Бииктэр хагдарыйбыт оттоох налыы сири туораан, үрдүк дабааны түөрт атах буолан ыла-ыла нэһиилэ тарбачыһан таҕыста. Сылайбыта да бэрт. Хайа үрдүгэр тахсан уҥуоргу өттүгэр нэлэһийбит сири бэрт өр одуулаһан, хараҕа ыларынан туох баарын сирийэн көрөн баран аттыгар сытар хаптаҕай тааска олордо. Сылаата таайан устунан хараҕа сабыллан утуктаан киирэн барда. Уһун остоох саппыкытын бэрт эрэйинэн устан таас үрдүгэр кэккэлэччи уурда. Бэрт кыратык сытан сынньана түһэргэ быһаарынна. “Оо, утуйбатах киһи. Утуйдум да бүтэбин. Хайалар быыстарыттан ким булуой, тыҥырахтаах көтөрдөртөн, кыылтан-сүөлтэн ураты…” диэн санаа оһох үөлэһиттэн ойон тахсыбыт кыым курдук кылам гынан иһэн симэлийдэ. Сонно наһаа кытаанахтык утуйан хаалла. Күн арҕаа диэки адаар таастар оройдоругар олорон эрэрэ. Төһө өр сыппыта буолла… Арай биирдэ ким эрэ сэниэлээхтик сиэҕиттэн тардыалыырыттан уонна бытархай таастар бэйэ-бэйэлэригэр охсуллан таһыгырыылларыттан уһуктан хараҕын нэһиилэ атытан көрбүтэ: сэксэйбит бытыктаах, муус маҥан баттахтаах, уһун сонноох, кыараҕас харахтаах, хаппыт мас тайахтаах, тирии хотуомканы санныгар быраҕыммыт оҕонньор турара. “Тоойуом, олус өр утуйдуҥ дии. Чэ, тур, тымныы тааска сытыма, сыыстарыаҥ дии”, – диэн нууччалыы олуттаҕастык саҥарда. Ээ, арба, кытай киһитэ этэ дуу. Бииктэр уутугар баттатан икки илиитинэн кэдэрги тайанан нэһиилэ олордо. Суос соҕотоҕун утуйа сыттаҕына уруккуттан бэркэ билэр киһитэ, кытай улуу бөлүһүөгэ тиийэн кэлбититтэн иһигэр сүрдээҕин үөрдэ. “Оо, Конфуций, эн сылдьар эбиккин дуу, туох кэпсээн?” – диэн бэрт нэһиилэ үлүгүнэйдэ. Эмискэ тыҥырахтаах көтөр бэрт хатаннык чаҥырҕаабытынан, адьас сирэйин таарыйа сыһан сурулаан ааспытыгар соһуйан батыһыннары көрөн хаҥас диэки мэлэс гынан ылаат, оҕонньоругар хайыспыта киһитэ хайыы-үйэ суох буолан хаалбыт эбит. Уол онтон улаханнык соһуйбата, буолуохтааҕын курдук ылынна. Оҕонньор уолга аан бастаан аармыйаҕа сырыттаҕына, үс сыллааҕыта, көстөн ааспыта. Умайа турар дьиэҕэ буруоҕа тумнастан былаҕайга былдьаныахтааҕын атаҕыттан соһон таһырдьа таһаарбыта. Туймааран үөһээ көҕөрөр халлааны мээнэнэн көрөн сөтөллө сатаан көбүөхтүү сыттаҕына: “Мин Конфуций диэн кытай киһитэбин, быстар-ойдор күҥҥэр көмөлөһөр буолуом. Барыта биэстэ кэлэ сылдьыахтаахпын”, – диэбитэ уонна бүгүҥҥү курдук ханна да барбыта биллибэккэ симэлийэн хаалбыта. Конфуций ити аата төрдүһүн кэлэн барда, аны биирдэ көстөн ааһара буолуо. Ол кэнниттэн кинини өрүһүйэр кыаҕа суох буолар…

Бииктэр бу сындалҕаннаах айана хайдах саҕаламмытай? Ону ырааҕынан эргитэн саас-сааһынан

сэһэргээтэххэ маннык.

