(сиэр-майгы)

Оҕону иитии боппуруоһа күн-түүн ыараан иһэрин бары билэ-көрө сылдьабыт. Хайдах маны быһаарыахха, туох суолу тобулуохха диэн толкуй биһиэхэ, учууталларга эрэ буолбакка, үгүс дьоҥҥо арахсыбат санаа аргыһа буолла.
Үөрэх, иитии үлэтинэн дьарыктаммат дьон толкуйдуулларынан, оскуола үлэтэ мөлтөҕүттэн оҕолор буруйу-сэмэни оҥоруулара элбии турар диэн буолар. Маннык быһаччы этиэх иннинэ иитэр-үөрэтэр үлэ ааспыт сэбиэскэй былаас саҕаттан бу кэмнэргэ диэри хайдах хайысхаланан кэлбитин көрүөҕүҥ. “Сэбиэскэй былаас” диэн тыллары туттарбар мин бу кэми төрүт ыыстыыр, үөҕэр санаам суох. Мин көлүөнэм ийэлэрэ-аҕалара, эһэлэрэ-эбэлэрэ дьон олоҕо туругурарын туһугар хара көлөһүннэрин тоҕон, суостаах сэриигэ сырдык тыыннарын толук ууран, чиэһинэй, сиэрдээх олоҕу олорон ааспыттарыгар сүгүрүйэбин. Биһиги, сэрии сылларын кэннинээҕи оҕолор, кинилэр наука, техника сайда илигинэ аҥардас харыларын күүһүнэн оҥорон-тутан биэрбит бэлэмнэригэр көҥүл-босхо иитиллэн, хотунан-соҕуруунан талбыт идэлэрбитигэр үөрэнэн, үлэһит буолан сылдьарбытыгар бу ааспыт былааска, төрөппүттэрбитигэр уонна учууталларбытыгар махтанабыт.
Бу сылларга оҕону үөрэтиигэ, иитиигэ элбэх үлэ барбыта. Үөрэхтээһин таһыма биллэ үрдээбитэ, тупсубута. Ол эрэн бу кэмнэртэн оҕону иитиигэ сыыһа хайысха ылыныллыбыта: дьааһылаттан, детсадтан саҕалаан, оҕо иитиитэ сүнньүнэн оскуолаҕа сүктэриллибитэ. Оҕо киһи быһыытынан такайыллан, иитиллэн тахсарыгар бу төрүт сыыһа сыһыан билиҥҥэ диэри бара турарын түмүгэр төрөппүт оҕотуттан, оҕо төрөппүтүттэн тэйсиилэрэ кэҥээн иһэр. Ол кэмнэргэ дьахтар эр киһилиин тэҥ бырааптаммытынан туһанан, талбыт идэтигэр үөрэнэрэ, үлэлиирэ күөмчүлэммэтин туһугар оҕо тэрилтэҕэ иитиллиитэ оччолорго бириэмэ ирдэбилин курдук буолбута эрээри, билигин көстөрүнэн, дьахтар эмансипацията уол, эр киһи-аҕа оруоллара түһүүлэригэр, онон дьиэ кэргэҥҥэ, общественнай олоххо сүнньүнэн матриархальнай сыһыан баһыйарыгар тиэртэ. Онон дьахтар, оҕо иитиитигэр (эгэ дьахтарга найыламмыт эр киһи дуо) кыһаммат буолуутун омсотун дьиэ кэргэҥҥэ мөлтөхтүк иитиллибит оҕолорбут сиэргэ баппат быһыылара-майгылара көрдөрөр. Быһатын эттэххэ, төрөппүттэрдээх да оҕо, детдом тулаайах да оҕото билигин уратылара суоҕун кэриэтэ. Сорохтор маны өһүргэнэ ааҕыаххыт эрээри, дьиҥ иһигэр оҕо иитиитин үгүс төрөппүт бэйэтигэр ылыммат буолбута ыраатта. Оҕо санныгар таҥнар таҥастаах, айаҕар аһыыр астаах, ыалдьыбат буолла да, билиҥҥи үгүс төрөппүт бэйэтин эбээһинэһин толорбут курдук сананар. Оҕо туох санаалааҕын-оноолооҕун, туох кыһалҕалааҕын билэ да

сатаабат төрөппүт оҕото улаатарыгар, оттон бэйэтэ кырдьарыгар эрэйдэнэр. Дьиэ кэргэн истиҥ сыһыаныгар бүөбэйдэммэтэх оҕо дууһата тоҥуй, санаата, быһыыта-майгыта хаҕыс, холуос буолара биллэр.
