Бүгүн Арбаҕастаах ойуун кыырарын көрөөру дьон бөҕө мустубут. Кэҥэс соҕус балаҕан дьиэҕэ, кэтэҕэриин ороҥҥо олороллор. Сорохтор талах олоппоско аргынньахтаабыттар.
Өр кэтэспиттэрин кэннэ ойуун кыаһааннарын тыаһа кылырдаан, кутуруксут уолунаан киирэн кэллилэр. Аймана олорбут дьон ньим бардылар. Ойуун “миинэр миҥэтин” дүҥүрүн куурда уурдулар. Арбаҕастаах ойуун эргэлээх хараҕынан эриличчи көрөн дьэ дьулаан дьүһүннээх. Тымтык уотун симик күлүгэр дьон көрдөҕүнэ бэдэр кыыл хараҕын санатар. Дьон саллан иһийэн олордулар.
Ойуун дьону дьулатаары айаҕын киэҥник дьааһыйбытыгар үөн тыла быгыалыырга дылы гынна. Ойуун көмүлүөк оһоҕу буккуйбутугар оһох бэлэһиттэн хара суор көтөн тахсан, ойуун санныгар сахсас гына олоро тустэ. Арбаҕастаах талах олоппоско кэлэн олордо.
Хара суор турулус-ирилис көрөн киһилии саҥалаах буолла. «Хаах! Хаанна хаптар! Хайа муҥун харах сиэбэтэх, харах оҥпотох ыраатта!!” - диэн халаахтаата.

«Аар дьаалы аат татай! Маҕалайыҥ туолбат абааһы тэнсигэ! Мэ, мин эппин сиэ!», - ойуун уҥа илиитинэн быһыччатын сулбу таһыйан таһааран хаҥас илиитин харытын элийэ быста уонна суорга ууммутун суор хабан ылан көмүлүөк оһох ураатынан таһырдьа көттө. Дьон соһуйан айахтарын атан хааллылар. Харахтарын баайбыта эбитэ дуу. Дьон син биир иһийэн олордулар, сахсырга тыаһа эрэ дыыгыныыр.

• Кырдьаҕас аһаан баран “эрэйдэнэн” көрөрүҥ дуу – дьадаҥы Дьэкириэм куттанан торбос сонун тэллэҕэ илигирии турда. Арбаҕастаах ойуун сандалыга ас тардыбыттарын аһаан бахсырыйда. Дьон ойуун билигин аҕай суорга илиитин быһан биэрбитин олоотоон көрө сатыыллар. Борук-сорук хараҥаҕа көрдөххө эмиэ да илиитэ баарга дылы. Дьон сирэйэ кини диэки мэлээриҥниирин көрөн ойуун икки илиитин уунан көрдөрөр: «Аат татай! Мин түөрт лабаабыттан биирэ итээтэ диэн уөрэ олороҕут дуо?”, - өһөхтөөҕүнэн көртөлүүр. Айаҕын аппытыгар бэлэһиттэн киһи илиитэ быгыалыы сырытта. Маны көрөн эбии иэдэйиэх дьон, кутуруксут уол кинилэр диэки көрөн мүчүк гынан ылан, кыһаммакка аһаан чалмааттанарын көрөн арыый эрдийдилэр…
  Кэмниэ кэнэҕэс ойуун айгыраан туран дүҥүрүн ылан балайда турбахтыы түһээт былаайаҕынан дүҥүрүн охсон дэгэрэҥнэттэ. Кыаһааннарын тыаһа кылырдаан арбаҕар баттаҕа илгиһиннэҕин аайы ыһыллаҥныыр. Улам илгистэн тэтимирэн истэ. Дьиэрэҥкэйдээн эрэрдии чэпчэкилии ойуолуур.
  Кутуруксут уол саппай уопсан истэ. Эмэгэттэрин сирэйэ ханньайбытын дьон бэлиэтии көрдүлэр. Кыыран илгистэн тэппит атаҕын кубулуппакка алтыс олбохторун аастылар. Сэттис олбохторун сэтиилэнэн ахсыс олбохторугар аараан тохсус олбохторугар тохтоотулар. Ойуун көстөөх сиринэн

  сүүрэн кэлбиттии тириппит. Ойбонтон уулаабыт сылгылыы титирэстиир. Хараҕын өҥүргэһинэн көрөөт тиэрэ баран түһэн эрдэҕинэ кутуруксут уол нэһиилэ хабан ылан өйөөн сытыарда.
  Арбаҕастаах ойуун икки дьабадьытыттан үрүҥ күүгэн сынньылыйбыт. Дьон тыыммакка да олордулар. Хамсалаах табах быстыҥа сыппахтыы түһээт ойуун олоро биэрдэ. Дьону саҥа көрбүттүү олоотоото. Онтон ханна баарын дьэ өйдөөн талах олоппос ылан олордо: «Аар дьаалы! Эчи Арах! Иэгэйэр икки атахтаах иэримэ дьиэни иччилээбэт дьылҕаламмыппытын курдук көрдум»

• Кырдьаҕас туох сүрэ кута буолуой? - боруҥуй муннуктан кэһиэхтээх саҥа иһилиннэ. Ойуун сирэйэ дьэбин уоһуйан: «-Аан ийэ дайдыны илбистээх тыыннаах итии хааннаах урдустар сэриинэн тииһэн хаанынан уһаараары гыммыттар. Абааһы уола Уот Дапсыырай үөһээттэн хааннаах холорук буолан ытыйан түспүтүн үтэйэ сатаатым да, арҕаа илин улуустарынан өрө ытыйан бурҕайа турда».
  Арбаҕастаах ойуун - Үрүн Айыы ойууна. Дьадаҥыларга босхону кэриэтэ көрүүлэнэр. Баайдарга кыырдаҕына тарбыйахтаах ынаҕы сиэтэн ылар. Ол иһин дьадаҥылар ытыктыыллар. Баайдар өстүйэллэр. Биирдэ түүн ойууҥҥа өстүйэн баайдар чаҕардарын ыытан отун уоттуу сатаабыттара. Ох сааннан, уоттаах оноҕоһунан ытыалаабыттара бэйэлэрин отторугар көтөн тиийэн умаппыта. Ойуун идэһэтин тутан астаабыттара эмиэ бэйэлэрин сүөһүтэ буолбута. Өссө да атын ыар дьыаланы оҥотторуохтарын чаҕардара ойуунтан куттанан буолумматахтара. Онтон ыла Арбаҕастаастаах ойуун аата-суола аатырбыта. Баайдар да саллар буолбуттара.

Биһигини эрэ хаарыйбатын диэбиттии ойууҥҥа ньымааттаан хаптаҥнаһаллара.
Аҕыйах сыллааҕыта Тимир Тыҥырах диэн нэһилиэк кинээһэ күҥҥэ көрбүт соҕотох кыыһа тыаҕа кыргыттары кытта отоннуу сылдьан муммута. Бүтүн нэһилиэк дьоно тыаҕа тахсан көрдүү сатаабыттара да булбатахтара. Тимир Тыҥырах ойоҕо ытаан сирэйэ дарбаччы иһэн кэргэнигэр эппитэ.

• Арбаҕастаах кырдьаҕаска бараҥҥын көрдөс. Буллаҕына кини булуоҕа. Атыттар таах сымыйаннан ойуумсуйбута буолаллар. Арыгы эрэ иһэргэ бэртэр! Күҥҥэ көрбүт көмүс чыычаахпыттан маттахпыан! - диэн умса туттан ытаан санна титирээбитэ. Хамначчыт кыргыттар эмиэ хаарыллыахпыт диэн хара дьиэҕэ таҕыстылар. Хотуннара онто да суох тыыннарын иһиллээри гынна. Син биир кинилэр буруйдаах буолаллар. «Бу кыргыттар эр көрдөөннөр! Кыыбаҕаларын кыаммакка оҕону соҕотохтуу быраҕан сылгыһыт уолаттардыын таҕылларын ханнараары бардахтара сирэҕэстэр!», - хотуннара хаҕыстык саҥартаабыта.
  Дьиҥинэн, хата кыыстара сылгыһыт уоллуун мэлдьи акка хатаастааччы. Бииргэ отоннуу сылдьан кыыс ханна барбытын бастаан аахайбатахтара.

  Үксүн бэйэтэ билэринэн сүтэн хаалааччы.

• Уурай! Эмиэ киибэһэ киирэн ытаан энэлийэн эрэр! Оҕобут көстүө буоллаҕа дии!- Кинээс ойоҕор дьорҕойдор да кыыһын санаан сүрэҕэр ыттаран олордо. Кинилэр да инчэҕэй эттээх дьон буоллаҕа дии.

• Ол ойууҥҥа хайа сирэйбинэн тиийэбин. Үнүр абырах көрдөөбүтүн батан ыыппыппыт дии - кинээс арыый сыһыйда.

• Көрдөс ээ бараҥҥын! Куттанабын диэриий! - дьахтар силбиэтэнэр.

• Чэ уоскуй. Кырдьаҕаска бара да сылдьыллыа - Кинээс барардыы сорунна…
  Тимир Тыҥырах ойуун олорор алааһыгар тиийэн балаҕаҥҥа киириэн саллан турда. Олбуору эргим-ургум көрдө. Күрүө баҕанатыгар суор эмэгэттэрэ оҥоһуллубуттар. Онтон баарыаҥҥаттан кинини батыһа көтөн кэлбит суор сохсос гынан аарыма тииккэ түһэн олордо. Эмэгэттиин майырдыын бары кинини кэтииллэрин курдук көрөн этин сааһа аһылынна. «Дугдуруй да оҕус» дии санаат балаҕан халҕанын арыйа тарта.
  Халҕан кыыгынаан аһылынна. Кинээс киирэн:

• Кырдьаҕастар кэпсээҥҥит - диэбитигэр ойуун эмээхсинэ: - Суох эйиэнэ?- үгэһинэн кэпсэттэ. Арбаҕастаах ойуун киһи киирдэ диэн кыһаллан кэннин да хайыһан көрбөтө. Мас хамыйаҕынан күөнэх сии олордо.

• Арбаҕастаах кырдьаҕас кинээскин көрсүө да эбиккин - Тимир Тыҥырах кэлэйбиттии иэдэс биэрэр

• Көрсүөхтээҕэр буолуох арыаллаан аҕаллым дии - Ойуун дьэ талах олоппоһугар хачыгыраан эргийэн эргэлээх хараҕынан кинээһи өтөрү көрдө. Кинээс ойуун суор буолан кинини эргийэ көтө сылдьыбытын сэрэйэн этэ саласта. Уоттаах харахтары уу хараҕынан утары көрүө суохтуу хараҕын куоттарда. Ымманыйбыта буолла.