…Биир киэһэ икки устудьуон уол дэриэбинэ таһыгар тахсан, мэҥиэҕэ анаан, чиэрбэлээн кэлбиттэрэ. Сэттэ киһи биир киһини кэтэспэттэр диэн өс хоһооно баар даҕаны, куруутун оннук буолбат. Ханна барыахтарай? Кэтэһэллэригэр тиийэллэр. Өссө олус күүскэ кэтэһэллэр. Сэттиэ буолан балыктыы бараары сылдьаллар. Балыктыы барсыахтаах үс устудьуонтан биирдэстэрэ Бииктэр этэ. Сарсыарда ханна эрэ барбыта да, баччааҥҥа диэри биллэ илик. Бадран бөһүөлэккэ хайа эрэ дьахтарга сырыттаҕа диэн судургутук быһааран кэбиспитэ. Кини бүгүн кэскиллээх “дипломатическай” кэпсэтии ыытан, түөрт күҥҥэ геологическай управлениеттан толору уматыктаах вездеход уларсыбыта. Онон балыктыы, хайа үрэхтэригэр үөскүүр дьарҕааҕа күөгүлүү барыахтаахтар. Вездеходу уларсарыгар тугунан куоһурдаммыта биллибэт, сэттэ бэчээттээх кистэлэҥ.

Балыктыы барар туһунан кэпсэтии эрдэттэн баара даҕаны, техниканы көҥүллээбиттэрэ бүгүн эрэ билиннэ. Арай ону сарсыарда эрдэ барбыт Бииктэр эрэ билбэккэ сылдьар. Саатар ханна сылдьара биллибэт. Кэтэһэн кэлтэгэй буолбуттарын кэннэ, хата, син тиийэн кэллэ. Дьиҥэр, тиис суунар суоккатын ылаары кэлбит эбит. Балыктыы барар буолбуттарын истэн хомуммутунан барбыта, дьонуттан хайаан туора туруой. Александр биир алдьаммыт прибору оҥоруохтаах уонна рациянан сибээскэ хайаан да ким эрэ баар буолуохтаах буолан бөһүөлэккэ хаалар буолбута. Дойду урукку тутула ыһыллан аһынан-үөлүнэн хааччыллыылара даҕаны мөлтөҕө. Онон балыктаан эбиниэхтэрин эмиэ наада курдуга. Биир үксүн салалталара ол иһин ГАЗ-71 диэн суола-ииһэ суох сиринэн сылдьарга ананан оҥоһуллубут тимир тиһиликтээх танкетканы көҥүллээбитэ.

Балык тууһуурга анаан ылбыт мас буочукаларын, ыыһыыр тэриллэрин тиэммиттэрин кэннэ танкетка иһигэр сэттэ киһи нэһиилэ батан олорор буолбута. Онуоха эбии уматыктаах кэниистирэлэрдээхтэрэ. Балыктыыр үрэхтэригэр түүнү быһа түҥкэл-таҥхал түһэн сарсыарда 10 чаас саҕана тиийбиттэрэ. Тиийээт төһө да араас омук дьоно муһунналлар хоту дойду олохтоохторо өрүү тутуһар үгэстэринэн сирдэрин аһаппыттара, бэйэлэрэ да үссэммиттэрэ. Онтон балыктыыр тэриллэрин бэрийбиттэрэ. Биирдии киһиэхэ үстүү күрүчүөк тиксибитэ. Чиэрбэни уонна бырдах эмин харыстаан туттуҥ диэн буолбута. Ким хайдах сатыырынан күөгүлэрин оҥостон, иккилии буолан хайдыһан үрэҕи өрө-таҥнары тарҕаспыттара. Бииктэр бастаан аҕыйах балыгы хаптарбыта. Биир эмэ хаптаҕына даҕаны күүскэ мөхсөн төлө түһэн хаалара. Алексей куругар иилинэ сылдьар мөһөөччүгэ тэскэйбитинэн сылыктаатахха баһаам балыгы хаптарбыт быһыылааҕа. Сынньалаҥҥа Бииктэргэ

кэлэн: “Эн сыыһар эбиккин. Сүүрүгэ суох, дириҥ сиргэ күөгүнү быраҕар сыыһа. Эн сүүрүктээх сиргэ бырах ээ, оччоҕуна балык сүүрүккэ оҕустаран иһэр чиэрбэни куоттарымаары “хап” гыннаран иһэр”, – диэбитэ.