Аныгы ийэлэр уонна аҕалар үгүстэрэ кыраларыттан оҕо тэрилтэлэригэр иитиллэн улааппыт буоланнар бэйэлэрин оҕолоругар эмиэ тэрилтэ оҕотугар курдук сыһыаннаһаллар: ас-таҥас, хонук сир эрэ биэрэллэр, бэйэлэригэр мэһэйдэтимээри арааһынай видео киинэлэринэн саататаллар. Онон оҕо бэйэлээх бэйэтин да төрөппүттэригэр детдомҥа улаатар иитийэх оҕо кэриэтэ балаһыанньаҕа сылдьар.
Оҕо хайдах киһи буолар оҥкула биэс сааһыгар диэри түстэнэр диэн педагогика быһаарар буоллаҕына, тоҕо биһиги оҕону дьонуттан былдьаан, ийэни-аҕаны солбуйа сатыыбытый? Бэл биир дьиэ кэргэҥҥэ оҕо аҥардас эһэлээх эбэтин тыынынан иитилиннэҕинэ төрөппүттэрин кытта өйдөспөт буола улаатар буолбат дуо? Эгэ букатын туора дьон (оҕо тэрилтэлэригэр) ииттэхтэринэ бу оҕо ким оҕото буоларый: иитээччи Мария Ивановна дуу, төрөтөн эрэ кэбиспит Балбааралаах Баһылай дуу? Мин көрдөхпүнэ, бу оҕо ким да оҕото буолбатах – кини уопсай оҕо, судаарыстыба оҕото. Уопсай буолан хаалбыт оҕолор син-биир детдом иитиллээччилэрин курдук дууһа тулаайахтара. Нууччалар манныкка бэргэн да этиилээхтэр: “Не хлебом единым сыт человек”. Кырдьык, оҕо киһи буоларыгар төрөппүт ас-таҥас эрэ өттүнэн хааччыйара букатын татым.
Дьиэ кэргэн билигин оҕоттон тэйбитин чаҕылхай холобура – билиҥҥи оҕолор ийэҕэ-аҕаҕа иһирэх сыһыаннара сүппүтэ буолар. Онон оҕо ийэлээх аҕатын кинини аһынан-таҥаһынан, малынан-салынан, үбүнэн-харчынан эрэ хааччыйар эбээһинэстээҕин эрэ курдук ылынар. Ол иһин билиҥҥи ыччат бытыгын быһа үктүөр диэри ийэлээх-аҕатын моонньуларыгар олорон, пенсияларын сыыһын ыга үктээн ылан, бэлэми кэрбээччи буолла. Маннык быһыыга-майгыга амарах сыһыан диэн хантан кэлиэй? Оҕото төрүөҕүттэн төрөппүтэ туора киһи курдук тутта сылдьыбыт буоллаҕына, дьиэ кэргэн иһигэр бэйэ-бэйэҕэ харысхала суох тоҥуй сыһыан үөскүүр. Ол иһин оннооҕор оҕолор төрөппүттэрин дууһаларыгар турар дьулаан түбэлтэлэрэ, төрөппүт аҕа бэйэлээх бэйэтин кыыһын күүһүлээһинигэр тиийэ киһи өйүгэр баппат быһылааннар тахсар буоллахтара.