• Ол иһин даҕаны эн обургу сырыттаҕын дии һэ-һэ. Дьэ нэһилиэк ытык киһитэ буолаҕын. Көрдөһөр да күттүөннээх, ааттаһар да ахсааннаах. Күҥҥэ көрбүт күөрэгэйим көтүрдэр тииспит миилэтэ, көрдөр хараҕым дьүккэтэ суос соҕотох оҕобут сүттэ. Истибиккит буолуо. Эрэйдэнэн көрөрүҥ дыу диэн кэллим. Биир бээгэй ынаҕы манньалыам. - Кинээс кэһиэхтээх куолаһынан эттэ.
  Онтон ойууну мыынар дии санаан:

• Биир быа түспэтэх хаҥыл сылгылаахпын ону эптэхпинэ уолаттарга айааһаттаран миинэр миҥэ оҥостуоххун сөп - Кинээс саҥатын ойуун баардылаабакка наара оронугар баран өттүгэстээн сытта.
  Эмээхсин Кинээскэ чэй кутан сандалыга ыҥырда. Ойуун сыппахтыы туһээт: - Сарсын биллэ сылдьыам - эрэ диэтэ. Кинээс үөрэн сэгэс гына түстэ. Оҕотун булбуттуу сананна: - Ол иһин даҕаны быһа гыммат буоллаҕыҥ. Бэрт сөп, сарсын күүтүөхпүт. Бу кыра кэһиилээх кэллим. - " Хайыыбын" диэбиттии култаҕар иһиттээх арыгыны ыараҥнатан көрдөрөр. Ойуун эмээхсинин диэки кэҕис гынна. Кинээс арыгыны ойуун эмээхсинигэр биэрээт чэпчээбиттии туттан тахсан барда. Баарыан арыаллаан кэлбит

  суора тоҕо эрэ көстүбэт буолбут…

Сарсыныгар ойууну кэтэһэн түннүгү манаһаллар. Тимир Тыҥырах тахсан айан суолун диэки олоотуур. Ойуун көрүүлэнэрин көрөөру эмиэ дьон бөҕө мустубут. Күн сис оройунан арҕаалыар дылы кэтэһэ сатаан баран тарҕаһыах буолан эрдэхтэринэ, биир оҕо айманан киирдэ: - Арбаҕастаах ойуун кэлэн иһээр! Кыыскытын Туйаараны атыгар олордон аҕалан иһээр! - оҕо саҥата чаҕаарда.
Дьиэҕэ баар дьон тоҕо сууллан таҕыстылар. Ойуун атын сиэтэн кэлэн иһэр. Кыыһы атыгар олордубут. Кыыс ат ыҥыырын хонсуоччутуттан тутуһан умса түһэн олорор. Тимир Тыҥырах ойоҕунаан утары сүүрдүлэр. Кыыһы дьон өйөөн түһэрэн дьиэҕэ киллэрдилэр. Ойуун көрүүлэммэт буолтун сэрэйэн дьон тарҕастылар. Сорохторо туох буолбутун, кыыстара ханна сүтэ сылдьыбытын билиэхтэрин баҕаран ,ону билээри хааллылар.
Кыыстарын хоско киллэрэн сытыардылар. Кинээс чаҕар дьахтары соруйан ойууҥҥа ас таттарда. Улахан мас сундуугуттан биир иһит арыгыны таһааран сандалыга уурда. Көрөн турааччылар силлэрин быһа ыйыһыннылар.

• Кырдьаҕас дьэ махтал буолуохтун! Мэ, сылааҕын таһаар уонна кэпсээ оҕобутун хантан буллуҥ? - кинээс эппитигэр ойуун дьоҥҥо мэһэйдэппиттии тутунна, ону бэлиэтии көрөн Тимир Тыҥырах: - Чэ, тарҕаһыҥ эрэ, тугу өрө мыҥаатыгыт! - диэн холдьохто. Дьон уку-суку таҕыстылар.

• Аар дьаалы! Айыыҥ-хараҥ элбэҕэ бэрт эбит. Оройунан харахтаах, уолугунан айахтаах абааһы уолуттан кыыскын нэһиилэ күөйэ көтөн иннин быһан аҕаллым. Ойуун эппитигэр кинээс сөбулээбэтэхтии көхсүн этиттэ да, саҥарбата. - Кыыскын дьадаҥы кыргыттар соруйан муннарбыттар дииргин уурат! Бэйэтэ ханнык эрэ урдуһу батыһан барсан испит быһыылаах.

• Ол аата тугуй! Кыыспытын аатын алдьатан баран бырахпыттар дуо? - кинээс ойууну быһа түһэр.

• Бу диэн билбэтим, бука сэрэйдэххэ алаас саҕатыгар атын нэһилиэк сылгыһыт уолун кытта кистээн көрсөллөр курдук көрдүм. Чээккэйбит суоллара баар. Онтон бу сырыыга туох эрэ биллибэт күүс кыыскытын атын сиринэн үтэйэн муннарбыт. Ону дьалбыйан үтэйэ сатаатым да, хайыыр.

• Дьэ кырдьаҕас, улахан махтал, кыыспытын булан аҕалбыккар. Уонна бу кэпсэтии туһунан хаптаҕай кулгаахтаах истиэ суохтаах уонна эмиэ “эрэйдэнэн” көрөрүн дуу - кинээс ойуунтан кыыһыгар абааһы кырыыһа иҥпитэ буолуо диэн үтэйэригэр уонна эмтииригэр көрдөстө.

• Утуйан сынньаннаҕына үчүгэй буолуоҕа, сарсын кэлэ сылдьыам - ойуун лиһигирэччи үктэнэн тахсан барда.
  Ойууҥҥа кинээс биир ынаҕы кытта хаҥыл соноҕоһу биэрбитин ылбатаҕа. “Бэйэҥ дьаһайаҥҥын дьадаҥы дьоҥҥо харата амсат” - диэн эппитин Тимир Тыҥырах бэрт аҕыйах кырбаһы үллэрбитэ буолбута. Ойууҥҥа биир атаҕы ыыппыт этэ.

*
Кыыстара Туйаара саҥата-иҥэтэ суох сылдьар буолбута. Ыалдьыбыта биллибэт эрээри санааҕа баттата сылдьар курдуга. Кыргыттары кытта сайылыкка барсарын дьоно көҥүллээбэт буолбуттара. Туйаара кинээс кыыһа диэтэххэ көрсүө-сэмэй. Хамначчыт кыргыттартан кими да туора көрбөт этэ. Сороҕор тэһийбэккэ ынах ыаһара. Ыал соҕотох атаах кыыстара буолан сороҕор хаппырыыстыыра ханна барыай. Иитиитэ оннук буоллаҕа.
Кыыс киэһэ өттүгэр алааска оҕолору кытта оонньуура. Ол сылдьан биир ыаллыы нэһилиэк уолун кытта билсибитэ. Дьулугураабыт уһун уҥуохтаах, арыы саһыл хааннаах. Кэҥэс харахтаах хойуу хаастаах уолу кыыс ис - иһиттэн сөбүлээбитэ. Уол киэһэ аайы кыыска кэлэр буолбута. Оҕолортон кистээн көрсөр этилэр. Мэлдьи көрсөргө бэлиэ буоллун диэн үс аарыма хатыҥ сэргэ үүммүтүгэр көрсүһэллэрэ.
Кыыс хойутаан да кэллэҕинэ көлөһүннээбит аттаах уол бэлиэр кэлэн күүтэн турар буолара. Туйаара уолу санаабатах күнэ диэн суоҕа. Устунан уолу таптаан кинитэ суох сатаныа суоҕун билбитэ. Уол уураатаҕына дьикти итии сүүрээн иилии кууһара. Имэҥнээх таптал диэни дьуөгэлэриттэн истэр эрэ этэ. Маннык истиҥ сыһыан баарын саҥа билбитэ. Кыыс оҕо сиэринэн кыталыктыы кынталдьыйа үөрэ-көтө дьиэрэҥкэйдии сылдьар буолбута. Дьонугар “кыргыттарга баран кэлиэм”- диэн уолунаан көрсөрө.
Хомойуох иһин уола дьадаҥы ыал оҕото буоларын эппитэ. Кыыс бастаан улахаҥҥа уурбатаҕа. Ас-таҥас хантан кэлэрин билээхтээбэт буоллаҕа. Онтон Айаан: - Туйаара, эн аҕаҥ кинээс дии. Онон соҕотох кыыһын миэхэ ыал хамначчытыгар биэрбэтэ чахчы - диэбитигэр кыыс хараастыбыта.

Айаана атын кыыска барыан санаатаҕына сүөм түһэрэ. Ийэтин кытта кэпсэтиэн баҕарара да, тыл быктара илик.
Туйаара тыаҕа муна сылдьыбытын санаатаҕына куттанан соҕотох сылдьыан баҕарбат. Үнүр кыргыттары кытта отоннуу барсыбыта. Киэһэ иһиттэрин толорон, төннөн иһэн Туйаара биир дьүөгэтин - Саргыны туспа ыҥыран кулгааҕар сипсийбитэ.
– Саргы, эһиги бара туруҥ мин кэнники тиийиэм. Айаанныын көрсүөхтээхпит - диэбитигэр дьүөгэтэ: - Кэбиһиий Туйаара, мантан быһалыы түһэр арыый эрдэ ини. Муннаххына дьонуҥ биһигини дьэ чааммытын тардаллар.

