Аудиота:

    Сэрии бэтэрээнэ Ньукулай Бөтүрүөбүс Хастаайап нэһилиэгэр суос-соҕотох бэтэрээн хаалла. Үөлээннээхтэрэ, кырдьаҕас саллааттар, били тиһэх атаакаҕа киирэн иһэр саллааттар курдук, бииртэн биир өлөн-сүтэн бүттүлэр. Кини Ленинград оборонатын кыттыылааҕа. Аҕа дойду Улуу сэриитэ барыта 1418 күннээх түүн барбыта. Ол тухары, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри сылдьыбыта. Кыайыыны Берлиҥҥэ көрсүбүтэ. Оронун үрдүгэр эркиҥҥэ Сталин мэтириэтин көмүһү санатар саһархай дуйдаах мае араамаҕа таастаан баран ыйаан туруорар. Сылдьар дьоҥҥо: “Ханна баара биллибэт таҥараҕа дьон үҥэллэрин-сүктэллэрин сатаан санаабаппын. Ол таҥара бар дьоҥҥо төһө аһы-таҥаһы оҥорон биэрдэ. Этиҥ эрэ миэхэ. Оттон мин тыыннааҕым тухары соҕотох үҥэр таҥарам - Күн Ыстаалын. Илэ бэйэтинэн бу олорор”, —мэтириэт диэки, “көрөн итэҕэйиҥ” диэбиттии истиҥ баҕайытык көрөн кэбиһэр.
    Уоттаах сэрии умайар кутаатын ортотунан ааспыт, хаста эмэтэ бааһыран өлө-өлө тиллибит, бэйэтэ да суос-соҕотох хаалбыт кырдьаҕас саллааты кытта ким да тыл аахсыан баҕарбат. Тыал тыаһын курдук истэн кэбиһэллэр. Мөккүһэн билиҥҥитэ иннин кимиэхэ да биэрэ илик, биэриэ да биллибэт. Уонна отгон “бытыктаах оҕонньор”, билигин төһө да мае араамаҕа хаайтаран олордор, суоһа-суодала, улуу аата-суола сыттаҕа дии. Ити хойуу бытык хамсаан, баабыр кыыл курдук харахтара көҕөрө уоттанан кэллэхтэринэ өссө туох-туох буолуо биллибэт эбээт. Бээ, история хатыланара диэн эмиэ баар суол. Онон тыа отчут-масчыт дьоно быһа-хото саҥарбаттар. Таҥараҕа сэрэхтээҕи араҥаччылыыр диэччилэр.
    — История диэн история. Үчүгэй, куһаҕан история диэн суох. История хайдах баарынан. Хайдахтаах да бэйэлээх салайааччыны олорбут кэминэн көрөн сыаналыахтаахпыт. Бүгүҥҥү кэм арҕаһыттан төһөнү баҕарар туойуохха, куолулуохха, аҥардастыы анньыахха сөп. Ол дьоҥҥо-сэргэҕэ барыта сөрү-сөп курдук иһиллэр. Политическай өттүнэн уу-ньамааммыт онно сытар. Ол саҕана дойдуга быһыы-майгы хайдах этэй. Оттон социальнай-экономическай сайдыыбытынан төһөлөөх хаалан испиппитий? Ыстаалын Улуу Элиэнньини солбуйан хаалбыта. Элиэнньин сырдык үөрэҕин салҕаан Аан дойду алта гыммыт бииригэр сэсэлиисими туппута, кыра-хара норуоту, биһигини, хараҥаттан сырдыкка таһаарбыта, үөрэҕи тарҕаппыта. Ол сымыйа дуо? Оннооҕор мин ликбезкэ үөрэнэн ааҕар, суруйар буолбутум. Биир баартыйа баһылыыр-көһүлүүр, саҥа сэбиэскэй былаас саҥардыы сүһүөҕэр тура сатыыр кэмигэр кытаанах илии, быһаарыылаах дьаһаллар тоҕо суох буолуохтаах этилэрий.
    Онто суох бары ыһыллан хаалыа этибит. Хаалыылаах хараҥа Арассыыйаҕа саҥа олоҕу тутуу ыар