Оҕону аҥардастыы оскуолаҕа найылааһыны, общественнай бэрээдэги араҥаччылыыр тэрилтэлэр үлэһиттэрин оҕону иитии үлэтигэр сыһыаннарыттан эмиэ көрүөххэ сөп. Бэрээдэги кэспит оҕону туттахтарына, “Ким оҕотоҕунуй? ”, – Диэх оннугар, “Хайа оскуола оҕотоҕунуй? Кылааһыҥ салайааччыта кимий? ” – Диэн буолар. Хаһыакка суруйдахтарына, Сэмиэнэп Бүөтүр, Ньукулаайап Баһылай оҕото бэрээдэги

кэстэ диэн хаһан да суруйбаттар. Ол оннугар маннык оскуола оҕото буруйу оҥордо диэни куруук ааҕабыт. Мантан да көстөр, ыал, ийэ, аҕа оҕотун быһыытынан буолбакка, уопсай хааһына оҕотун курдук сыаналанар. Өссө маннык түбэлтэлэргэ, киһи сөҕүөх дьыала быһаарсыытыгар тустаах төрөппүттэр милиция отделениетыгар ыҥырбыт үрдүнэн кэлбэккэ аҥардас кылаас салайааччыта, оскуола иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччы эрэ кэлэн, сирэйгэ-харахха анньыллан, төрөппөтөх оҕолорун буруйугар аҥардастыы сэмэлэнэр түгэннэрэ аҕыйаҕа суох. Дьонноох сиргэ оҕо мэниктээтэҕинэ учуутал эрэ буойуохтааҕын курдук тыллаһааччылар эмиэ баар буолаллар. Кинилэр учууутал үөрэтэр, иитэр, эбиитин түннэри-күннэри харабыллыыр эбээһинэстээҕин курдук саныыллар. Хайа баҕарар киһи билэр да, билбэт да оҕотун сиэр быһыытынан бэйэтэ буойара тоҕо сатамматый? Тоҕо учуутал куруук кымньыы буола сылдьыахтааҕый?
Аны наар оскуоланы буруйдуур, оҕотун оскуолаттан, учууталлартан, арыт ыалларыттан да сирэйэ-хараҕа суох көмүскүүр төрөппүттэр бааллар. Кинилэр оҕолорун сөпкө иитэн, туох эрэ сыыһаттан, куһаҕантан көмүскүүр буолбатахтар. Төттөрүтүн оҕо иитиитин умнан кэбиһэ-кэбиһиэ хаһан эмэ саныыр ыаллар учуутал сүбэтин ыстыыкка көрсөллөр. Маннык ыаллар улахан алҕаһы оҥостоллор. Кинилэр оскуоланы мөҥүттэн, учууталлары араастаан сыымайдаан, оҕолорун иитиллэ сылдьар, үөрэх, билии ылар кыһаларыгар утары туруораллар, оҕо өйүн-санаатын буккуйаллар. Бу оҕо учуутал тылын истиэн, толоруон да иһин дьиэҕэ ийэ-аҕа утарыны туойара кинини кэдэрги майгыланарыгар тиэрдэр. Оҕо үксүн ийэтин, аҕатын тылын ордук ылынар. Оскуоланы кытта биир санаалаах төрөппүт оҕо иитиитигэр сүүйэрэ элбэх. Ол эрэн, биһигини, учуталлары кытта тэҥҥэ үлэлэһэр төрөппүт аҕыйах. Үгүстэрэ оҕото сүөргүтүк быһыыланнаҕына кистээн, кимиэхэ да эппэккэ саба тута сылдьар идэлээх. Бэйэ кыаҕынан дьиэ кэргэн маннык түбэлтэлэргэ оҕотун кытта киһилии кэпсэтэн, өйдөтөн иһэрэ буоллар, биллэн турар, дьиэ иһигэр быһаарсыынан хаалыан сөп буоллаҕа дии. Кыаллар дьыаланы тоҕо аан дойдуга айдаара сылдьыахтарай. Ону баара үксүгэр төрөппүт оҕотун хайдах гынан тылыгар киллэриэн билбэт, сатаабат, ол иһин наар кистии, аҥардастыы, көмүскүү эрэ сылдьарыгар тиийэр. Ол да буоллар буруйа таах хаалан испит оҕо улааттаҕына ыарахан буруйу оҥоруо баар. Онон, убаастабыллаах төрөппүттэр, оҕолоргут оскуолаҕа үөрэнэллэрин тухары учууталлары кытта бииргэ тирэх буоллаххытына, хайа-хайаҕыт да оҕону иитиигэ үлэҕит тупсуо.