• Саргы, бүт эрэ. Эттим дии эйиэхэ бэйэм тиийиэм диэн! Бу ыллыгынан сис аллара быһалыы түстэхпинэ көрсүөхтээх алааспытыгар тиийэбин - Туйаара энчирэппэттии эттэ.- Чэ, ол кыргыттаргын сит, мин бу ыллыгынан быһалыы түстүм, - Туйаара дьүөгэтигэр мүчүк гынаат, ыллык омоонунан сис аллара түстэ.
  Ыллыга эмиэ даҕаны тус соҕуруу салайда. Кыыс өр хаамта да, алааһа кэлэн биэрбэтэ. Арыый эрдэ атын ыллыгынан киирбитин сэрэйдэ. Төптөру төннүөн саараан турда. Таҥнары түстэхпинэ түһүөхтээх ыллыгым кэлиэ дии санаан баран истэ. Ыллык омооно да көстүбэт ыт мунна баппат ыркый ойууругар киирэн таҥаһын, сирэйин - хараҕын хайа тарта.
  Кыыс маннык дьүһүннээх Айаанныын хайдах көрсүөн санаата. Онтон мээнэ баран иһэн кыбыстыахтааҕар буолуох хайдах бу хара тыаттан дьонноох сиргэ тиийэн тыыннаах ордор санаа киирдэ. Тыаҕа эһэлэри - бөрөлөру санаан куйахата күүрдэ. Ытыы-ытыы дьүөгэлэрин уонна Айааны үөгүлээн ыҥыра сатаата. Түҥ тыаҕа өй дуораана эҥсиллэн иһилиннэ.
  Күһүҥҥү халлаан боруҥуйан барда. Кыыс муммутун билэн умса туттан ытыы олордо. Тыаҕа мээнэ сарылыан эмиэ куттанар. Баҕар бу диэкинэн атын нэһилиэк кэлиэ диэн эмиэ барбахтаата. Халлаан улам хараҥарда. Кыыс куттанан, тоҥон даҕаны дүлүҥ үрдүгэр олордо.
  Ол олорон көрбүтэ хараҥаҕа туох эрэ күлүк барыйан кэллэ. Кыыс эмискэ көрөн сарылаан иһэн айаҕын саба тутунна. Өйдөөн көрбүтэ аттаах киһи эбит. Кыыс үөрэн иһэн эмиэ да куттанна. Ох сааны сугэ сылдьар. Батаһын ыҥыырыгар төргүүлэммит. Хаамтаҕына тимир куйахтара кылырдыыллар. Кыыс хараҥаҕа да туох эрэ былыргы боотур киһитин сэрэйдэ…
  Туйаара бу дьикти киһини салла да көрдөр аччыктаабыта, сылайбыта таайан кэпсэтэргэ сорунна. Боотур дьүһүнэ саха курдук да буоллар, тыла олох атын эбит. Кэпсэтэн өйдөспөтүлэр. Кыыс илиитинэн көрдөрөн муммутун быһаара сатаата. Боотур кыыһы түүлээҕэр чэпчэкитик көтөҕөн атыгар мэҥэһиннэрдэ. Кыыс ханна барсарын билбэтэр да, утарылаһа барбата. Дьонноох сири буллаҕына баҕар аҕата кэлэн булуо уонна хайыыр да кыах суох. Ат ыҥыырын кэннигэр олорсон истэҕинэ хараҥаҕа мастар элэҥнээн барыҥнаһаллар. Ат тоҕо эрэ нэҥсиэтэ суох, көтөр курдук. Биир алааска кэллилэр. Дьиэ, балаҕан да баара көстубэт, арай тирии тордохтор маҥхаһаллар. Боотур кыыһы биир тордоххо киллэрэн аһатта. Таба этэ, тыла сиэттэ. Кыыс сылааска бигэнэн сылаата таайан утуйда.
  Туйаара түһээтэҕинэ тоҥус ойуунун кытта кинилэр Арбаҕастаах ойууннара күөн көрсөн, күрэс былдьаһаары тураллар.

Тордохтор аайыттан тоҥ биистэр тахсаннар көрөөрү үмүөрүспүттэр. Туохха дьоҕурдаахтарын, «көтүтэллэрин» көрдөрүөхтээхтэр эбит. Тоҥус ойууна саннын байаатыгар дылы баттахтаах, маадьаҕар атахтаах. Икки өттүгэр иҥнэри түһүөхтүү түөрэҥэлээн хаамар. Туох эрэ диэн элбэҕи ботугураан кутар-симэр.
Биир аарыма тиит анныгар иккиэн турдулар.Тоҥус ойууна айаҕыттан эриэн үөнү субуйан таһааран Арбаҕастаахха кыыратта. Ону биирдэһэ аһаран биэрбитигэр үөн сиргэ түһээт кыыс диэки кыймаҥнаан сыылла. Арбаҕастаах ойуун дүҥүрүн иһиттэн икки былас уһуннаах, ардай аһыылаах сордоҥу сулбу ойутан таһааран эриэн үөҥҥэ элиттэ. Сордоҥ үөнү мөҕүһүннэрбитинэн соҕотохто хадьырыйан кэбистэ.
Ону көрөн Тоҥус ойууна киһи куйахата күүрүөх часкыырын түһэрдэ. Уонна аттыгар турар тоҥус хоһуунуттан кылыһын холурдук сыыйа тардан ылла. Дьон куттанан кэннилэринэн тэйдилэр. Туйаараны булан аҕалбыт хоһуун кыыһы көмүскүөхтүү иннигэр турда. Тоҥус ойууна Арбаҕастааҕы өтөру түһүөхтүү дьүккүҥнүүр. Биирдэһэ сирэйэ ымыр да гынан көрбөт. Тоҥус ойууна чаҥыргыы часкыйаат сытыы кылыһынан бэйэтин төбөтүн быһа сотунна. Дьон ону сэргэ сарылаһа түстүлэр. Ойуун төбөтүн тиит лабаатыгар ыйаата. Онуоха Арбаҕастаах дүҥүрүттэн хара суор халаахтаан тахсаат, киһи төбөтүн мас лабаатыттан кытаахтаан өрө көтөн таҕыста. Ону хантан куөрэйбитэ биллибэт кыырт мохсоҕол кыырайа сурулаан суорга түстэ. Суор көхсүттэн түүтэ бурҕайда. Мохсоҕол ойуун төбөтүн дэгиэ тыҥыраҕынан кыттаахтаан аҕалан ойууҥҥа тиксэрдэ. Ойуун ону олордунан киһи киһитинэн буола түстэ.
Тоҥ биистэр үөрэн үөгүлээтилэр. Бэйэлэрин ойууннарын эҕэрдэлиирдии дьүккүҥнэһэллэр. Арбаҕастаах ойууну хоттордуҥ диирдии бэйэлэрин тылларынан үлүгүнэйэллэр. Эмиэ да : “аны эн көрдөр” диир курдуктар. “Бу кыыһы биһиги илдьэ хаалыахпыт” диирдии Туйаараны көрөн-истэн үөмэхтэһэллэр. Арбаҕастаан ойуун суордуу саҥаран лыҥкынатта. Суор көтөн кэлэн санныгар олордо. Көхсө сороломмут. Хаан-сиин буолбут. Ону көрөн тоҥустар күлэн алларастастылар.
Туйаара кинилэр ойууннара хотторон эрэриттэн харааста айманна. Киниэхэ барыахтыы дьону силэйэн эрдэҕинэ харбаан ыллылар. Арбаҕастаах ойуун суорга тугу эрэ ботугураат ыытан кэбистэ. Суор өрө көттө. Таҥалайын таҥсынан лыҥкынатан алааһы кыйа көтө сырытта. Тоҥустар туох буоларын кэтэспиттии эргим-ургум көрөллөр. Эмискэ хара тыа быыһыттан ардай аһыылаах бөрөлөр айахтарын кытарчы аппытынан сундулуһан таҕыстылар. Бөлуөхсэн турар урдустар үрүө-тараа ыһыллан куоттулар.
Арбаҕастаах ойуун Туйаараны харбаан ылаат атыгар мэҥэһиннэрдэ уонна ойута турдулар…

Туйаара эмиэ да түүл эмиэ да илэ курдукка киирэ сылдьыбыта.
Баҕар хара тыаҕа соҕотох муна сылдьан куттаммытыттан буолуо, Арбаҕастаах ойуун тардыалаабытыгар уһуктубута. Урут бу ойуунтан куттанар бэйэтэ, чугас киһитин курдук ылыммыта. Төһө өр маннык түүл-бит курдук муна сылдьыбытын билбэт. Эмиэ да тоҥус эдэр хоһууна кыыһы аһатан, бэрийэн истиҥник сыһыаннаспыт курдуга. “Ити туох өтөхтөрөй?” -Акка мэҥэстиһэн айаннаан иһэн кыыс ойуунтан ыйыппыта.

“Былыргы кыргыс үйэ дьоно олорон ааспыттар” - Ойуун кыыһы бачча ыраах туох сирдээн аҕалбытын сөҕө санаабыта.
Тоҥус ойуунун уҥуоҕар тиийэн үтүөнэн кыыһы төннөрөрүгэр эппитэ. Тоҥус ойууна силлиэ холорук буолан оту-маһы ытыйан барчалаан Арбаҕастааҕы үтэйэ сатаабыта да, биирэ оннуттан силир да гынан көрбөтөҕө. Кыыска итинник диэн кэпсээбэтэҕэ. Бу дойдуттан ойуун тэйэ охсор эрэ санаалаах атын тиэтэппитэ. Туйаара ойууҥҥа тугу түһээбитин кэпсээбитэ. Дьиктиргиэх иһин ойуун барытын билэр эбит: - Ханна сылдьыбыккын иэгэйэр икки атахтаахха, иннинэн сирэйдээххэ быктарыма. Ити тоҥус ойууна үтүөнэн араҕыа суоҕа диэбитэ.
Туйаара эмиэ куттаныах санаата кэлбитэ. Эргим-ургум көрөн испитэ. Тыалга охтубут аарыма бэс силиһин сыгынаҕа Тоҥус ойуунун баттаҕа арбайан олорорун курдук көрбутэ. Кыыс эмиэ өй-мэй баран ойуун көхсүгэр умса туспутэ.Ойуун кыыһы ыҥыырга олордон, бэйэтэ кэннигэр мэҥэстэн өйөөн испитэ. Дьиэтигэр тиэрдэн кыыс дьонуттан махтал тыл истибитэ. Эрдэ Тимир Тыҥырах кинээстиин кэпсэппит манньатын ылбатаҕа. Кинээс атах эт ыыппыт этэ. Ама да ойуунун иһин син инчэҕэй эттээх, аһынар сурэхтээх буоллаҕа.

Батталлаах баай кинээс кыыһа диэн туора көрбөтөҕө.

