Аудиота:

    Бүгүн эрдэ да хараҥарда. Кими да ыйыппакка. Күн кэтэмэҕэйдээбэккэ киэһэҕэ кубулуйда, киэһэ — түүҥҥэ. Арай ардах күн-түүн диэн араарбат, киниэхэ син биир. Хараҥа эрэ, сырдык эрэ. Биир кэм салгыбакка түһэр. Бааска дойдутугар уон ордугуна икки сыл буолан баран эргилиннэ. Балык ыамнаах, киһи күннээх диэн маны этэн эрдэхтэрэ. Үрүт үрдүгэр бииртэн биир көрсүһүү, үөрүү-көтүү. Онтукаҥ да сылаалаах.
    Бааска соҕотох таһырдьа тахсан табахтыы турда. Онтон тугу эрэ дьэ быһаарыммыттыы табаҕын киэр элиттэ. Ыраас халлааҥҥа күһүн баччаҕа сулус элбээбиккэ дылы буолааччы. Уонна олортон биир эмэ сулус хайаан да баҕа санааны угуйа сууллуо этэ. Оттон билигин арай табах уота хараҥаны быһа суруйан тиийэн чалбахха түһэн сыр гынна. Бааска дьиэҕэ киирэн саппыкы кэтэн таҕыста.
    Күрүөнү манан үрүт үрдүнэн сылдьыллар буолуллара. Күн кыһалҕата суох аһыҥка курдук ыстаҥалыы оонньуур эдэр саас аастаҕа. Билигин мас быыһынан тахсыы буолла. Онтукабыт даҕаны кыбылла-кыбылла. Хата күрүө маһа улаханнык эмэҕирбэтэх. Тостубата.
    Куула диэки бэркэ билэр суолунан барда. Бөһүөлэк бу өттүгэр тутуу барбат эбит. Кэм-кэрдии кээрэтэрин тулуйан уларыйбакка оннунан хаалар туох да суох. Арай манна барыта уруккутун курдук. Мантан үһүс дьиэ, көр, умнубатах. Хайдах эрэ долгуйуох курдук буолла. Эмиэ тугай. Ааспыт аастаҕа. Ол эрээри киһи тоҕо эрэ ааспыты өйдүүр. Бүгүҥҥү олоҕор суоҕу булан ылаары дуо? Оҥорбут алҕастарын хатылаамаары буолуо.
    Күн-дьыл хам баттаан кыччаан, кумуллан хаалбыт дьиэ түннүгүтгэн тэлгэһэҕэ имик-самык уот түһэр. Бааска олбуор ааныгар чалбаҕы нөҥүө-маҥаа быраҕыллыбыт хаптаһынтан иҥнэн охто сыста. Тэлгэһэҕэ киирэн, саарбахтаабыттыы эргим-ургум көрө турда. Хараҥаҕа туох көстүөй. Сарай ойоҕоһугар муус уурар орон баара. Кинилэр онно элбэхтик олорбуттара. Сааскы киэһэлэргэ элбэх кэпсээн кэпсэммитэ, эҥин араас былаан даҕаны оҥоһуллара. Өссө элбэх этиллибэккэ хааллаҕа. Маҥнайгы таптал, эн муҥкук, кэнэн даҕаны буоллаҕыҥ. Баҕар ол иһин ордук умнуллубатыҥ буолуо.
    Илиитин иминэн булан күүлэ аанын тардан көрбүтэ хатааһыннаах эбит. Урут бу аан хаһан да хатаммат буолара. Аҕыйах сыл иһигэр бары­ та уларьтйдаҕа. Дьиэ иһигэр иһиллэр гына тыастаах соҕустук тоҥсуйда. Таһынааҕы ыалларга ыт үрдэ. Көр, син киһи кэллэ диэтэҕэ.
    Күөс быстыҥа буолан баран, дьиэ аана аһыллар тыаһа иһилиннэ.
    — Кимий? — Сэрэммит курдук ыйыттьтлар.
    Биллэ-биллибэт сылаас салгын илгийэн ааһарга дылы гынна. Хараҥаҕа чараас хаптаһын аан нөҥүө кини турар. Илиигин уун даҕаны кинини кууһан ылыаххын сөп. Хаптаһын сыыһа эрэ

мэһэйдиир. Уонна, дьиҥэр, эйиэхэ туохда сыһыана суох дьахтар турдаҕа, атын киһи ойоҕо, ыал ийэтэ.
    — Бааскабын, — нэһиилэ ыган таһаарда.