Билиҥҥи төрөппүттэри да, оҕолору да телевизор букатын иэдэттэ: уруок, кинигэ ааҕар, туох

эмэ туһалааҕынан дьарыктанар хайаларыгар даҕаны мэлийдэ. Кинигэ ааҕыыта билиҥҥи оҕоҕо төрүт былыргы дьарык курдук өйдөнүллэр буолбута ыраатта. Эгэ спордунан, чэбдигириинэн дьарыктаныахтара дуо? Күнү быһа ыас ыстыы-ыстыы ити “холбуйа” иннигэр бүк түһэн олордохторо. Таһырдьа сибиэһэй салгынынан тыына, хамсыы-имсии түспүт киһи баар ини! Хаарыан олох, хаарыан арыллыбатах талаан, дьоҕур хаһан да бүппэт сериаллары, араас дьиикэй киинэлэрдээх кассеталары өрө мыҥыырга, компьютерга оонньуурга баранан иһэр. Убаастабыллаах төрөппүт, эн сааһырбыт, элбэҕи билбит киһи оҕоҥ олоххо билэ илигин телевизорынан хайдах көрдөрөллөрүнэн иитиллэ, уһуйулла олорорун тоҕо өйдөөбөтүҥ буолла? Эн көҥүллээн көрдөрөр киинэлэриҥ оҕоҥ мэйиитигэр программалана сылдьан, син-биир тугунан эрэ дьаалыйан тахсыан сөп. Оҕоҥ былыр үйэҕэ ким эрэ хоонньун сылыппытын, амсайыа суоҕун амсайбытын, тардыа суоҕун тардыбытын, туох эрэ куһаҕаҥҥа сутуллубутун, кыттыспытын өйдөөбөккө хаалыаҥ баар. “Аныгы оҕолор дьэ сүрдээхтэр” диэн ол-бу быһылааннары истэ-истэ сөҕүү-махтайыы бөҕө буолабыт. Дьиҥэр, оҕолор итинник иэдээннэри оҥороллорун төрөппүттэр бэйэбит бэлэмниибит. Ама киһи аймах олоҕу көччөх олороору бу орто дойдуга ийэ түһэҕиттэн бэбээрэн түһэрэ буолуо дуо? Төрөппүт бэйэтэ итинник телеман буоллаҕына, эгэ оҕо хаалсыа дуу. Эбиитин өссө компьютерга оонньуур кэмнэрин эттэххэ, бу оҕо хаһан туран-олорон оҕо-оҕо курдук сүүрэр-көтөр? Улаатан иһэр эт-сиин булгу хамсанары ирдиир. Оччоҕо оҕолор “тыыннарын” ханна таһаараллар? Оҕо барыта спортивнай секцияларга сылдьар буолбатах. Онон оскуолаҕа переменаларга ыһыы-хаһыы бөҕөнү түһэрэн, телевизорга көрбүт тэбиэлэһиилэрин үтүктэн, сарылыы-сарылыы көрүдүөрүнэн, кылаастарынан сырсан таһаараллар.
Урукку көлүөнэ төрөппүттэр ийэ-аҕа, эһээ-эбээ, эдьиий-убай педагогикатынан такайыллан, оҕону киһи быһыытынан иитиини тутаах, тыын боппуруоһунан ааҕаллара. Ону баар олохтон, уус-уран айымньылартан да ааҕан билэбит. Бу соторутааҕыта, бэс ыйын 27 күнүгэр “Кэскилгэ” Анатолий Павлов-Дабыл “Оһуокайдаах үрүҥ түүн” диэн ыстатыйатыгар: “Биһиги, сахалар, дьиҥ патриоттарбыт В. В. Никифоров–Күлүмнүүр, С. А. Новгородов, А. И. Софронов, Г. В. Ксенофонтов, П. В. Ксенофонтов дьиэ кэргэн сүҥкэн оскуолатын ааспыттара”, – диэн соҕотох биир этиинэн дьиэ кэгэҥҥэ оҕону таба иитии хайдахтаах суолталааҕын, кэрэ кэскиллээҕин ый бытын олус сөбүлүү аахтым.