Бу кэмҥэ Айаан уол Туйааралыын көрсүөхтээх сирдэригэр күн аайы кэриэтэ атынан айаннаан кэлэр. Кэлэн аар хатыҥнарын анныгар олорон кэтэһэ сатыыр. Сороҕор үс салаалаах аарыма хатыҥҥа ыттан кыыһы көрөн кэтиир. Киминэн эмит ыҥыттарыан иһин бу бөһүөлэккэ кими да билбэт, уонна дьадаҥы уол баай кинээс кыыһын ыҥыттардаҕына хата күлүү гыныахтара.
Уол хас да күн кэлэн күүтэ сатаан, бырдах аһылыга буолла. Таарыйа күөллэри кэрийэн субуйааҥкы саатынан кус ытар. Баайдар сылгыларын маныыр, көрөр. Бу саата, миинэ сылдьар ата барыта Бахсыр Баай киэнэ. Уол кыра эрдэҕиттэн тулаайах хаалан турар бэйэтэ бу. Саас биир эмэ биэ алҕас кулуннаата да уол буруйдаах буолан иһэр. Бу билигин сылгылары кэрийэбин диэн ааттаан эмиэ Туйааратын көрсө бара сырытта да кыыһа суох. Айаан уһугулаан “Ол иһин даҕаны баай уолу буллаҕа дии. Мин өссө туох эрэ дьонноох, баайдаах курдук киниэхэ иҥээҥниир эбиппин”, - уол кыбыста санаата.
Туйаара наһаа да кинилиин истиҥник сыһыаннаспыта. Айаан баай киһи кыыһа диэн толлор симиттэр этэ. Кыахтаах ыал кыыһа буолан ырааһа, чэбэрэ. Дьадаҥы кыргыттар ортолоругар көрдөххө кустар быыстарыгар куба сылдьарын санатара. Икки нэһилиэк оҕолоро алаас саҕатыгар мустан оонньууллара, хабылык хапсаллара. Туйаара Айаан диэки ыас хара хараҕынан кылап гына көрөн ылара. Ону биир малаҕар сирэйдээх толуу көрүҥнээх баай уола кинилэр диэки сөбүлээбэтэхтии көрөрө.
Оонньоон бүтэн кыргыттары атааралларыгар кыыс Айаан диэки чугаһыы сатыырын сэрэйбитэ. Онтон эр ылан уол тохтотон кэпсэппитэ. Онтон ыла истиҥ сыһыаннара чугасыһан бастакыларын уураспыттара. Кыыс отон кыһыл обуйук уоһуттан уураһан уол имин хаана кэйбитэ. Онтон ыла хаһан киэһэ буолан Туйааратын кытта көрсөрүн эрэ саныыра. Утуйарыгар кыыһы саныы сытан устунан түүл гынан көрөрө.
Арай түһээтэҕинэ Туйааратынаан холбоспуттар. Кырачаан уол оҕону төрөппуттэр. Айаан уолун көтөҕөн күн диэки өрүтэ ууммахтыыр: -Туйаара, бу күн сиригэр миэхэ эһиги эрэ бааргыт! Истиий, Туйаара! - уол Бахсыр баай эмискэ тардыалаабытыгар уһуктан кэллэ.

• Тур эрэ, нохоо! Туох бэйэлээҕи түһээн түҥкэлийдиҥ! Күн үөһэ ойдо баран сылгыларгын аҕалтаа! Дьоҕойон Туйаарыма куону түһээтиҥ дуо?- Бардам Бахсыр күлэн күһүгүрүүр.

“Саатар түһүүрүм да көҥүллэммэт. Хаарыан түүлбүн быһа түстэҕиэн! Хаһааҥҥы дылы маннык ыал хамначчыта буолан сылдьаахтыырым эбитэ буолла”. Айаан хараастан хараҕын уута ыгыллан кэлбитин көрдөрүмээри умса туттан туора хаһыйда. Таҥнан хачыгырайда. Күнү быһа тыаны кэтэн атыыр үөрүн нэһиилэ булан аҕалтаан иһэн налыыга хааллартаан эмиэ Туйааралыын көрсүһэр аар хатыҥнарыгар сылдьан хараастан төннөн иһэр.
Уол санаата барыта кыыска буолан тойонуттан мөҕүллэрэ элбээтэ. “Дьиккэр тугу саныы тураҕын?”, Бу уол босхо айах адаҕата буолбут", “Атыыры аһара бугуһутаҥҥын маска атылыннарбытыҥ буолуо” - уол итинтэн атын тыллары баайдартан истибэт. Бу уол оҕо буолан күн сирин көрүөҕүттэн Туйаараттан эрэ истиҥ-иһирэх тыллары истибитэ. Онто даҕаны сатанымаары гынна диэн уол аймана санаата.

Туйаара эмиэ Айаанын ахтан иэдэйдэ. Хаста даҕаны саараан баран аҕата суоҕар ийэтигэр эттэ: - Ийээ, Түбэ алааһыгар Бахсыр Баай туһунан истибит буолаайааҕын? - кыыс эппитигэр ийэтэ тургутардыы көрдө:

• Истибитим сылгы ииттэн лаппа көнөн олорор диэбиттэрэ. Онно туох баарый тоойуом?- Ийэтэ ама сэрэйбэттээх буолуо дуо. Кыыһа мэлдьи кими эрэ күүтэр, ханна эбит бара сатыырын, уонна туох эрэ санааҕа ылларан хараҕа хойуоран биилэммит. Эмиэ да тугу эрэ санаан мичик гынар. Ийэтэ эмиэ итинник эдэр сылдьан таптал абылаҥар ыллара сылдьыбыттаах.
  Кыыһа баай уолу таптаабыт быһылаах диэн иһигэр үөрэ санаата. Кыыһа тугу эрэ этээри гынарын сэрэйэн:
• Бэрт буоллаҕа дии, тоҕойуом, ол Бахсыр Баай уола саастааҕын да иһин кыахтаах ыал оҕото. Аҕаҥ даҕаны сөбүлэһиэҕэ.
• Суох ийээ, мин кинилэр хамначчыт уолларын Айаанныын билсибитим. Наһаа үчүгэй уол төгүрүк тулаайах эрэ. - Кыыс ийэтин диэки ааттаһардыы көрдө. Ийэтэ хамсатыгар мохуорка уган соппойо олорон буруотугар чачайда. Кыыһыттан итини эрэ истиэм дии санаабатаҕа. Сөтөллубутэ буолан тиэрэ хайыста.

Кыыһа хата ийэм кыыһырбата дии санаан кэпсии олордо. - Ийээ уһун уҥуохтаах, кыыс кэрэ сэбэрэлээх уол. Ити манна миигин ыйыта кэлэ сылдьыбыт. Киһиргэс баай уолаттарынааҕар чыҥха ордук. Өссө хомуска оонньоон көрдөрбүтэ, иһитиннэрбитэ, атынан кэлэн иһэн наһаа үчүгэйдик ырыа ыллаабыта. Уонна миигин көрөн кыбыстан тохтоон хаалбыта һи-һих - Туйаара бу уолу хараҕар көрө олорор курдук манньыйан, күлэ-үөрэ кэпсии олорон ийэтин дьүһүнүн көрөн «һык» гына туспутэ.

• Ийээ, туох буоллуҥ, Айааны көрдөххүтүнэ сөбүлүөххүт. Ама аҕабын кытта эһиги эмиэ таптаһан холбоспуккут буолуо дии - Туйаара ыал атаах оҕото буолан уонна ийэтэ саҥарбатаҕыттан эр ылан толлубакка тугу саныы сылдьыбытын барытын эттэ.

• Ким билэр дьэ, тоойуом. Мин сөбулэспитим иһин аҕаҥ ыал хамначчытыгар соҕотох кыыһын биэрбэтэ буолуо. - Ийэтэ кыыһын төһө да аһыннар, табыллыбатын эттэ.
  Туйаара ыра санаа ымыыта оносто сылдьыбыт санаата туолбат буолбутуттан хомойон хаппахчытыгар киирэн оронугар умса түһэн ытаан санна дьигиҥнии сытта. Сыттыгын хараҕын уутунан илиттэ.
  Туйаара оронугар сыппахтыы түһээт ийэтигэр эппэккэ эрэ халҕаны күүскэ сабан тахсан барда. Ийэтэ оҕобун хомоттум диэн тугу да саҥарбакка хаалла.
  Ийэтэ эмиэ хаһан эрэ кыыс оҕо буолан кынталдьыйа сылдьар кэмигэр биир уолу таптыы сылдьыбыта. Онто кэлин билбитэ өссө оҕо эрдэҕинэ биир баай ыал кыыһыгар улааттахтарына холбооттуох буолан остуос быһыллан турар эбит. Ол былыргы кэһиллибэт үгэс. Кэпсэтэн баран оҕото улааттаҕына атыҥҥа биэрэр буоллаҕына “саат куттараллар” эбит. Ол аата элбэх халыымы эрэйэр үгэс. Балбаараны уола эмиэ таптыыр быһылааҕа. Хайыыр да кыах суох буолан атын кыыһы кэргэн ылбыта.
  Туйаара ийэтэ Балбаара таптыыр киһититтэн матан эрэйи көрбүтэ. Араас санаа бары киирэ сылдьыбыта. Акаары санаа киирэн моҥнубутугар, хата уортуйбут ситии быа түбэһэн быстан сиргэ лах гына түһэн ытаабыта. Онтон кэлин сыыйа ааһан бу билигин олорор кинээһэ кэлэн ыйыттарбыта. Киһитин умнаары эрэ кэргэн тахсыбыта. Балбаара бэйэтин урукку быһыытынан охсон кыыһын аһына санаата. Куттанна даҕаны.
  Туйаара дьиэтиттэн тахсаат тус хоту Айаанныын көрсүһэр алаастарын диэки барда. Тоҕо эрэ тыаттан куттаммат буолбут.
  Туйаара куруутун көрсөр аар хатыҥнарын аттыгар баран олордо. Кыл дэйбииринэн бырдаҕы сапсынар.
  Айааны кэлиэ диэн кэтэһэн син өр чээччэйэ сырытта. Онтон өйдөөн көрбүтэ алаас саҕатын диэкиттэн аттаах киһи кэлэн иһэрэ көһүннэ. Кыыс долгуйан нохтолоох сүрэҕэ битигирээтэ.Чугаһаан истэҕинэ көрбүтэ Арбаҕастаах ойуун эбит. Кыыс туора хаамаары гынан баран тохтоото. Төһөтүн да иһин ойуун кинини араҥаччылаан быыһаабыт буоллаҕа.
  Уруккутун курдук бу ойуунтан куттаммат буолбут. Өйдөөн көрдөххө киһиттэн уратыта суох эбит. Көрүүлэнэн кыырарын саҕана киһи дьулайар көстүүлэнэр. Ойуун кэлэн атыттан тустэ.
  “Тоҕо манна кэллиҥ? Кими күүтэҕин?” диэн ыйыппата. Барытын өтө көрө сылдьар көрүҥнээх. Кыыс аттыгар дүлүҥҥэ олордо. Саппыйатыттан мохуорка ылан хамсатыгар кутта. Уматтан оборон соппойдо: - Сылгыларбын көрөн иһэбин. Этэҥҥэлэр.- Кыыс сэнээрбэтэҕин да иһин күннээҕи сонунун кэпсиир.

• Ыык - кыыс сэҥээрбитэ буолар.

• Били уолуҥ манна кэлэн хас да күн кэтэһээхтээтэ. Баай ыал кыыһыгар тэҥим суох диэн кэлбэттии барбыт курдук. Онон кэтэһэн эрэйдэммэтиҥ буоллар, тоойуом - ойуун эппитин Туйаара ким туһунан кэпсиирин сэрэйдэр да бүтэһик этиитигэр ходьох гынан ылла.

• Ол тулаайах да киһи буолбатах дуо? - баай кыыһа буолан толлубакка быһа бааччы саҥарда.