Бииктэр төһө да итэҕэйбэтэр күөгүтүн сүүрүктээх сиргэ быраҕаат, сонно тута биир обургу дьарҕааны хаптарбыта. Дьэ, итинтэн ыла кини даҕаны сотору-сотору эмис дьарҕаалары мөҕүһүннэрбитинэн таһаартыыр буолбута. Дьарҕаа күөгүгэ хаптардаҕына туора-маара устуталаан, өрүтэ ыстаҥалаан, күүскэ мөхсөн балачча астаһан ууттан таһаарара. Ол хайдах эрэ ордук умсугутуулаах, киһини тардар күүстээх этэ.

Балыктаан баран төннөн иһэн вездеходтара моһуогуран балтараа чаас курдук тохтоон турбуттара. Арааһа улаханнык моһуогурбут быһыылааҕа. Бииктэр бөһүөлэккэ тиийэ охсор баҕаттан геофизическэй этэрээт начаалынньыга Сергей Анатольевич Болотовтан (бэйэлэрин истэригэр “бадараан” диэн тылтан таһааран кистии-саба Бадран диэн ааттыыллара) сэмээр:

– Сергей Анатольевич, я хочу идти пешком, как думаешь далеко ли до Депутатска? – диэн ыйыппыта.

– Ну, молодежь, опять что-то придумал, – диэн баран вездеход кэбиинэтиттэн тирии тастаах планшетын хостообута.

Кини төрдүс кууруһу саҥа бүтэрбит устудьуоннары наар: “Молодежь, подающие надежды, необутая молодежь”, – диэччи. Планшетыттан ааҕарга табыгастаах икки сүүстээх картаны таһааран бэрт өр көрбүтэ. Кыһыл харандааһынан билигин тохтоон турар сирдэрин үс муннугунан бэлиэтээбитэ, онтон горизонталлары аахпыта. Картаны сатаан ааҕар киһи атын дьонтон биир төбө үрдүк сылдьар. Бадран партия начаалынньыгын да быһыытынан уонна картаны сатаан ааҕарынан кинилэргэ чахчы бас-көс киһи этэ. Кини картаттан хараҕын арааран ыраахха диэри субуллар хайалары одууласпыта, онтон халлаан туругун үөрэтэрдии эргиччи көрөн ылбыта уонна:

– По прямой 50 километров, но есть очень мощные перевалы, так что рассчитывай на все 70-75 километров. Это горы. Заблудиться нельзя, но если остановишься, пиши пропало. Один не иди, – диэбитэ.

Бииктэр туох да саҥата суох тура түспүтэ. Бадран уол хараҕа уоттаммытын бэлиэтии көрөн, сатыы барарга бигэтик санаммытын сэрэйбитэ. Кырдьаҕас геологтар “метод большого болота” диэн эдэр киһини тургутан көрөр үгэстээхтэрэ. Эдэр киһи соҕотоҕун бастакы маршрутуттан эргиллэн кэллэҕинэ: “Ну как, болото отпустила да?” – диэн ыйытааччылар уонна хайаан даҕаны “сууйтарааччылар”.

Бииктэр уолаттарын туругун үчүгэйдик билэрэ, билигин кинини кытта сатыы барсар кыахтаах киһи суоҕа. Ханнык баҕарар саахыматчыт ыраҥалыыр, ымпыктаан-чымпыктаан ырытар өйдөөх буолар, оттон Бииктэр

орто баайыылаах оонньооччуларга киирсэрэ. Алексей балыктааһын абылаҥар наһаа ылларан атаҕын бэгэччэгин диэкинэн саппыгыга аалларан кэбиспит этэ. Онуоха эбии бүгүн кинини аар тайҕа хаһаайына Баай Байанай күндүлээн аатын билбэт буола сылдьара. Онон барсыбата чахчы.