    — Кимҥиний ол? — Эмиэ да кыйаханыы, эмиэ да биллэ-биллибэт долгуйуу иһиллэн ааһарга дылы гынна. Дьиҥэр хайалара долгуйбута буолла.
    — Оттон мин, Бааскабын, — тоҕоостоох тыл-өс кыайан көстүбэтэ. Аан нөҥүө-маҥаа чуумпу сатыылаата. Арай күһүҥҥү ардах туохха да кыһаммакка тыаһа суох ибиирэр уонна салҕан быһыылаах, аат эрэ харата ыаллар ыттара үрэр. Чочумча буолан баран, аан хатааһына аһыллар тыаһа иһилиннэ. Хайдах эрэ саарбахтаабыттыы, баҕарбатахтыы. Хараҥа күүлэнэн саҥата суох дьиэҕэ аастылар.
    Уончалаах эмдэй-сэмдэй уоллаах кыыс телевизор көрө олороллор. Киһи киирдэ диэн улаханнык аахайбатылар. Үүттэрин тохпут оҕолор. Бааска тоҕо эрэ хомойо санаата, кэлбитин кэмсиниэх курдук буолла.
    — Хайа, Баанньа ханнаный?
    — Маарыын күнүс илимин көрө киирбитэ. Атастарын кытта арыгылыы сылдьара буолуо. Хан­ на эрэ охтубут буоллаҕына биһиэхэ үөрүү. Итирэн кэллэҕинэ манна айдаан-куйдаан бөҕе буолар.
    — Оннук иһэр дуо, Баанньа?
    — Оннооҕор тыытын дьиэтигэр таһаарбатаҕа. Балыгын таһааран атыылаан арыгы гынна ини. Булбутун-талбытын барытын арыгыга кубулутар. Арыгыга ылларбыт киһи кини баар. Хаста-хаста эмтэттэ, туох да туһа суох. Өссө сэтэрэн иһэр. Адьас муҥур уһукпутугар тиийэн олоробут.
    Кини Танята ама маннык олоххо анаммыта буо­ луо дуо. Бу дьиэҕэ хаһан да ырыа ылламматаҕын, күн уота түннүгүнэн кутуллубатаҕын курдук кэрикуру, хараҥа. Урут бу дьиэттэн ордук сылаас, нус бараан дьиэ Бааскаҕа суох курдук этэ. Оттон билигин Бааска манна туора киһи, сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо эрэ. Ыҥырыллыбатах ыалдьыт диэн ордук сөп буолуо. Ааны харса суох тоҥс^йан лаһыгыраттылар. Оҕолор хап-сабар туран хоско киирэн хааллылар.
    — Киһибит дьэ кэллэ, — Таня аан аһа таҕыста. Орто холуоччук Баанньаны батыһыннаран киирдэ.
    — Кэлбиккин истибитим, — Баанньа Бааскаҕа илиитин уунна, кыратык байааттаҥнаан ылла. — Миэхэ ыалдьыттыы кэллэҕэ диэн сэрэйбитим. Көрсүбэтэх да ыраатта. Ол эрээри биһиги эйиигин хаһан да умнубаппыт. Оннук буолбат дуо?
    — Хайа балыгыҥ ханнаный? Табаарыскын тугунан күндүлүүгүн?
    — Табаарыспытын диэ. Балык бүгүн төрүт мэлигир. Сарсын, хата, Бааскалыын киириэхпит. Эбэтэ уолун өйдүүр буоллаҕына күндүлүөҕэ. Баас­ ка, бардыбыт, уолаттар күүтэн олороллор. Ыраахтан кэлбит киһи туохтаах эмэлээх инигин.
    — Дьэ сити, өйө-санаата арыгы эрэ.
    Үҥүс-үҥүс. Үҥсэр киһиҥ дьэ кэлбит.
    — Чэ, бардыбыт уолаттарга. Ханна баалларый? Аһы

баҕас булуохпут, — Бааска мантан бара охсуон баҕаран кзллэ.
    — Ханна буолуохтарай, кочегаркаларыгар ини. Сайыны быһа бүппэт өрөмүөн баар, — Таня аанын хатыы хаалла.
    Бааска убайын дьиэтин таһыттан массыынаттан арыгы ыллылар.
    — Дьэ, атастыылар булсубуттар, — иһирдьэ киирбиттэригэр Бааска саҥаһа Балбаара иһит хомуйа сылдьан чаҕаарыйда. — Хайа диэки айаннаатыгыт?
    — Уолаттарга бара сылдьыахпыт. Туох эмэ ыстыырда аҕал эрэ.