• Оннугун оннук да Бахсыр Баай хамначчыт уолун кинээс кыыһыгар үөрүүтүн кытта биэриэ, аатын алдьатаары. Баайыгар иҥсэрэн. - ойуун бүппүт хамсатын оборон омурда хапсыҥныыр.
  Туйаара ойуун хантан барытын билэрин сөхтөр да атыны ыйытта: - Айаан оччоҕуна уонна хаһан да кэлиэ суоҕа диигин дуо?- кыыс ойуун хараҕын уулааҕынан көрдө.
  Ойуун хараҕа кыыран илгистэрин саҕанааҕы курдук хааннааҕынан көрөрө суох буолбут. Кыыһы тонолуппакка аһыммыттыы көрдө.

• Сарсын киэһээҥи ыам кэннэ манна кэлээр. Баар буолуоҕа. - ойуун бэйэтин сааһыгар холооно суохтук атын чэпчэкитик миинээт дьиэтин диэки дьоруолата турда. Туйаара сарсын Айаанныын көрсуөх буолбуттарын санаан үөрүүтүттэн дьиэрэҥкэйдэн ылла. Дьиэтигэр барда.

Туйаара Айаанныын көрсүөх буолбутуттан үөрэн-көтөн кылыйан ыла-ыла дьиэтигэр кэллэ.
Арба, баарыан манна бөрүкүтэ суох кэпсэтии буолла этэ дуу. Дьиэтигэр киирбитэ ийэлээх аҕатын икки ардыгар хабырыйсыы буолбут быһыылаах. Аҕата сирэйэ дьэбин уоһуйбут. Ийэтэ ытаабытын биллэрбэт буола сатыыр. Туйаара хаппахчытыгар киирэн истэҕинэ аҕата ыҥырда.

• Кэл эрэ манна хотуой. Киһини күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр киллэрэрээри гыннын дуо?!

• Өйдөөбөтүм аҕаа. Туох диэн эттэххиний?

• Сураҕа Бахсыр Баайга күлүүгэ киллэрээригин кини чаҕар уолун кытта сылдьар үһүгүн. Сирэн- сирэн сиргидэҕи булбуккун!

• Ол хамначчыт да киһи буолбатах дуо? -
  Кыыс ыал соҕотох атаах оҕото буолан аҕата мэлдьи атаахтатара. Кыра сылдьан аҕата киирдэҕинэ сүүрэн сэрбэкэчийэн кэлэрэ. Аҕата өрө көтөҕөн ылан күөрэҥнэттэҕинэ иһэ кычыкаланан күлэн чачыгырыыра.
  Билигин маннык күүстээх санааны саҥа истэн бөтө бэрдэрдэ. Хараҕын уута субуруйда. Уһун хойуу кыламанынан сапсыҥнатар. Билигин аҕай үөрэн дьиэрэҥкэйдээн кэлбит кыыс хараҕын уутун сотто олордо.

• Бэйэҥ санаан да көр нэһилиэк кинээһэ ааттаахпын дии. Уонна ханнык эрэ кумалаан киһитигэр кыыспын биэриэм эрэ суоҕа !- Тимир Тыҥырах күҥҥэ көрбүт соҕотох кыыһын төһө да аһыннар суоһурҕаммыта буолла.

Арбаҕастаах ойуун сарсыныгар Бахсыр Баай сылгыһыт уолун ходуһаҕа көрүстэ.

Айаан билбэт киһитэ кинини аатын ааттаан ыҥырбытыттан соһуйда.

• Туох кэпсээн кырдьаҕас? - уол атынан ыкса кэллэ.

• Суох, эйиэхэ? Сылгыларын хайдахтарый?

• Кэминэн тураллар, учугэй- уол киһиттэн ураты көрүҥнээҕин сөхпүттүү көрдө.
  Уол бэлиэтии көрбүтүн сэрэйэн ойуун уталыппакка этэргэ күһэлиннэ. Мин аатым Арбаҕастаах ойуун диэн. Эн ити Аарыма Хатыҥҥа кэлэргин бэлиэтии көрөөччум - ойуун туох диир эбит диэбиттии уолу үөрэтэрдии көрөр. Уол баарын этиттэрэн кыбыстан умса көрдө.

• Ити биһиги кинээспит соҕотох кыыһа. Улуус ааттаахтара кэлэн ыйыта сылдьыбыттара.

• Оччоҕо Туйаара кэргэн таҕыста дуо? - уол ойууну быһа түһэн ыгылыйан ыйытта.

• Тохтоо, доҕор, ким да итинник этэ илик. Уруккуну этэбин. Мин эн дьоҥҥун билэр этим.

• Чэ сөп кырдьаҕас, мин айааннаан иһэрим дуу - уол “бу ойуун мин кыыска холооно суохпун этээри гынар эбит”, дии санаан иҥэһэтинэн атын тиҥилэхтээтэ. Аһыы турбут ат соһуйан иннин диэки дьоруолаан тамаһыйда.
  Ойуун кэпсэтии табылыбатаҕын билэн - Киэһээ Били сиргэ Туйаара кэлиэҕэ! - диэн үөгүлээтэ. Уол истибитин итэҕэйбэккэ атын тэһиинин тиэрэ түһэн тардан тохтотто. Ахсым ат дьиэлээн эрэрин билэн сиэлэн тамаһыйан иһэн, иччитэ тохтоппутун сөбүлээбэккэ баһын буккуйар. Айаан атын эрийэ тутан ойууҥҥа төптөрү кэллэ.

• Туох диэтиҥ, кырдьаҕас? өйдөөбөтүм ээ, бука баалаама. - Айаан бугуһуйбут атын тохтото сатыыр - Туйаараны бэҕэһээ көрсүбүтүм - Ойуун уонна Туйаара хайдах Айааны көрсөөрү муна сылдьыбытын, көрсүөхтээх сирдэригэр кэлэ сылдьыбытын туһунан кэпсээтэ. Уол улам сирэйэ сырдаан барда.

• Чэ, этэҥҥэ буол. Киэһээҥҥи ыам кэннэ тиийээр - Ойуун уолга кэпсээн баран атынан хаамтара турда.
  Уол Туйааратын кытта көрсүөх буолбутуттан үөрэн үөгүлүөн баҕарда, уонна ойуун истиэ диэн толунна. Уолга төрөөбут дойдута кэрэтийэн көһүннэ. Бэл түһэн хааман атын имэрийэн таптаата. Чыычаахтар саҥаларын аахайбат бэйэтэ үөрэн илиитин ууммахтаата.
  Туйаара киэһэ хамначчыт кыргыттарга ынах ыаста. Аҕата кыыһа ынах ыырын сөбүлээбэт. Кыыс ынах ыырын сөбүлүүр. Тарбыйаҕы ымманыйа таптаан эмтэрэр. Бүгүн Айаанныын көрсүөхтээҕиттэн долгуйа үөрэр. Арбаҕастаах ойуун үчүгэй да киһи эбит диэн махтана саныыр. Ойуунтан оннооҕор аҕата толло саныырын бэлиэтии көрбүтэ.

Туйаара кыргыттарга ынах ыаһаат тиэтэйэ-саарайа алаас саҕатын диэки барда. Көрсүөхтээх сирдэригэр чугаһаан иһэн ыҥыырдаах ат бааллан турарын көрдө. Кыыс имин хаана кэйэн тэтэрэ кыыспыт. Хааман наскылдьыйан истэҕинэ Айаан утары сүүрэн кэллэ. Тохтоон чочумча утары көрсүһэ түһээт ахтыспыт дьон куустуһа түстүлэр. Балайда турбахтаан баран дьэ кэпсэтэн эҕэрдэлэстилэр. Сороҕор эмиэ оонньоһон хатыҥнарын тула көттулэр.

• Туйаара, хаарыаны мэлдьи маннык бииргэ сылдьыбыт киһи - Айаан эппитигэр кыыс дьэ өйдөөн хараастан сүөм түстэ.

• Мин эйигин кытта сылдьарбын аҕам билбит. Биллэн турар кыыһырар.- кыыс эппитигэр уол бүтэйдии сэрэйэн турар буолан саҥарбата.

• Айаан, чэ, атынан хатааһылыах.- кыыс уол хомойбут көрүҥнээҕин аралдьытаары акка чугаһаата. Айаан кыыһы ыҥыырга олордон бэйэтэ кэннигэр мэҥэстэн күөлү кыйа бардылар. Күлэ-үөрэ айаннаан эдэрдэр бириэмэни билбэккэ аһардылар. Күөлгэ ким эрэ кус маныыр сэһээккэтэ баарыгар киирэн олордулар.
  Арааһы кэпсэтэ олордулар. Халлаан боруҥуйбутун билбэккэ хааллылар. Айаан кыыһы ыллыгынан тыаны кыйа баран дьиэтин чугаһыгар дылы атааран биэрдэ. Ол кэннэ эмиэ уоллаах кыыс уора-көстө көрсөр буоллулар.
  Кинээс кыыһа Бахсыр Баай хамначчыт уолун кытта эмиэ куодарыһарын билэн кыыһыран көбүөлээтэ. Кыыс өчөһөн халҕаннарын хайа быраҕа сыһан тахсан барда. Кыыстарын дьүөгэлэригэр барда ини дии санаан кэтэһэн көрдүлэр да, биллибэтэ. Балбаара ыанньыксыт кыргыттарынан ыйыттаран көрдө да эмиэ суох уһу.

• Иһэ сипсийдэҕинэ кэлиэ буоллаҕаа, ханна барыай !- кинээс эһэ тэллэххэ өттүгэстээн сытар.

• Тылгын кыанар буол, аны чаҕардарыҥ курдук кыыскын күргүйдүүрүҥ итэҕэс дуо?- Балбаара эрин мөҕүттэр.

• Бэрт дьахтар кыыскын кумалаан киһитигэр биэрэн ыыт!- Кинээс туран хаамыталыыр.

• Оҕобут эҥин дьүһүн буолуо да бэйэҥ соҕотох олороор! - Балбаара куолаһа кэһиэҕирдэ.

• Ама, хайа үлүгэрэй! - Тимир Тыҥырах урут Балбаара таптыыр уола атын кыыһы кэргэн ылбытыгар моҥно сатаабытын истибитэ. Ону санаан этэ тымныйталаан ылла. Саҥата суох хара дьиэттэн сылгыһыт киһини дьөлө сарылаан ыҥыран ылла. Кыыһын көрдөтө ыытта. Дьиэтигэр төптөрү түөһүллэн киирдэ.

• Кыыспыт бадаҕа “оһоҕостоох” быһылаах. - Балбаара саараан эппэккэ сылдьыбытын киһитэ арыый уоскуйбутун көрөн эттэ.

• Оо, абаккам аны онтукпут итэҕэс - Кинээс сирэйгэ бэрдэрбиттии дьик гынна.

• Ол хантан биллиҥ, бэйэтэ эттэ дуо?

• Ийэ киһи эппэтэҕин да иһин оҕобун дьүһүнүттэн көрөн билэр буоллаҕым дии.

• Ити баар кыыскын эн атаахтык иитэҥҥин киһи тылын да истибэт буолбут.- Кинээс дьаҕырыйар.