Партияларын соҕотох, икки уостаах ТОЗ-34Е саатын Бииктэрдиин солбуһа сылдьан сүгээччилэр. Маарын сарсыарда Алексей ити саанан кулааһайы бултаабыта. Өссө баара-суоҕа бастакы ытыытынан. Иккис ытыытыгар эргэ ботуруон эстибэтэҕэ, эбиитин харан хаалбыта. Кулааһай ытыллан баран туох да буолбатах курдук сүүсчэкэ хаамыыны сүүрэн баран охтубута. Уолаттар мэлийдибит диэн хомойон аҕай турбуттара. Алексей харбыт ботуруонун хостуор диэри кулааһай саа дорубуонньуга ылбат сиригэр тиийбитэ. Таастар быыстарынан кыырайан истэҕинэ көрүөххэ кыраһыабайа сүрдээҕэ. Ол сүүрэн иһэн эмискэ ким эрэ хатыйбытын курдук төбөтүн оройунан барбыта. Сүүрэн тиийэн көрбүттэрэ сүрэххэ таптаран баран тута охтубакка итинник балысханнык барбыт эбит этэ.

Бииктэр дьону көмөҕө ыҥыраары түспүт сирдэригэр ыстаммыта. Сүүрэн мэҥилэстээн тиийбитэ дьоно саҥа туран эрэллэрэ. Бадран бултуйбуттарын истэн кимнээҕэр да ордук үөрбүтэ. Үрүт үөһэ:

– Ну молодежь, ну даешь! – дэтэлээбитэ.

Кэнсиэрбэ, балык эрэ аһылыктаах дьон биирдэ ас-үөл бөҕө буола түстэхтэрэ дии. Сонно тута Алексейга көмөлөһө төрдүө буолан барбыттара.

Онон Алексей балыктаан, бултаан сөп буолбут киһи итиччэ ыраах сатыы барсыбата биллэр. Оттон Миша, Москватааҕы геологическай-чинчийэр институт устудьуона, Рязань күтүөтэ танкетка иһигэр салгына суоҕа, итиитэ бэрт буолан таһырдьа кутаа таһыгар сыппыта уонна бу дойду халыҥ бырдаҕар сиэтэн ситэ утуйбатаҕа көстө сылдьара. Сааһынан саамай аҕалара, алта уончатыгар сылдьар көннөрү оробуочай, эдэригэр “хааһына хааһытын” боруобалаабыт, ол аата хатыылаах боробулуоха нөҥүө олоро сылдьыбыт Дьээдьэ Вася төһө да хара үлэҕэ эдэрдэри кытары тэҥҥэ сырыттар кинини кытары барсыбата буолуо.

Сатыы барарга санаммыт уол төһөнөн эрдэ айаҥҥа турунабын да ордук дии санаан, оҥостубутунан барбыта. Бастатан туран саппыкытын устан онньуускатын хаттаан кичэйэн эриммитэ. Куруук куругар иилинэ сылдьар кыыннаах быһаҕын көннөрүммүтэ, баайыы бэргэһэ кэппитэ. Улуу Конфуций “1000 ли усталаах (былыргы Кытайга 300-360 хаамыыга тэҥнэһэр) айан бастакы хардыыттан саҕаланар” диэбитин саныы-саныы айаҥҥа туруммута. Бадран: “Барыма!”– диэҕэ диэн бастаан бэрт тиэтэлинэн иннин хоту дьулуруйа турбута. Кэнниттэн ким да ыҥырбатаҕыттан, ол аата тойон сөбүлэстэҕэ дии санаабыта. Бээ, тойон аата тойон.

Кини тылын истибэтэххинэ “оппозиция” буола охсоҕун. Төнүн диэтэҕинэ барбатыгар тиийэр. Кэннигэр арай уолаттар: ”Чэ, этэҥҥэ тиийэр ини”, – диэн тыл бырахсаллара иһиллибитэ. Бадран даҕаны уол сатыы бара турбутун билбитэ. Кини да эдэригэр эт тилэҕинэн элбэх сири кэрийбитэ. Дьиҥнээх геолог буолуон баҕарар киһи итинник сырыыларга эрэ тургутуулары ааһарын бэркэ билэрэ. Соҕотоҕун уустук маршрукка сылдьан кэллэҕинэ эдэр киһи санаата бөҕөргүүрүн, бэйэтигэр эрэлэ улаатарын, айылҕаттан бэриллибит сылыктыыр, сир-уот быһыытынан, отунан-маһынан сирдэтэн сөптөөх хайысханы тутуһар дьоҕура уһуктарын эмиэ өйдүүрэ. Ол да иһин уолу төттөрү ыҥыра сатаабатаҕа.