    — Наһаалаамаарыҥ эрэ . — Балбаара тэрэппиискэ суумкаҕа ас уган биэрдэ.
    — Кыра аайы туох буоллахпытый.
    — Аат дьоно, эһиэнэ наар кыра аатырар. Убайыҥ кыраны испит ааттаах да охтубута ыраат­ та, — Балбаара суолтатыгар эрэ мөҥүттэ хаалла.
    Туох муҥура суох ардаҕай бу. Бадарааны бадараан, чалбаҕы чалбах диэбэккэ хаамыы буолла. Хараҥаҕа булумахтанан чугас да соҕус сири балай да өр хаамтылар. Түһэн бүппэт ардахтаах орто туруу бараан дойду. Бу орто дойдуга киһи өйүн-санаатын кыайар суох дииллэрэ. Кырдьык, ардах да кыайбат, хараҥа да тууйбат.
    Эмиэ күһүн баччаҕа быһыылааҕа. Тохсус кылаастар бөһүөлэктэн балтараа көстөөх сиргэ хортуоппуй хостуу бара сылдьыбыттара. Күһүҥҥү ыпыраас күн этэ. Туохтан да иҥнэн турар диэни билэ илик дьон быыкаа сонуок сыыһын op гымматахтара. Хортуоппуйдарын массыынаҕатиэйэн, бэйэлэрэ ол үрдүгэр олорон эрдэһиэр дьиэлээбиттэрэ. Аара ферма таһыттан биир Бааска хаһан да көрбөтөх кыыһа олорсубута. Кыргыттар, хата, билсибиттэрэ ырааппыт быһыылаах. Оо, Таня! — Диэн үөрэ-көтө кыыһы кузовка өрө тардан ылбыттара. Күн кыһалҕата суох ырыа-тойук аргыстаах оҕо саас бэйэтэ да сэргэх тыаны аймаан, күлэ-үөрэ салгыы айанныы турбута.
    Үйэлэр тухары төһөлөөх уус-уран тыллаах хоһуйа сатаабыта буолуой кыыс кэрэтин. Ол эрээ­ ри маннык түгэҥҥэ ол ирдэниллибэтэ да буолуо. Күһүҥҥү чаҕылыйбыт күн өссө сырдаабыкка дылы буолбута. Ыраахха диэри барыта дьэҥкэ курдуга. Бааска ис-иһиттэн хайдах эрэ үөрэн кэлбитэ, ханна эрэ үрдүккэ көтөн барыах курдук буолбута. Арааһа маннык кэмҥэ күһүнү күһүн диэбэккэ сибэкки тыллара буолуо. Хаар түһүөхтээҕин, кыһын кэлиэхтээҕин мэлдьэһэ. Ким билиэй хантан көтөн кэлэн киһи сүрэҕэр таптал уйаланарын. Эмискэ уонна букатыннаахтык.
    Икки сыл биллибэккэ ааспыта. Аттаах киһи түннүгүнэн элэс гынан аастаҕа. Эбэтэр чыычаах көтөн ааспыта дуу. Бүгүн барыта төннөн кэллэ. Баасканы эмиэ да аһыныы, эмиэ да таптал үүйэхаайа тутта. Аттаах киһи бурҕатан төннөн кэлби­ тин курдук. Туох даҕаны умнуллубатах эбит. Ханна эрэ сөҥөн, чуумпуран кэтээн сыппыт эбит барыта. Биир ууга иккиһин киирбэккин. Суох, мин ол ууттан тахса

илик эбиппин. Оччоҕо тоҕо дьылҕаҥ маннык толоостук туора хайыспытай? Эн Таняҥ, эн тапталыҥ, сиргэ түспүт аналыҥ, окко түспүт оҥорууҥ тоҕо Баанньа кэргэнэ буолбутай? Билигин ону хасыһан тугу төннөрүөххүнүй.
    Төһөнөн хасыһаҕын да буруйдаах бэйэҥ буолан иһэҕин. Киэҥ сиринэн тэлэһийэн сылдьыбытыҥ, бииртэн бииринэн үлүһүйэн испитиҥ… Толукуурдаҕыҥ эн тапталгын — Таняҕын. Баанньа туга итэҕэс буолан иһэр-аһыыр. Оннооҕор мин оҕотоуруута, дьиэтэ-уота суох да буолларбын син киһи тэҥинэн сылдьабын. Арай миигин киэһэ үлэм кэнниттэн дьиэбэр Таня кэтэһэр буоллун. Дьиэбэр киирдэхпинэ оҕолорум саҥалара-иҥэлэрэ көрүстүн. Баанньа ону өйдөөбөт тойооску буоллаҕа. Эбэтэр киһи бэйэтигэр суоҕу эрэ өйдүүрэ дуу.