• Эн аатыҥ-суолуҥ, баайыҥ эрэ туһугар кыһаллаҕын. Киһи төрөөн таптал диэн иэйии баарын билиэҥ дуо эн! Бахсыр Баай баҕар бэйэтин оҕотун курдук иитэрэ буолуо. Сиэн оҕолонорбут дэлэлээх үчүгэй буолуо этэ дуо? Кыыспыт барахсан этэҥҥэ…

• Тапталлаахтар ээ сиргидэхтэр! Ханнык аанньа киһиэхэ! - Кинээс ойоҕун быһа түстэ. Эмиэ да сиэн оҕо сураҕын истэн арыый сымнаата.

Кыыстара сарсыныгар эмиэ биллибэтэ. Аҕатыттан өсөһөн ханна барбыта биллибэт. Кинээс кыбыһыннар да хайыыр да кыаҕа суох, эмиэ дьону туруоран көрдөттө. Иннигэр - кэннигэр соҕотох көмүс чыычааҕыттан матыан баҕарбат. Чаҕар киһини сэмээр Бахсыр Баайга чуҥната ыыта сылдьыбыта да, онно биллибэтэх. Арбаҕастаах кырдьаҕаска кыыстара ханна баарын өтө көрдөрөөрү бара сырыттылар да, атын нэһилиэккэ ыҥырбыттарыгар барбыт. Онон кинээс сөбүлээбэтэр да Илбистэй диэн сиэмэх ойууну ыҥырдылар. Илбистэй кинээс илдьитин истэн күлүгэр имнэннэ.

• Син мин да наадам кэлэр эбит ээ. Арбаҕастаах аттыттан арахпат сурахтааҕа, - диэн обургу соҕустук ботугураан саҥарда, уонна айгыстан-аарыгыран кинээскэ тиийдэ. Тиийээт кэм да үгэһинэн сүүһүгэр туоһахталаах, түөрт атаҕар элэмэстээх, чоҕуруос харахтаах ыас хара сылгыны өлөттөрдө. Ити аата атаҕын соболоҥун эрэйэн эрдэҕэ. Иһигэр “манан кинээс дьадайан барыа суоҕа” - дии саныыра чахчы. Иһин - үөһүн буһаттаран аһыы - сии олорон, көрө кэлбит дьону олоотуур.
  Дьон ойуун кинээс кыыһа сүппүтүн туһунан туох дии саныыр эбит диэн, сэҥээрэн эрэ кэлбиттэрэ. Бу ойууну соччо ахсарбаттар. Ону Илбистэй сэрэйбэт бэйэлээх буолуо дуо? Ол иһин “Дьэ, көрүҥ нэһилиэк кинээһэ, миигин хайдах курдук маанылыырый” диэбиттии арыгы куттан иһэр.
  Дьэ дьүһүн-бодо буолан түһээтэхтээҕи киһи курдук. Саннын байаатыгар дылы баттаҕа, сирэйигэр саба түһэ сылдьар. Сэҥийэтигэр үүммүт ньуолах убаҕас бытыгын үүннэрбитэ, ханай кус көҕүлүн түүтүн санатар. Айгыстан туран куурда уурбут дүҥүрүн ылан, былаайаҕынан дапсыйан, мэнэрийэн эрэрдии дьүһүлэннэ. Ханна эрэ ырааҕы көрөрдүү олоотоото. Онтон уутугар-хаарыгар киирэн, кыыран илгиһиннэ. Балаҕан иһин дүҥүр тыаһа толордо. Аҕылаан-мэҕилээн көстөөх сиртэн кэлбиттии тириттэ. Кыыран бүтэн умса туттан олорбохтуу түһээт:

• Дьэ сатамматахпыт. Кыыскытын оройунан харахтаах, уолугунан айахтаах абааһы уола күрэппит. Сэттис олбохпор ситиэхчэ сиппэтим. Кыыскыт күөрэйиэ суохтук, күрэммит курдук көрдүм. Арбаҕастаах да абыраабат буола адаҕыйбыт. Үрдүгүтүнэн үргүөр үргүйбүт, анныгытынан аргыар…

• Түксү, уурай! - кинээс ойууну ситэ саҥардыбакка көбүөлээтэ. Дьон бөрүкүтэ суох кэпсэтии буолаары гынна диэн тыас хомуннулар. Ойуун “эрэйдэммитин” кинээс аанньа ахсарбакка үүрэн таһаарда. Кинээс ойоҕо оҕотуттан маппыттыы ытаан ньолҕоруйда.
  Сарсыныгар кыыстарын көрдөөн эмиэ булбатылар. Арбаҕастаах ойууну ыҥыран кэллилэр. Эмиэ улуу ойуун кыырарын көрөөрү дьон бөҕө мустубут. Көрүүлэнэн бүтэн ойуун маннык саҥалаах буолла.

• Дьэ кинээс түөрэҕиҥ түөрэккэй соҕус буолсу. Кыыһыҥ эргиллэрэ эйигиттэн тутулуктаах курдук көрдүм.

• Туох диэн эттэххиний кырдьаҕаас? - Тимир Тыҥырах кинээс бэҕэһээ Илбистэй ойууҥҥа уордайбыта ханна да суох. Кута-сүрэ тостубут көрүҥнээх.

• Кыыһыҥ сүктэр сааһа буолан Бахсыр Баай иитэр уолугар кэргэн тахсыахтааҕын бопсор эбиккин.

• Онно туох баарый! Төрөппүт оҕобун бэйэм быһаарар инибин ! - кинээс эмиэ кыйаханыах санаата киирдэ. “Тоҕо бэрдэй ойуун өтө көрөрө. Соруйан дьон баарыгар этэр. Аны билигин кыыһым хат буолбутун үөтүө” - диэн кыбыһынна. Дьон ону сэрэйэн уку-сакы тахсан бардылар. Бэйэлэрэ хаалбыттарыгар ойуун:

• Кыыһыҥ этэҥҥэ сылдьар эбит. Бахсыр баай сылгыһыт уолунаан кинилэр сылгы мэччитэр алаастарыгар бааллар.

• Иэхэйбиин оҕом хата көстүбүт Балбаара ытаабыт хараҕа үөрэн тырымнаата. Кинээс кыыһа көстүбүтүгэр үөрүөн дуу, хамначчыт уоллуун үүтээҥҥэ хоонньоһон хоноллоругар хомойуон дуу билбэккэ олордо.

• Кырдьаҕас эн ону барытын хантан биллиҥ? - кинээс сөҕөн ыйытар.

• Чэ ону - маны ыаспайалаама баардаах киһи билэн эрдэҕэ дии - Балбаара сандалыга ас тардан ыҥыртаата. Сыалаах эт хоторуллубутун көрөн кутуруксут уол, силин быһа ыйыһынна. Талах олоппоһу ылан олорон аһаста.
  Арбаҕастаах ойуун били аар хатыҥҥа Туйаараны тоҥон титирии олорорун булан, бэйэтин дьиэтигэр аҕалбыта. Сарсыныгар Айаан кыыһы дьиэтигэр илдьэ бараары гыммытын буолумматаҕа. Онон Бахсыр Баай бултуур үүтээнигэр барбыттара. Арбаҕастаах ойуун дьиэтиттэн ас илдьэрэ. Ойуун бу баай кинээс кыыһыгар тоҕо бачча бэһирдэ диир эбит буоллахха, эмиэ биир ноолоох.
  Урут эмиэ эдэр эрдэҕинэ, маннык дьүһүннээх кыыһы кытта эмиэ аар хатыҥҥа көрсөллөрө. Эмиэ итинник харахтаах, толбоннурар уһун суһуохтаах кыыһы кэтэһээччи. Күнэ-ыйа ол кыыһынан тахсар буолбута. Кини эрэ туһугар олороору төрөөбүт курдуга.
  Онтон биир үтүө күн ыраас халлааныгар сүллэр этиҥ сааллыбыта. “Эн биһикки уонна хаһан да көрсүбэппит” - диэн этиллибит тыллар ыарахан да этилэр. “Атын уолу таптыыбын” - диэбитэ сүрэҕэр өр сөҥөн сылдьыбыта. Устунан ойуун буолан соҕотох сылдьыан баҕарар буолбута.
  Онтон сааһыран баран биир огдообо дьахтары ойох ылбыта. Билигин Айаан уол эрэйдэнэрин бэйэтигэр холоон аһына саныыр. Ону уол билбэт буолан ойууҥҥа сүр баттатар, саллар.

*
Бахсыр Баай сылгыһыт уола өр сүтэн баран кэлбитигэр ыйыта тоһуйда:

• Хайа, ханна дьүгэлийэ сырыттыҥ, нохоо?! Сылгыларыҥ бары бааллар дуо?!

• Этэҥҥэлэр Сиэр дьаҕыллаах үөрэ ырааппытын чугаһаттым. Тыатааҕы суола баар.

• Сааҥ иитиитэ баар дуо? Эбии кэрчиэстэ илдьэ бар. Аһыҥастааҕы кыраҕытык кэтии сырыт.

• Доруобунньук, кэрчиэс наада. Уонна өйүөм бүттэ.

• Өйүөм бүттэ даа?! Кэнники кэмҥэ моҕус буолан эрэҕин - Бахсыр сүөлүргээтэ уонна уолу үөннээх хараҕынан көрдө.

• Арба Тимир Тыҥырах кинээс кыыһыгар иҥээҥниир сурахтааҕыҥ. Бэрт киһи кинээс кыыһын сүгүннэрэн аҕалыаҥ буолаарай, саах күрдьэр кыыс оҥостуллуо этэ. Ээ…һэ-һээ, һуу, һу-һу ,кинээс дьэ төһө эрэ өттүгүн тосту түһэр! Сирэйин көрбүт киһи баар ини – дии-дии Бахсыр Баай малайбыт сирэйигэр, ыйаастыгас харахтара күллэҕинэ симиллэн ылар.

• Кырдьык, .
  ..мин …мин эмиэ киһибин ээ, кинээс кыыһын таптыыбын … кэргэн да ыллахпына туох баарый?

• Аар татай, оҕолоор! Кинээстэн кыыһын баран ыйыт. Эйиэхэ үөрүүнэн биэрэрэ буолуо - Бахсыр Баай үгэргиир

• Эн барсан ыйытарыҥ буоллар диэн көрдөһүүлээхпин, ииппит аҕам буоллаҕыҥ дии.