Оттон Бииктэр бу ааспыт икки сыл устата уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн дьарыктаммыт буолан бэйэтигэр бигэ эрэллээҕэ. Ордук сөбүлээн биир көскө, ол аата 10000 миэтэрэҕэ сүүрэрэ. Уһуҥҥа сүүрүү мээнэ киһиэхэ бэриллибэт умсугутар дьиктилэрдээҕэ. Онтон саамай дьиктитэ “иккис тыын” киириитэ буолар. Итини арааһа уһун дистанцияҕа сүүрээччилэр эрэ билэн эрдэхтэрэ буолуо. “Иккис тыын” киирдэҕинэ киһи хайдах эрэ кынаттаммыт курдук сананар, сүүрэр тэтимэ өссө күүһүрэр, этэ-хаана барыта аһыллар, уһуктар.

Киэһэ биэс ааһыыта Бииктэр биир дохсун сүүрүктээх үрэҕи туораабыта. Харгы баар эбит даҕаны уута дириҥ буолан саппыкытын устан кэһэн тахсыбыта. Хайа үрэҕэ буолан уута тымныыта сүрдээҕэ. Мэктиэтигэр силиитигэр тиийэ тымныынан ньүөлүтэрэ. Тахсан баран уот оттоору гыммыта, ыксаан испиискэ ылбатах буолан биэрбитэ. Онон бэргэһэтинэн уонна кууркатын сиэҕинэн атаҕын соттон баран саппыкытын кэтэн кэбиспитэ. Харгы уута чычаас соҕус буолан абыраннаҕа. Курданарыгар диэри эбитэ буоллар моһуогуруо эбит.

Кырдьаҕас геологтар үс халбаҥнаабат быраабылалаахтара. Бастакытынан, тоҥуо суохтааххын. Тоҥо сылдьар киһи энергията, сахалыы эттэххэ сэниэтэ түргэнник эстэр. Иккиһинэн, утатыы улахан содуллаах. Киһи организма куйааска улаханнык суоһаабытын биллэрбэт. Онон эмискэ өйгүн сүтэриэххин сөп. Үсүһүнэн, тыаҕа сылдьар киһи хаһан даҕаны сөптөөх хайысхатын сүтэриэ суохтаах. Хайысхаҕын сүтэрдиҥ да туох, хайдах буоларгын айбыт таҥара эрэ билэр. Бииктэр хайысхатын сүтэрэр кыаҕа суоҕа. Танкетка суола хоту дойду чараас, кэбирэх кырыһыгар, арааһа аҕыс-сэттэ да сыл устата сүппэккэ сытыа этэ. Ону батыһан истэҕэ дии.

Биир алыыга уонча хабдьы киһи иһэр диэн кыһаллыбакка адьас ыкса чугаһаппыттара. Тэһииркээн көтүөхтэрин оннугар хата бэйэ-бэйэлэригэр боотурҕаһаллара. Бииктэр номнуо аччыктаабыт буолан, биир эмэ курупааскыны быһа быраҕан ылаары куурусса сымыытын саҕа икки тааһы