таһаҕаһа киниэхэ сүктэриллибитэ. Саҥа былааһы өһөхтөһөн туран утарсааччылары, таҥнарыахсыттары дьаҕырыйбыта эмиэ сөп. Кырыыстаах сэрии харгыстаабатаҕа буоллар, төһөлөөх эрэ үүнэр-сайдар этибит. Хапыталыыстарга күллээх хокуосканы биэрэрбит хааллаҕа, — оҕонньор суулуу туппут сутуругунан өттүгүн сууралаамахтаан ылар.
    Ыала Ыстапаан оҕонньор үлэ фронугар сылдьы­ быта, Учурга американскай самолеттар түһэн, сынньанан, уматыктарын куттан барар аэропордарын оҥоһуутугар доруобуйатын сүтэриэр диэри үлэлээбитэ. Хаһан да куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх диэн баарыныы, уоттаах сэриигэ сылдьыбатаҕа. Онон тыыннаах ортоҕо. Туос иллэҥ оҕонньор аҥар атаҕа үөлээннээҕэр Хастаайапка. Дьэ онон үөлээннээхтэр тыыннарын баҕас таһаараллар.
    — Ньукулаай, арай ол саҕана Ыстаалынтан атын салайааччы дойдуну арай салайбыт буоллун, сэриигэ хайаһыа этибитий? - Ыстапаан тыл кыбытар.
    — “Бытыктаах оҕонньор”, киһитэ кини буолан, адьас аҕыйах ый иһигэр дойдуну, норуоту, бүүс-бүтүннүү, Аҕа дойду көмүскэлигэр биир киһи курдук туруорбута. Ол тумугэр фронт уонна тыыл биир тыынынан тыыммыттара. Ол да иһин тииһигэр дылы сэбилэммит өстөөҕү кыайдахпыт дии. Ити билиҥҥи бэлиитиктэр курдук норуот өйүн-санаатын буккуйа сылдьыбыппыт буоллар, фашизм моонньоох баспытын быспыта быданнаабыт буолуох этэ… — уутугар-хаарыгар киирдэҕинэ буоларыныы кураанах хамсатын оборон сообурҕатар. — “Ыстаалын иһин”, “Ийэ дойдубут иһин!” өлөрү-тиллэри аахсыбакка атаакаҕа хорсуннук киирэрбит.
    Билиҥҥи дьон бирисидиэн иһин, норуот, дойду иһин сэриигэ киириэхтэрин, олохторун толук ууруохтарын өйүм тоҕо эрэ хоппот. Мин көрдөхпүнэ дойду, дьон-норуот туһугар, хара көлөһүнүн тоҕон туран, түүннэри-күннэри үлэлиир киһини хараҥаҕа тымтыктанан да булуоҥ суоҕа. Бэйэ тус иннин көрүнүү, байыы-тайыы инники күөҥҥэ таҕыста. Бигэтик таҕыста. Абаран да диэн. Ыстаалын сухалаах Арассыыйаны ылан баран кылгас кэм иһигэр атомнай дойду оҥорбута. Бэйэтэ буоллаҕына өлбүтүгэр көрбүттэрэ сберкиниискэтигэр аҕыйах мөһөөхтөөх эрэ эбитэ үһү дии.
    Ыстаалын аан дойдуга сайдыыга, үүнүүгэ хаһан да тардыспатах Россия нэс, ньүкэн норуоттарын күүһүлээн туран үлэлэппитигэр, сайдыы суолугар оҕус курдук муннуларыттан сиэтэн киллэрбитигэр туох буруйдаах үһүнүй. Урукку өттүгэр аан дойдуга биллибэтэх саҥа олоҕу тутуу, саҥа суолу солооһун ыарахана, уустуга чахчы. Онуоха сыыһа-халты ханна барыаҕай. Ону аһары омнуолуомуохха да
баар этэ. Хайа баҕарар дойду үүнэрэ-сайдара, байылыаттык олороро баһылыгыттан быһаччы тутулуктаах. Ылан көр чугастыы “ыалбытын” Кытайы. Хайдахтаах курдук