• Дьоҕойон күлүү гынаҕын дуо? Киирбит ааммытын кэтэхпитинэн астаран таһаарар буоллаҕа дии. Уонна мин эйиэхэ, туох да халыым биэрэр санаам суох. Баран хата сылгыларгын көр! - Бахсыр кэпсэтии бүттэ диэбиттии таһырдьа таҕыста. Уол кэнниттэн батыһан тахсан:

• Тохтоо эрэ, Бахсыр! Инньэ диир буоллаххына, былырыын кинээс сылгыларын уоруйахтарынан үүрдэрэн аҕалбыккын төттөрү үүрэн, илдьиэм! - диэтэ уол.
  Бахсыр соһуйан тиэрэ кэлэн түһэ сыста. Муннугар уоһаҕа куура илик, бэҕэһээҥи бэтинээскиттэн манныгы эрэ истиэм дии санаабатаҕа. Ынан кэлэн Айааны сабыта саайталаары гыммыта сатаммата. Били урут таптаабытынан дьарыйар уонна хомуут кулгааҕын быатынан таһыйар оҕото буолбатах эбит, кини иннигэр буспут-хаппыт төлөһүйбүт уола хаан таҥнары өҥөйөн турар. Бахсыр өһүөннээх харахтары утары көрбөккө халты көрдө. Аҕала сатаан күлбүтэ буолла. Кэтэҕин тарбанна. Эбиитин кинээс сылгыларын ыраах кистээн турарын, уол кэпсээн биэрдэҕинэ кинээс дьыала оҥороро биллэр.

• Һэс, бу да оҕо…ки…киһи оонньоотоҕуна өһүргэнэн түһэҥҥин. Чэ, бүгүн өрөө. Сыыйа хайдах эбит быһаарыахпыт - Бахсыр сымнаабыт көрүҥнэннэ. Айаан үүтээҥҥэ Туйаара күүтэр буолан, тугунан сылтанан барыахтааҕын саныы турда.

• Бүгүн барарым буолуо. Сылгылары тыатааҕы моһуоктуоҕа - диэтэ уол.

• Кырдьык оннук. Сылгы үөрүгэр чугас буоларыҥ ордук. Бу оҕоҕо үгүөрү соҕустук ыһыкта - өйүөтэ бэлэмнээриҥ эрэ - Бахсыр дьаһалымсыйда.
  Тойоно оҕо диэбитин Айаан сөҕө иһиттэ. Эрдэ “Нохоо!”, “Илиэһэй уола!”, “Кэрэдэк!” - диэнтэн атыны истээччитэ суох.

• Уолчааным бу астан амсайыаҥ буолаарай? - Бахсыр иннигэр турар култаҕар иһиттээх арыгыны тыган көрдөрдө.

• Ээ, суох испэт инибин - диэтэ уол. Итинник ас киһини итирдэр дуу, иирдэр дуу курдук саныыр. Бахсыр итинник аһы истэҕинэ хамначчыт дьонун сордуур аҕай. Түүн сарылаан дьонун да утуппат.

• Дьэ, тоойуом, эн син биир биһиэхэ төрөппүт оҕобут курдук буоллаҕыҥ дии. Ол урут атаҕастаммыккын санааҕар тутума. Дьиэ кэргэҥҥэ син биир мөҕүллүү баар буолуохтаах - Бахсыр били хараҥа дьыалатын кинээскэ кэпсээн биэриэ диэн, албыннаһар дьүһүнэ этэ. Уол көнө муҥутаан тойонун итэҕэйэн уонна истиҥ тылы истэн, уйадыйан хараҕа сиигирдэ.

Айаан үүтээнигэр кэлбитэ Туйаара күүппүт аҕай. Таһырдьа сылдьар эбит.

• Хайа чыычааҕым куттанныҥ дуо? - уол атыттан ыстанан түһэн, көнтөһүн баҕанаҕа иилэ бырахта.

• Суох аһара буолбатах - кыыс сылаарҕаабыт көрүҥнээх.

• Мин Бахсырга эттим. Эмиэ да сөбүлэһиэх курдук - диэн Айаан сонунун кэпсиир.

• Кырдьык дуо? Хайаан толлубакка ыйыта оҕустуҥ? - кыыс сөхпүттүү эттэ.

• Мин бэйэм ону билигин ыйытыам эрэ дии санаабатаҕым. Кэпсэтииттэн тахсан кэлбитэ - уол өйүөтүн хостоон остуолга уурда.

• Айаан, мин эйиэхэ тугу эрэ этиэхпин баҕарабын.

• Чыычааҕым тугу этэҕин?

• Айаан, биһиэхэ өссө биир киһи кэлээри сылдьар.

• Ол кимий? Ким эрэ кэлэ сырытта дуо?

• Суох, эн биһикки оҕолоох буолуохпут.

• Кырдьык дуо? - уол үөрүүтүттэн ойон турда.
  Онтон эмиэ дьылҕаларын санаан сүөм түстүлэр.
  Сарсыныгар үүтээннэригэр Кинээс киирэн кэллэ. Айаан диэки куһаҕаннык көрдөр да, тугу да саҥарбата.

• Чэ тоойуом таҥын бардыбыт, хаһааҥы диэри маннык олоруоххунуй? Ийэҥ ахтан иэдэйдэ, - кинээс бардамсыйара уҕараабыт. Туйаара ийэтин аһынан барсарыгар тиийдэ:

• Аҕаа оттон Айаан? - кыыс тугу эрэ этээри гынан баран саараата.

• Дьиэлээх киһи дьиэтигэр барыа буоллаҕа дии - диэн тымтан иһэн тохтоото. - Бахсыр Баайга тиэрдээр нохоо, иккиэн кэлэ сылдьаарыҥ - кинээс кыыһын хамначчыт уолга биэриэн баҕарбатар да сөбүлэһэригэр тиийдэ. Кыыһын оҕо эрдэҕиттэн тугу эппитин толороруттан эбитэ дуу. Оһоҕостоммут буоллаҕына атын баай дьон уолларыгар ыйыппаттара биллэр. Син биир саата-суута биир буолар. Абаланара диэн баар Бахсыр Баай хамначчыт уолугар, кинээс кыыһын ойох ылан биэрэн тутум үрдүү түһүөхтээх. Дьэ, хайдах көрсөн тыл-тылга киирсэллэрин кинээс анааран өйдүү илик.

• Сөп, өйдөөтүм, иитиэх аҕабар этиэм - диэн күтүөт уол кинээс санаатын ситимин быста.

(Салгыыта бэчээттэниэ)

Ородьумаан

    Айаан да уолга хараҥа олоҕор сырдык тыгар эбит. Урууга атастарын-доҕотторун ыҥыртаата. Хомойуох иһин хамначчыттарга туспа сандалы тардыбыттара. Арыый хобдох да буоллар тото аһаабыттара, оонньоон-көрүлээн тыыннарын таһаарбыттара.

• Айаан, дьэ абыранныҥ. Мин эйигин баай эрэ кыыһын ойох ылыа диэн түүлгэ да баттаппат этим. Бука диэн баалаама хомоппуттаах буоллахпына, баалаама… аны биһиэхэ эн сотору муҥур тойон буоларыҥ буолуо. Биһиги үйэбит тухары хара көлөһүммүтүнэн айахпытын ииттэр дьон буолабыт - диэн Хоодуот диэн Айаан атаһа уол холуочуйбучча этэр.
• Хоодуот, чэ, наһаа муҥатыйыма, аатыҥ курдук хоодуот буол. Көрбүөччү уонна Арбаҕастаах ойуун сотору үйэ уларыйан тимир көлөнөн сылдьыаххыт диэбиттэрэ. Олохпут көнөн иһиэ буоллаҕа дии.
• Ээ, ону эмиэ баайдар эрэ баһылыаххыт, биһиги үөрэҕэ суохтар сатаабаппыт биллэр.
• Арбаҕастаах ойуун түүлүгэр төбөтө суох тимир көтөрдөрү көрбүт этэ. Кынаттарын тыаһа тилигирээн утуппата диэбитэ. Уонна өссө тимир оҕустар сири хорута сылдьаллар диэбитэ.
• Эс, ама дуу? Эн ити кырдьаҕас ойуунтан куттаммаккын дуо? Мин көрө-көрө дьулайабын.
• Ис иһигэр киирдэххэ киһи киһитинэн. Ыал буоларбар кини көмөтө улахан. Мин киниэхэ үйэ тухары төлөммөт иэстээхпин.
  Хоодуот, таптал диэн баар эбит, бу сир үрдүгэр саамай күүстээх. Таптал тугу барытын кыайар эбит - Айаан үөрэн күн диэки илиитин быластаан ууммахтыыр. Сордоох олоҕо дьол буолан эргийбитигэр, барытыгар махтанар.

**

Кинээс кыыһыгар уруу тэрийбитэ этэҥҥэ ааста. Айаан уолу маанымсытан таҥыннаран кэбиспиттэрэ , дьадаҥы уол дьүһүнэ ханан да суох. Кыыс кэрэ дьүһүннээх ,үрдүк уҥуохтаах кэтит дараҕар сарыннаах эр бэрдэ буолбут. Дьон көрдөҕүнэ Кинээс кыыһын хамначчыт уолугар биэрэн эрэр курдук буолбатах. Кинээс эрдэ сүөм түспүт санаата көммүт. Ыган түүрэн да буоллар, Бахсыр Баайы төрөппүт уолун курдук бэрдэрдэ. Ойуун хомуһунун туһаннылар, Кинээс ойууҥҥа махтала улахан.
Оттон Бахсыр Баай төттөрүтүн хамначчыт уолугар ,күнүүлүөх - ордугургуох курдук буолан барда.
" Кэрэдэк ! Кумалаан! Мин бөлөнөхпөр бөскөйөн, уоһахпар уойан улаатан баран, баайым аҥарын былдьыыра итэҕэс !" - Бахсыр баайын аҥарын биэриэн санаатаҕына кэлиэх - барыах сирин булбат. Мирэбиэй судьуйаҕа
үҥсүөҕүн Кинээс сылгытын үүрдэрэн ылбытын биллэхтэринэ иэдээн. " Хайыах баҕайыный ? Арай хамначчыт уолун суох гынан кэбистэҕинэ ? Ким да ирдэһиэ суоҕа. Кинээс да мээнэ хасыһыа суоҕа. Кыыһын эрэ быыһаары буолуннаҕа " - Бахсыр Баайга, Айаан уолу суох гынар ,ынырык санаан киирдэ.

Тимир Тыҥырах кинээс дьадаҥы күтүөтүн Айааны соҕотох кыыһа сүтэн хааларын, моҥнон өлөрүнэн

эрэ куттуурун иһин уһугулаан эрэ сөбүлэһэн холботолоото. Бахсыр Баай киниэхэ дьадаҥы буолбакка, мааны уолун биэрбит курдук оҥоро сатаата. Сорох дьон да оннук өйдөөтүлэр. Билигин күтүөтүн хайдах тутуон саныыр. Дьадаҥылары кытта тэҥҥэ үлэлэтиэн баҕарбат. Айаан үлэлии үөрэммит буолан ,көннөрү сытарын сөбүлээбэт .Тыына быара хааттарар. Тугу эмит үлэлиэн баҕарарын боболлор. Үчүгэйэ диэн таптыыр кэргэнэ аттыгар баар.
Уол үлэтэ суох сатамматын сэрэйэн Кинээс ,эттээх эмис акка олордон үлэһиттэрин, оччуттарын көрөргө үөрэттэ. Айааҥҥа эгэ эрэ. Быыһыгар тыаҕа сааланар буолла.
Аҕа кынныгар этэн Атаһын Хоодуоту отчутунан ылла. Хоодуот эдэр тойонун этиитинэн бэйэтин нэһилиэгиттэн көһөн күккүрээн кэлбитэ ,аҕыйах хонно.