илиитигэр ылан, өссө ыга киирэн баран испиискэтэ суоҕун өйдөөн тохтообута. Сиикэйдии хайдах сиэҕэй. Саатар тимир хататтааҕа, чокуур таастааҕа буоллар син уот ылыа этэ. Икки атахтаах умнан кэбиһэн испиискэ ылбакка тыыннаах хаалбыттарын сэрэйбэккэ, хабдьылар арааһа бэйэлэрин тустарыгар сүрдээх суолталаах мөккүөрдэрин салгыы хаалбыттара. Оттон айанньыт куртаҕа курулуйан, аччыктаан сэниэ ылаары сөп-сөп олорон ылар буолбута. Өр олороро эмиэ сатаммата. Тымныы тааска өр олордуҥ, сыттыҥ да искин-үөскүн, бүөргүн тымнытан сыыстаран иэдэйэҕин. Биирдэ сынньана олорон утуктаан барбыта. Арай ханна эрэ ыраах вездеход тыаһа курулаан иһиллибитэ. Ол аата дьонум оҥостон бүтэн кэлэн истэхтэрэ дии санаан сүрдээҕин үөрбүтэ, санаатыгар эмискэ сэниэлэммит курдук буола түспүтэ. Ол иһин сотору ситэллэр ини диэн ойон туран хаампытынан барбыта.

Дьиҥинэн киһи барыта санаа кулута. Санааҥ күүстээх буоллаҕына өлөн-охтон биэрбэккин. Ол да иһин вездеход тыаһын истээт Бииктэр санаата күүһүрэн, бэл сэниэлэнэ түстэҕэ дии. Дьиҥэр аччыктаан, сэниэтэ эстэн утуктуу олордоҕуна вездеход сүтэ-сүтэ курулаан кэлэр тыаһа айаннаабытын тухары кэтэһэр, эрэнэр баҕа санаата илэ курдук иһиллибитин эдэрэ бэрт буолан билбэт этэ. Балачча өр хаампыта, күн киэһэрэн халлаан боруорсуйбута эрээри хоту дойду сайына син биир сырдык соҕус этэ, арай салгын биллэрдик сөрүүкээбитэ. Биир киэҥ алыы нөҥүө үрдүк арҕас хайа күлүгүрэн көстүбүтэ. Бииктэр маарыын картаны көрбүтүн өйдүү биэрбитэ. Ити арҕас хайа анараа өттүгэр түстэххэ бөһүөлэк чугас буолуохтаах дии санаабыта. Ити кэмҥэ кэннигэр эмиэ вездеход тыаһа иһиллэргэ дылы гыммыта. Сыыйа үрдээн барар хайаны дабайан иһэн кэннин хайыһан көрбүтэ ырыых-ыраах вездеход иһэр этэ. Кэтэһэ таарыйа сүүрбэччэ мүнүүтэ тохтоон сынньанан ылбыта. Ол тухары вездехода биир сиртэн сыҕарыйбатаҕа. Онтон фаратын уота сандаарыҥнаабатын дьиибэргээбитэ. Арааһа улахан сымара таас быһыылааҕа. Онтон санаата түһэн, илиитэ-атаҕа ыараан хаалбыт курдук буолбута. Аччыктаабыта өссө күүскэ биллибитэ. Аны сүтэ-сүтэ иһиллэр тыаска болҕомтобун уурбаппын, арааһа албын көстүү быһыылаах диэн сөптөөх быһаарыныыны оҥостубута. Дабааны үстэ сынньанан, сырата-сылбата быстан, туох баар санаатын күүһүн түмэн дабайан баран, тымныынан хаарыйар тааска сууллан түспүтэ. Маннык сыттахпына бүтэр буоллаҕым диэн санаа охсулуллубута. Син хантан эрэ сэниэлэнэн уһун остоох саппыкытын уһулан анныгар тэлгэтэ ууруммута. Атаҕа сибиниэс курдук ыараабыт этэ. Турар кыаҕа суоҕа. Аччыктаабыт, үлтү сылай-быт киһи олус кытаанахтык утуйара биллэр.

Оттон манна утуйдуҥ да бүтэҕин. Хата, өй булан сыырынньа сиргэ төбөтүнэн таҥнары сыппыта. Бу эмиэ тайҕаҕа сылдьар дьоҥҥо биллэр албас, ыарахаттар үөскэппит ньымалара диэххэ сөбө. Таҥнары түһэн сытар киһи утуйа охсубат, ол да буоллар син сынньанар буоллаҕа дии.

