит. Алдьаммыт массыыналарын хаалларан бараннар, аны саас кэлэн сылгылыах буолбуттар.
Хас да күн уруулга олорбокко бугуһуйбуппут. Сүүрүк аттар курдук биир сиргэ тэпсэҥнии турар курдукпут, стартаарыбыт. «Чэ! Аттар түстүлэр» - диэт дойдубут диэки ыстаннаран кээстибит. Оо, олох барар да барар эбиппит. Олох профессионал суоппар буолбуппут. Аҕыйах чааһынан Саха Сирин кыраныыссатын быһа оҕустубут, кыратык долгуйан да ыллыбыт. Тохтообокко, ааһан иһэн аһыыр сирдэргэ хабыалыы түһээт, иннибит диэки барабыт да барабыт. Качикаатка кэлэн дьоннорбутуттан араҕыстыбыт. Биһиги Покровскайга Володя дьонугар тиийиэхтээхпит, дьоннорбут куораттыыллар. Оруобуна эбиэти баттаһа Володя дьонугар киирэн кэллибит. Баара суоҕа биир суукканан Большой Невертан кэлэ охсубуппут.
ЭПИЛОГ
Куоракка кэлэн баран сарсыныгар саҥа массыынанан кэргэним дьонугар Майаҕа тахсар буоллубут. Биһигитини кытта дьоммут үөлээннээхтэрэ, «Холбоско» бэрэдсэдээтэл солбуйааччытынан үлэлиир Неустроев диэн киһи барыста. Хойуу баҕайы сыа хаар түһэн үллүктүүр. Суолбут халтараан баҕайы. Эбэни Хатаһынан Павловскайга туораатыбыт. Павловскайтан Большой Невер трассатыгар тахсар суол үрдүк баҕайы туруору сыырдаах. Арай массыынам тахсан иһэн сыыры кыайан дабайбакка халтарыйан төптөрү сурулаатыбыт. Неустроев бу иннинэ массыынабын хайгыы испитэ ханна да суох буолла. Бэйэтэ Москич -2140 массыыналааҕын билэбин, суолу быһа мин массыынабын бэйэтин массыынатыгар тэҥнии испитэ. Иккиһин ыраахтан разгоннанан баран эмиэ дабайан көрдүм да, эмиэ табыллыбата. Неустроевым кутталыттан олох да ах барда. Мин таҥнары сурулаан иһэн, массыынабын эргитэ тутан иннибинэн түстүм. Уонна өйдүү биэрдим, физика сокуонун. Инники көлүөһэм бөдүүссэй буолан төһөнөн сыыр туруору да, соччонон массыынам сиргэ баттыыр ыйааһына кыччаан аалсыы күүһэ (сила трения) эмиэ кыччыыр буоллаҕа. Онтон классическай массыына кэнники күлүөһэтэ бөдүүссэй буолан аалсыытын күүһэ төптөрүтүн сыырга улаатан биэрэр. Оччоҕо мин массыынабын кэннинэн таһаарыам ээ, дии санаатым. Оннук албаһынан мин сыыры

бу сырыыга дөбөҥнүк дабайдым.
Неустроев Майа сэлиэнньэтин: «Жигули саҥа модель массыыната таах дьурундаа сэп эбит, Павловскай сыырын кэннинэн эрэ тахсар, бэйэм Москвиһым быдан ордук эбит» - диэн кэпсээн толорбут этэ.

Суруйда Макар Николаев
Атырдьах ыйын 18 күнэ 2022 сыл