Сорох төрөппүттэр биһиги анал үөрэхпит да суох, онон оҕону хайдах иитэри билбэппит, кыайбаппыт диэн саптына сатыыллар. Бу букатын сымыйа. Оҕону иитэргэ анал

үөрэх наадата суох. Үөрэҕэ суох былыргы өбүгэлэрбит оҕону иитэн, саханы саха оҥорбуттара буолбатах дуо. Былыр да саха оҕобун иитэбин диэн хам кууһан олорботоҕо. Тыыннаах буолар туһугар күн сырдыгын сырсан үлэлиир дьон оҕолорун бэйэлэрин кытта тэҥҥэ илдьэ сылдьан, олох бары муударастарын, очурун-чочурун өйдөтөн, эттэринэн-хааннарынан ылыннаран улаатыннараллара. Биһиги курдук оҕону күргүйдээн буолбакка, “ тукаам, тоойуом, сыллыый” дии-дии имэрийэ-томоруйа, сыллыы сылдьар үтүө үгэстээхтэрэ. Маннык уйан сыһыаҥҥа үөскээбит оҕо хайдах эһэ-бөрө майгыланыай. Кыратыттан кыана эрэ түстэр “туһа киһитэ” дэтэн, ийэ-аҕа түбүгүн тэҥҥэ үллэстэн, хайҕанар үөрүүтүн билэ улааппыт оҕо үлэ-хамнас туһа, кыайыы-хотуу, күүс-көмө, тирэх буолуу диэн өйдөбүллээх, сиэрдээх, киһилии майгылаах буола улаатар. Билиҥҥи көлүөнэҕэ өбүгэлэрбит курдук оҕону иитии суоҕуттан олохпут тыын боппуруоһа – кэлэр кэскили иитии улахан проблема буолла.
“Оҕону таба ииттэххинэ бэйэҥ дьолуҥ, сыыстаххына соруҥ” диэн норуот өһүн хоһооно оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитии сүдү суолтатын чаҕылхайдык көрдөрөр.
Россия үөрэҕин министрэ В. М. Филиппов быйыл сайын Саха сиригэр кэлэ сылдьан, Россияҕа оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор тэрилтэнэн хабыллыылара Франциятааҕар лаппа намыһах диэтэ эрээри, оҕо дьиэ кэргэҥҥэ иитиллэрэ кини киһи быһыытынан уһуйуллан тахсарын сүрүн мэктиэтэ.
Тылланыан да инниттэн дьааһылаттан саҕалаан, оҕо тэрилтэлэринэн улааппыт оҕо дьиэмсэҕэ суох. Кини ордук күргүөмүнэн сылдьар эйгэни ордорор уонна онно биир халыып быһыыга-майгыга, бэл таҥаска-сапка, сирэй-харах туттунуутугар, бүрүчүөскэҕэ тиийэ штампаланан хаалар. Онон тус бэйэ санаата (идивидуальноһа) суох улаатар оҕо атын ким баҕарар дьайыытыгар кэбэҕэстик киирэрэ өйдөнөр.
Дьиэ кэргэҥҥэ оҕо иитиллиитэ табыллыбатын биир туоһутунан оҕолор бырадьаактааһыннара да чаҕылхайдык көрдөрөр. Россия үрдүнэн 1998 сыл сэтинньи 20 күнүнээҕи көрдөрбүт дааннайынан 3-4 мөлүйүөн оҕо умнаһыттыы, кэрэдэктии сылдьар. Бу оҕолор бука бары аргыһыт уонна кырыымчык олохтоох ыаллар оҕолоро буолбатахтар. Кинилэр ортолоругар сэниэ да, баай да ыал ыччаттара дьиэлэринээҕэр уулуссаларга, подвалларга олороллорун ордорбуттара тугу көрдөрөрүй? “Нууччалар не от хорошей жизни” дииллэригэр дылы бу оҕолор төрөппүттэрин дууһаларыгар, сүрэхтэригэр кинилэргэ эрэ анаммыт сылаас, уйаҕас миэстэ көстүбэтэҕин туоһулуур. Арыгы, содур быһыы эбэтэр харахтара туолбат баайы сырсыы түмүгэр оҕолор тыыннаах тулаайаҕа буолаахтыыллар.
Оҕону иитии курдук өйдөнүллэр дьыалаҕа эҥин араас да көстүү баар.