Бииктэр төһө өр сыппыта буолла. Арай өйдөөн көрбүтэ үрдүгэр биир тыҥырахтаах көтөр элиэтии сылдьара. Арааһа кинини тыыннаах дуу, өлбүт дуу диэн чинчилии сылдьар быһыылааҕа. Сыыйа намтаан адьас үрдүгэр түһээри тиийэн кэлбитигэр Бииктэр быһаҕын кыыныттан сулбу тардан ылаат: “Дьэ, кэл эрэ. Хайабыт ас буолар!” – диэбитинэн олоро түспүтэ. Көтөрө соһуйан өрө халахайдана түспүтэ эрээри син биир ырааппатаҕа, тэйиччи тиийэн очуос тааска олорбута. Бииктэр эстэн-быстан сыттаҕына олох иһин охсуһар санааны күөртээн сэниэ киллэрбит көтөргө хата махтана санаабыта. Туран эргиччи көрбүтэ халлаан өссө саппаҕырбыт, хараҥарбыт этэ. Батыһан иһэр суола барбах дьурулаан көстөрө.

Туран саппыкытын кэтэн хаампытынан барбыта. Үрдүк сыыры, хайаны түһүүгэ киһи атаҕа ордук сылайар. Манныкка тайахтаах буоллаххына ордук үчүгэй. Бииктэр хараҥаҕа сыырынньа сиринэн тиэтэлинэн хааман иһэн сииктээх тааска халты тэбинэн, сыыһа үктээн уҥа атаҕын силгэтин ууннаран кэбиспитэ. Ыарыытыттан дириҥник ынчыктаталаан ылбыта. Атаҕа үктэннэрбэт буолан хаалбыта. Ол иһин балачча өр сытан ылбыта. Тоҥон киирэн барбыта. Көһүйэн хаалан нэһиилэ түөрт атах буолбута. Тураары гыммыта аҥар атаҕа үктэннэрбэт этэ. Хаҥас атаҕынан кылыйан хайаны сатаан түспэтэ, онтон манна сыттаҕына киһи буолбата биллэрэ. Ол иһин түөрт атах буолан аллараа диэки түспүтүнэн барбыта. Түөрт атах буолан хайаны таҥнары хаамар эрэйэ сүрдээх этэ. Ытыһа, тобуктара тааска кыһарыллан ыалдьаллара сүрдээҕэ. Ол иһин саппыкытын оһун өрө тардыммыта хата балачча туһалаабыта. Сороҕор табыгастаах сиргэ төкүнүйэн да түһүтэлиирэ. Ити иһэн киһи кыраттан да өлөр буолар эбит диэн санаа киирбитин үөс батааска биэрбэккэ үүрэ сатаабыта. Ама баара-суоҕа биир иҥиир ууммутуттан бачча күөгэйэр күнүгэр сылдьан олохтон туоруур үһүө.

Итинник муҥнанан син тоҥ күөс быстыҥынан аллараа көнө кырдалга тиийбитэ. Тоҥон, сылайан ыарыытын да оччо аахайбат курдук буолуталаабыта. Сөп буола-буола тулатын көрөрө, тыҥырахтаах көтөрө хаһан тыына быстарын, ас тахсарын кэтии сылдьар курдук саныыра. Ол иһин тыыннааҕын биллэрэн хамсыы, сыҕарыйа сатыыра. Кыыннаах быһаҕын сулбу тардан ыларга табыгастаах буоллун диэн хаҥас окумалыгар баанан кэбиспитэ. Көнө сир устун түөрт атах буолан, ардыгар сыылан, бэл кыра оҕо курдук үнэн сордонон иһэн

иннигэр биэрэстэ курдук сиргэ хоту дойду иинэҕэс үөттэрэ туралларын көрөн быыһанар буолбутуттан үөрэ санаабыта. Аны туох баар күүһүн-күдэҕин, өйүн-санаатын ол үөттэргэ тиийэргэ түмпүтэ. Ол үөттэргэ тиийэрэ буоллар, бүлгүрүйбүт атаҕын мутугунан чартаан, сөптөөх маһынан баттык оҥостон кыыл курдук түөрт атах буола сылдьыбакка, киһи курдук туруо этэ буоллаҕа. Маннык сордоно истэххэ биэрэстэ да сир ырааҕа сүрдээх эбит этэ. Аччыктаабыта, сэниэтэ эстибитэ да бэрдэ. Бэрт өр сыылаҥхайдаан үрүҥ тыынын өллөйө буолуохтаах үөттэригэр син тиийбитэ.