    Маннык иһээччи аҕаланыахтарын кэриэтэ…
    Хараҥаттан киирдэххэ кочегарка иһэ син сырдаан көрүстэ. Уолаттар һуу-һаа буолан арыгы үрдүгэр түстүлэр. Истэр киһи суох, бары саҥара сатыыллар. Ол быыһыгар ыллаан да көрдүлэр. Маас хас буолбута эбитэ буолла. Сорохтор оҕуннулар.
    Бааска хараҕын аста. Чох быыла иҥэн хаалбыт хап-хара эркинэ, түөрэ-лаҥкы түспүт иһиттэрдээх остуол. Умса-төннө түспүт итирик уолаттар. Арыгыттан дайан тахсыбыт өрүкүйүү арыгыга умустаҕа. Таһырдьаттан Баанньа киирдэ.
    — Халлаан сырдаан эрэр, илиммитигэр киириэххэ, — Баанньа көхөттөн кууркатын ылан кэттэ. Бааска саҥата суох киһитин батыһан таһырдьа таҕысга. Саҥардыы суһуктуйан эрэр дуу, суох дуу. Ардах сэллээбэтэх, халлааҥҥа уу элбэх да буоллаҕа.
    — Бачча ардахха туох балыга кэллэҕэй.
    — Балык да араастаах ини. Биһиги курдук буккуллубуттар кинилэргэ да баар буолуохтаахтар. Олору итигэстиэхпит. Мэ, бу эрдиини эн тут, — Баанньа куулга угуллубут эрэһиинэ тыыны сүгэн бастаата. Саҥата суох хааман сукуҥнастылар. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Баанньалаах Бааска уу тэстибэт атастыы этилэр. Онтон ыла уонтан тахса сыл тус-туһунан, көрсүбэккэ кэриэтэ сырыттылар. Бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат да диэххэ сөп олоҕу олордулар. Туох даҕаны кэтэх санаата суох, оҕолуу истиҥ доҕордоһуу тугунан да быһа сотуллубат ситимэ кинилэри билигин да холбоон бу истэхтэрэ. Эбэлэригэр тиийэллэригэр киһи хараҕа син ону-маны араарар буолла. Харах хараҥаҕа үөрэммитэ дуу. Бааска эрдиини эргитэ-урбата көрө турда. Мантыкабыт мээнэ эрдии буолбатах эбит. Салбахтарыгар киһи сирэйэ ойууламмыт. Аҥаар өттүгэр үөрбүт, көтөрө эрэ хаалбыт киһи, атыныгар сүөм түспүт, сүргэтэ тостубут киһи.
    Баанньа бэйэтин өйдүүр буолуоҕуттан наар маһы кыһан тугу эрэ оҥоро сатыыр этэ. Кини мастан оҥорбут эҥин араас киһитэ-сүөһүтэ бу бөһүөлэккэ элбэх дьиэҕэ киэргэл

буолан турдаҕа. Эргэрэн, хал буолан быраҕыллан да эрдэхтэрэ буолуо. Ол дьарыгыттан тэйбитэ ыраатта. Билигин оһоххо чоҕу быраҕары сатыыр уонна бу тыы үрдэрэри. Онно өй-санаа ирдэниллибэт, илииҥатаҕыҥ эрэ хамсыыр буоллун.
    Олоххо туох да уларыйбат. Барыта биир кэм. Туох да саҥаҕа, сырдыкка талаһыы суох. Саас да ыраатта. Урут наар сарсыҥҥыттан саҥа олоҕу саҕаланыллыа диэн буолара. Ханна баарый ол саҥа олох? Кэбис инньэ диэмэ, оттон оҕолоруҥ бааллар дии. Кырдьык, кинилэр эрэ бааллар. Онтукаларбар туох үчүгэйи оҥордум. Саатар кинилэр тустарыгар дьон тэҥинэн олорбут киһи. Өйдөөх-төйдөөх кэллэхпинэ үөрэ-көтө көрсөллөр ээ. Оннук күн сылга тарбахха баттанар быһыылаах. Ким буруйдааҕый барытыгар? Бэйэм эрэ буоллаҕым дии. Ол эрээри бу Бааска куруук Таня биһикки икки ардыбытыгар баар. Кини күлүгэ үөрүүлээх-көтүүлээх, дьоллоохпут да диэн санаммыт кэммитигэр кэтиир курдук. Мин олоҕум бу күһүҥҥү ардах курдук. Ханан да быыһа суох халлаан. Туох да сыала-соруга суох күннэри-түүннэри түс да түс.