үүннэ-сайынна. Кини аһа-таҥаһа, тыраактардара онтон да атын техниката суох ыал устун барыах эбиппит. Чэ, ити буолар сайдыы диэн. Мин үөрэҕэ тойо суох хараҥа оҕонньор санаам итинник.
    — Оттон, Ньукулай, билигин Ыстаалын салайан олорор буоллун, төһө сайдыа этибитий? - Ыста­паан, оҕонньор тылын-өһүн истээри, кимэн киирдэр киирэн иһэр.
    Ньукулай Бөтүрүөбүс уутугар-хаарыгар киирбитин туһанан хааларга сананна.
    — Ыстаалын туох да иһин хапыталыысымаҕа төннүө суох этэ, өйө-төйө суох бутууру, уларыйыыны-тэлэрийиини таһаарыа суох этэ. Ити чахчы. Сэрии кэнниттэн аҕыйах сыл буолаат олох көнөр аакка барбыта. Барыта Хурусуоптан саҕаламмыта. Итэҕэйэ турбуппут да баар ээ, “1980 сыллаахха хомуйуусуманы тутуохпут" диэбит албын-көлдьүн этиитин. Ол эрээри ону итэҕэйбэт дьон баар этилэр. Моорук буолбут Бириэсинэп түөһүн тухары дьоруой Кыһыл Көмүс сулустарын анньынарыттан сололоммотоҕо. Киһи да күлэр. Кыһыл тылынан кыырбыт Хорбочуоп сэбиэскэй былааһы, куруланан турар оту уоттаабыттыы түргэнник суох оҥорбута. Аны Арыссыыйа саҥа тойоно Иэлсин демократиянан сирэйин саптан, дойду баайын-дуолун биирдэм дьэбириэйдэргэ үллэртээн биэрбитэ, оттон норуокка өлүүгүт бу диэн ваучер диэн ааттаах былыргы сэрии саҕанааҕы сойуому санатар кумааҕыны биэртэлээбитэ. Биир бэйэм ол ваучербын
абараммын туалекка бырахпытым ыраатта. Арай киһи бэрдэ суос-соҕотох саха байбыт сураҕа иһиллэр. “Сатабыллаах саһыл саҕалаах” диэн итини этэн эрдэхтэрэ.
    Ыстаалын билигин салайан олороро буоллар баай, байылыат олохтоох, хас биирдии киһи идэлээх, үлэлээх, ыччаттарбыт үөрэҕи, спорду өрө туппут буолуохтаах этибит. Сиэр-майгы, бэрээдэк олохпут сүрүн акылааттара буолуох этилэр. Билиҥҥи курдук судаарыстыбаны курдаттыы уулуу олорор коррупция диэн суох буолуох этэ. Олигархтар сурахтарын да истиэ суох этибит. Үлэ —
дьол диэн тугун дьиҥнээхтик билиэх этибит. Сэсэлиисимэни туппуппут быданнаабыт буолуох этэ… - Хастаайап хас мунньах аайы этэр этиитин, саныыр санаатын эмиэ хатылаата да, онтукатыттан соччо астыммата, туох эрэ олус наадалааҕы этиэхтээҕин эппэккэ хаалбыт курдук сананна уонна бытыктаах оҕонньор мэтириэтин диэки буруйдаммыттыы көрөн кэбистэ. Хас биирдии киһи бэйэтин кэмин оҕолообут, бүөбэйдээбит оҕото буоллаҕа. Ол иһин ол кэм өйдөбүлүнэн, көрдөбүлүнэн олорор, онтун өлүөр диэри туппутунан илдьэ сылдьар.
    Кырдьан истэҕин аайы ол кэмин бу кэмҥэ тэҥнии тутан өйдөөн-дьүүллээн көрдөҕүнэ, ол олорон ааспыт кэмэ бары өттүнэн ордуга күөрэйэн тахса турар буоллаҕа. Сэбиэскэй норуот сырдык олоҕу тутуспутун, Аҕа дойдуну

көмүскүүр Улуу сэриигэ кыайбытын кырдьаҕас саллаат Хас­таайап хайаан хаардыы хаһыйан кэбиһиэй. Кини оннук киһи буолбатах. Кини үөлээннээхтэрэ, саллааттар, күн-түүн аҕыйаан иһэллэр. Аны хаһан кэлэннэр саныыр санааларын саллааттыы аһаҕастык этиэхтэрэй, тус бэйэлэрэ өйдүүр кырдьыктарын таһаарыныахтарай.
    О, бэтэрээннэр, бэтэрээннэр барахсаттар.

Афанасий ЧУГУНОВ
Чолбон 6 №-рэ 2010