Төрөппүттэрдээх оҕолорбут тыыннаах ийэлэриттэн-аҕаларыттан күрэнэн тулаайах буола сатыыллар. Оттон детдом тулаайахтара дьиэ кэргэн олоҕор иитиллээри кинилэри харайар итээччилэри ийэ-аҕа оҥосто сатыыллар. Детдом оҕолорун туһунан боппуруоһу таарыйбыппынан, уруккуттан илдьэ сылдьар бүөмдьү санаабын эттэхпинэ эрэ сатанар курдук. Детдомҥа иитиллибит оҕо (төрөппүттэрэ баалларын да, суохтарын да иһин) государство тэрилтэ оҕото буолар, ол аата ийэ-аҕа сылаас сыһыанын, дьиэ кэргэн эйгэтэ диэни билбэккэ, онно уһаарыллыбакка улаатар. Эбиитин бу оҕолору детдомтан детдомҥа төттөрү-таары хатайдааһын – атастаһыы диэн баар. Биир бэйэм маны букатын сөбүлээбэппин. Тоҕо диэтэххэ, дьиэтиттэн-уотуттан арахсыбыт оҕо аны төрөөбүт-үөскээбит дойдутуттан тоҕо эмиэ матыахтааҕый? Оҕо тулаайаҕын буруйугар аймахтарыттан, табаарыстарыттан, кута-сүрэ тэһийэр дойдутуттан ханна эрэ букатын билбэт сиригэр утаарыллара, ааҕааччылар, эһиги да санааҕытыгар төһө сөптөөх дьаһалый? Төрөппүтэ, дойдута да суох улааппыт оҕо туох тирэхтээх, хайдах силистээх-мутуктаах, санаалаах-оноолоох киһи буолан тахсыаҕай? Бу айылаах ыарахан олоххо детдомтан тахсыбыт оҕо хантан үптэнэн-харчыланан төрөөбүт дойдутун булуоҕай. Аймахтаһыы, уруурҕаһыы диэни билбэккэ улааппыт оҕо дьонум-сэргэм баар диэн төрүт сиригэр тардыһыа да биллибэт. Дьэ онон дьоно, аймаҕа, дойдута да суох улааппыт оҕо мунан хаалбыт дьылҕата ким суобаһыгар буоларый?
Түмүктээн эттэххэ, оҕо иитиитигэр билигин сүрүн алҕаспыт — оҕону дьиэтиттэн, дьонуттан туура тутан ылан, аҥардастыы оскуола, общественность иитиитигэр ылыммыппыт буолар. Иитии итинник хайысханан барбытыттан төрөппүттэр (ордук аҕалар) оҕону иитииттэн таһы тэйэн хаалбыттара буолар. Бэйэлэрэ эппиэтинэстэрин, эбээһинэстэрин да умуннулар диэтэххэ омуннааһын буолбата буолуо.
Онон оҕону дьиэтиттэн, дьонуттан араарбакка иитэр суолу тобулуу тускула оҥоһулуннаҕына сатанар. Быыкаан киһи орто дойдуга аҕалбыт ийэлээх-аҕатыттан – олох уһун эрэйдээх суолугар сирдээччи бастакы иитээччилэриттэн – арахсыбакка, кинилэр такайыыларынан өйө-санаата, дууһата, кута-сүрэ иитиллэригэр дьааһыла диэн тэрилтэ отой да наадата суох. Ситэ тыллана да илик оҕо туора киһи тылынан, салайыытынан иитиллэрэ букатын сыыһа буолбатах дуо? Сыыһатын ааһан, айылҕа төрүт сокуонун утарар. Киһи-киһи санаата тус-туһунан, эгэ быһыыта-майгыта дуо. Оччоҕо тоҕо ийэ-аҕа оҕотун туора киһи иитиэхтээҕий? Оҕо тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ, эһиги, мин этэрбин тиэрэ эргитэн өйдөөн өһүргэнимэҥ.
Күндү төрөппүттэр, учууталлар, үөрэҕэ суох муударай өбүгэлэрбит

оҕону таптыы, такайа ииппит сатабылларын, ньымаларын туһунан, дьиэ кэргэн диэн оҕо таптанар, кэрэҕэ уһуйуллар, ийэҕэ-аҕаҕа уонна бар дьоҥҥо туһалыыр киһи буола улаатар биһигэ, сылаас уйата диэн өйдөбүлүнэн күүспүтүн түмэн, өйбүтүн, сүбэбитин холбоон үлэлиэҕиҥ.
Мария МИХАЙЛОВА,
Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх
оскуолатын учуутала.
2000 сыл