    Хаһан эрэ барыта атын этэ. Билигин эргиллэн көрдөххө оччоҕо сылы быһа күннээх ыраас халла­ ан турарга дылыта. Ардах түһэр да буоллаҕына ба­ рыта сырдык, сылаас буолара, уйгуну-быйаҥы эрэ түстүүр курдуга. Хамнас ыллаҕына Баанньа оччоҕо да буута быстарынан маҕаһыыҥҥа ыстанара. Ол эрээри хараҕа билиҥҥи курдук арыгы кыстанан турар долбууругар хатаммата. Наар оҕолоругар, күнэ-ыйа тахсар дьонугар тугу эмэ атыылаһара, кэһиилэнэрэ. Оҕолоро оннук күнү эрдэттэн ааҕан кэтэһэллэрэ. Олбуор ааныгар утары сырсан кэлэллэрэ бу баар курдук. Таня күүлэҕэ тахсан ис-иһиттэн сырдаан мичээрдии турар буолара. Баанньа ор­ то дойдуга барыны-барытын кыайыах курдук сананан кэлэрэ. Үөрэниэх буолара, улахан үлэһит буолуох буолара, саҥа дьиэ-уот туттуох буолара. Ким үрэйбитэй ону барытын?
    Бааска эбэ үөһүн одуулаһар. Кини да буоллар ардахтан ураты тугу булан көрөр үһү. Оннооҕор уҥуоргу тыа көстүбэт.
    Арай Бааска орто дойдуттан киэр дьүгэлийдин…
    — Сөп буолла быһыылаах, аны тыыгын тоҕу үрдэрэн кэбиһиэҥ, — Бааска тыыны баттыалаан көрдө. Тыыларын икки өттүттэн көтөҕөн киллэрэн ууга бырахтылар, олорон кытыыттан анньынан кэбистилэр. Хараҥа уонна ардах быыһыгар киирэн сүттүлэр. Агугуу!

    Нээстээр оҕонньор үгэһинэн сарсыарда эрдэ, дьон тура илигинэ илимин көрө киирдэ. Халлаан халлар моһуоннаммыт. Оҕонньор ону баҕас эндэппэккэ билэр. Эҥин-араас дьарҕаа баһаам. Онно түүлүн-битин эбиннэҕинэ аҕыйах хонук иһинтаһын торумнуо суоҕа дуо?
    Аныгы дьон кытай илиминэн балыгы бараатылар. Нээстээр оҕонньор былыргы сап илимигэр

ба­ лык иҥнибэт буолбута ыраатта. Таах олоруохтааҕар күнү-дьылы эрэ бараан илимниир. Кини өлүүтэ күҥҥэ икки-үс быччыыка. Бэйи доҕор, онтукаҥ да бүгүҥҥү курдук кырыымчык олоххо эбиискэ буолар буоллаҕа дии. Оҕонньоруҥ хата сотору-сотору собо мининэн хараланар.
    Тыытыгар ардах уута баспытын таҥнары эргитэн сүөкээтэ. От быыһыттан күөлүгэр саҥа киирэн иһэн өрө ходьох гына түстэ. Күөл үөһүгэр эрэһиинэ тыы өрөҕөтүнэн өрө уста сылдьар. Түүнү быһа ардаабыта эрээри тыала суоҕа эбээт. Чугаһаан иһэн тыы аттыгар эрдии уста сылдьарын көрөн тута биллэ. Баанньа уол киэнэ. Манан күөл саамай дириҥ сирэ. Биирдэрэ үөрбүт, биирдэрэ хомойбут икки сирэй халлаан диэки хайыһан уста сылдьаллар. Нээстээр оҕонньор харса суох кытыы диэки эрдэн букунайда.
    Дэриэбинэ сарсыардаттан соһуйан уһугунна. Хачыгаар Баанньа уонна Сиидэркэ быраата, куораттан тахса сылдьар коммерсант уол түүнү быһа арыгылаан баран, илим көрө сылдьан, ууга былдьаммыттар. Дьон күөл кытыытыгар муһунна. Хал­ лаан тыалырда. Былыты быһыта сыста. Күһүҥҥү күн өҥөйөн көрө-көрө саһан хаалла.
    Күнү быһа ууну оймоотулар да мэлийдилэр. Аҕала сатаан күөл кытыытынан от быыһын кытта көрдүлэр. Уолаттар сирдээн тимирбиттэрэ, халлааннаан көппүттэрэ биллибэтэ.