Атаҕын чартаан баран икки илиитинэн тирэнэн үөттэр быыстарыгар саҥа үммүт оҕо курдук лаҕыйҕардыы сылдьан, талан-талан баттык мастары быстыбыта. Баттыгар тирэнэн туран бастакы хардыытын оҥорбута. Бытааннык да буоллар сыҕарыйдар сыҕарыйан улахан кыамталаах массыыналар төттөрү-таары тиэстибит суолларыгар киирбитэ. Хаамарга арыый чэпчээбитэ. Ыраах руданы хостуур комбинат үс мэндиэмэннээх дьиэтин уоттарын көрөн күүһүгэр күүс эбиллэргэ дылы гыммыта. Комбинат дьиэтиттэн сууккаҕа үстэ шахтердары бөһүөлэккэ тиэрдэр автобус сылдьара. Онон онно тиийдэ да бу иэдээннээх айана түмүктэниэхтээҕэ.

Ыраахтан уотунан тырымныы, ыҥыра турар комбинат дьиэтигэр үнүөхтээн-үнүөхтээн чугаһаан эрдэҕинэ, икки шахтер таба көрөннөр утары кэлэн икки маһынан наһыылка оҥоро охсон көтөҕөн илпиттэрэ. Сонно биэлсэр кыыһы ыҥыран бастакы көмөнү оҥорбуттара, биир курууска ууну иһэрдибиттэрэ. Куруускалаах ууну биир тыынынан түһэрэн баран, өссө көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэрэ. Таҥаһыттан-сабыттан көрдөххө салайааччы киһи туох буолбутун ыйыталаһа сатаабыта да, уол балыктыы барбыттарын эппэтэҕэ. Ыстаадаҕа аармыйаҕа бииргэ сулууспалаабыт уолбар ыалдьыттаан баран, төннөн иһэн эчэйдим диэбитэ.

Сарсыарданан автобуска олорсон бөһүөлэктээбитэ. Олорор бараахтарыгар кэлээт оронун булбута, киэһэ алтаҕа диэри тэбэн көрбөккө утуйбута. Онтон дьонун кэтэһэ таарыйа быстарыкка туттуом диэн хаһааммыт сүүрбэ биэс солкуобайдаах кумааҕы харчытын ылан, маҕаһыыҥҥа баран ботуччу соҕус ас атыыласпыта. Улахан миискэҕэ эт кэнсиэрбэлээх гречкэ хааһы буһарбыта, икки чаанньыкка чэй өрбүтэ. Суунар уулара аҕыйаабытын көрөн үрэхтэн икки биэдэрэҕэ уу баһан таһаарбыта. Үрэхтэн тахсан иһэн дьоно сарсыардааҥҥа диэри биллибэтэхтэринэ, быһа холоон ханна баалларын ыйан салалтаҕа тыллыырга быһаарыммыта.

Халлаан сырдаан эрдэҕинэ олус кытаанахтык утуйан хаалбыта. Чочумча буолан баран аан аһылла түспүтэ, хосторугар бастакынан Алексей киирэн кэлбитэ. Бииктэр баарын көрөн үөрүү бөҕөнү үөрбүтэ. Дьоно аймалаһан, кини баарын

көрөн үөрэн уруйдаан-айхаллаан киирбиттэриттэн уһуктан олоро түспүтэ, уутугар аҥаарыйа да сырыттар хааһытын сылытаары куукуна диэки содьороҥнообута. Дьоно сууммакка-тарааммакка, бытыктарын хоруммакка сирэй-харах бөҕө буолбут этилэр. Таҥастара-саптара даҕаны иэдэйбит сүрдээҕэ. Ол оннугар икки буочука тууһаммыт дьарҕаалаах, кулааһай эттээх, үс лиитэрэлээх бааҥкаҕа толору кииһилэлээх кэлэннэр ас-үөл бөҕө буола түспүттэрэ.