• Айаан эйигин миэхэ тойон эрэ буолуо дии санаабатаҕым - диир Хоодуот.

• Хоодуот санааҕын түһэримэ. Мин батталлаах тойон буолуом суоҕа. Дьол хараҕа суох дииллэр дии. Киһи кэмнээх, балык ыамнаах ,ким баар ким суох. Кинээс мэлдьи баар буолуо дии саныыгын дуо? Мин алҕас кини оннугар олорор күннээх буоллахпына , эйигин өйүөм буоллаҕа дии - Айаан бииргэ үөскээбит доҕорун алы гынар. Биирдэһэ тугу эрэ өйдүү сатыырдыы көрөр. Онтон үөрбүттүү этэр :

• Айаан эн эппэтэҕиҥ Таҥара эппитэ буоллун. Оччоҕо баҕар миэхэ эйиэнин курдук дьол тосхойуо.

Онуоха Айаан атаһын санныттан кууһан баран этэр.

• Хоодуот биири быһаарыам. Эн биһикки кинээс көрөрүгэр мээнэ сылдьыспаппыт.

• Ол эмиэ тоҕо?

• Баайдар дьадаҥыны киһинэн аахпаттар. Мин туспунан барытын билэҕин. Хайдах холбоспуппутун эҥин. Кинээс миигин хамначчыт курдук тутуон баҕарбат. Уонна эйигин кытта сылдьарбын эмиэ сөбүлүө суоҕа.

• Бадаҕа өйдөөтүм. Ол аата кини көрөрүгэр эн миэхэ тойомсуйаҕын, онтон суоҕар эрэ атастыы буолабыт дуо?

• Сөпкө өйдөөтүҥ. Ыт куосканы кытта доҕордоспот. Ол курдук баай дьадаҥылыын куодарыспат.

• Дьэ моһуок буолсу. Эйигин оччоҕо доҕор диэбэккэ " тойонуом " диибин дуо?

• Чэ аһара да оннук буолбатар. Кини көрөрүгэр мээнэ кэпсэтиэхпит суоҕа.

• Чэ көстөн иһиэ буоллаҕа.

• Баай дьону кытта олоро үөрэммэтэх буолан тыыным - быарым хааттарар. Туйаарам эрэ баар буолан күнүм сырдыыр. Дьиэ оҥостон көһө охсор киһи.

• Туспа дьиэлээбэттэр дуо?

• Күһүн бастакы хаарынан мас киллэрэбит үһү. Кыралаан туттуохпут.

• Дьэ абыраммыт киһигин. Мин бас билэр ытым да суох. Чэ Айаан дьолу эрэ баҕарабын. Уонна туох баар …иһит эрэ. Ити Кинээс ыанньыксыт кыыһа баар дии. Сыгыйык диэн ыҥыраллар. Наһаа үчүгэйкээн. Билсибит киһи баар ини. Буспут моонньоҕон курдук хараҕынан ,мин диэки “кылап” гына көрөн ылар. Дьэ айылҕа чочуйар да буолар эбит .

• Кэпсэтэн билсибиккит дуо?

• Суох. Харахпытынан

  эрэ кэпсэтэр курдукпут. Үнүр кэпсэтээри сорунан эрдэхпинэ, титиик диэкиттэн " Сыгыйык кээл !" диэн ыҥыран ылбыттара. Онно билбитим аатын.

• Хоодуот оччоҕуна эйигин сүөһү мэччитээччинэн аныам. Окко быыскар көмөлөһүөҥ буоллаҕа дии.

• Бэрт сөп махтал.

• Чугастааҕы мэччирэҥ бүттэҕинэ сайылыкка көһүөхпүт.

• Онно мин ханна олорор буолуохпунуй?

• Ураһа, отуу эҥин оҥорор инибит.

*

Сарсыныгар Хоодуот Айаан биэрбит муус маҥан атынан, ынахтары мэччитэр. Күнүскү ыамҥа бостууктара уларыйбытын ыанньыксыттар сонургуу көрөллөр.

• Бостуукпут уларыйбыт дуу?

• Өрөппөөһү ханна гыннылар?

• Окко ыыппыттар. Саҥа баай күтүөт дьаһала буолуо - дьахталлар ботур - итир кэпсэтэллэр. Хоодуот титиик аттыгар хаамыталыыр. Өрөпөөс курдук күлүк сиргэ табахтыы сыппат. Дьахталларга ынах этэрэллэригэр тарбыйахтары тардыһан, баайталаан биэрэр. Санаатыттан көмөлөһөр уолу ыанньыксыттар сөбүлүү көрдүлэр. Хоодуот Сыгыйык ханна баарын көрө сатыыр.

Сыгыйык кэлэн Хоодуот баарын көрөн соһуйбут тугут курдук хараҕынан көрбөхтүүр. Уонна мичээрдээн тииһэ кэчигириир. Хоодуот ону көрөн илиитинэн имнэнэн эҕэрдэлиир. Кэлэн тарбыйаҕын тардыһан көмөлөстө. Кэпсэттэххэ Сыгыйык дьүһүнэ эрэ кэрэ буолбакка, саҥардаҕына бу ыллаан барыахтыы чөллөркөй куолаһынан сыыйар. Ходуот санаатыгар кинини күнү да быһа көрөн олоруох курдук. Уол эбиитин ынах ыаста. Дьэ лаппа билсэн үөрүүтүттэн, көтүөн кыната эрэ суох. Кинини санаабакка эрэ утуйбута ,уһуктубута диэн суох буолла.
Сыгыйык эмиэ ырыа аргыстаах сылдьар буолла.

Онтон биир күн Айааны Бахсыр Баай ыҥыттарбыт диэн буолла .
" Иллэҥ буоллаҕына кэлэ сырыттын " диэн илдьиттээбит.
Онуоха Айаан “били биэриэх буолбут сылгыларын, сүөһүлэрин биэрээри ыҥырбыта буолуо” диэн Хоодуоту илдьэ барда. Иккиэн биирдии аты миинэн айаннатан иһэллэр.

• Айаан кэргэн ылан, ыал буолар хайдах эбитий? - Хоодуот Сыгыйыгы кытта билсиэҕиттэн санаата көммүт.

• Үчүгэй буоллаҕа дии. Эбиитин оҕо күүтэбит - онтон ордук дьол суох ини.

• Тыый эҕэрдэлиибин. Оннук. Эн дьоллоох уолгун.

• Эйиэхэ да тосхойуо буоллаҕа дии.

• Таптал диэннэрэ баар дуу, эһиги хайдах таптаспыккытый?

• Хайдах таптаспыккытый буолан. Дьэ моһуок ыйытыы. Ону эйиэхэ хайдах диэн кэпсиэххэ, быһаарыахха сөбүй?

• Баалаама. Хайдах эрэ ыйыттым. Холобура мин Сыгыйыгы кытта билсэн баран, кинини эрэ саныы сылдьар буоллум. Кинини көрдүм да сүрэҕим ,битиргэччи тэбэр.

• Ол аата таптаан эрэҕин. Мин эмиэ оннук этим. Эн Сыгыйыкка кини эмиэ эйигин итинник саныырын курдук сыһыаннас. Оччоҕо икки өттүттэн таптал баар буоллаҕына таптал диэн буолар. Мин Туйаарам барахсан миигин көрдөөн мунан иэдэйэ сылдьыбыта.

• Ол

  аата икки өттүттэн баар буоллаҕына ,таптал күүстээх эбит. Оччоҕо мин оннук буоларын туһугар, тугу оҥоруохпун сөбүй? Билэр киһи сүбэлээриий.

• Ыксаама доҕор. Дьол хараҕа суох. Бэйэтэ кэлэн кэтиллэ түһүөҕэ. Ыт ыксаан, ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр.

• Ээ сөп - уолаттар киэҥ алааһы туораан , ыккый ойуурунан хаамтаран истилэр. Хоодуот ата ахсыма ,айаҕа кытаанаҕа сүрдээх баһын буккуйа, буккуйа иннин диэки дьулуруйар. Айаан ата бытаан соҕус. Эбиитин ыҥыыра босхо баран ,тохтоон холунун тардан биэрдэ. Онтон атын миинэн эрдэҕинэ Хоодуот барбыт туһунан саа тыаһа түптэ саалла түстэ.
  Киһи хаһыыта тыа быыһыгар сатараата. Айаан ойон тиийбитэ Хоодуот сытар. Ата көстүбэт. Ханна эрэ аттар туйахтарын тыаһа битигирээн иһилиннэ. Бэрдьигинэлэр төбөлөрө хамсаан ыллылар.

Айаан Хоодуокка бэйэтин таҥаһын биэрбитэ. Бука кини дии санаан ыппыт буолуохтаахтар.

Сыгыйык Хоодуоту кытта билсиэҕиттэн, титииккэ ынахтарыгар ким да иннинэ кэлэр буолла. Кинилиин бүөмнээн көрсүбүттэригэр уол кэпсээнэ элбэх этэ. Эчи күлүүлээх ,кэпсээнэ элбэҕин. Онтон абааһылааҕы кэпсээбитигэр кыыс куттанан уолга сыстыбытын билбэккэ хаалбыта. Онуоха уол кэпсиирин тохтотон ыга кууһан минньигэстик да уураабыта. Кыыс ону санаан ис иһиттэн дуоһуйар. Хаһан көрсөллөрүн эрэ саныы сылдьар буолла.

Бүгүн Хоодуот оннугар ынахтары атын киһи үүрэн аҕалла. Сыгыйык уол ханна баарын көрө сатыыр. Ыйытыан толлор. Сэмээр ыанньыксыт дьахталлар кэпсэтэллэрин иһиллиир.

• Хайа Тоһукка били эдэр уолу солбуйа сылдьаҕын дуо? Кинини окко ыыттылар дуо? - Нөнүөһэ кыыс диэки көрөн ылан баран Тоһуккаттан ыйытта. Тоһукка сөбүлээбэтэхтии туттан хамсатын таһааран ,саппыйатыттан мохуорка хостоон симиннэ. Чокуурунан охсуолаан уматта сатыыр. Сыгыйык тыыммакка да кэтэһэр курдук. Тоһукка наһаа өр уматынна. Уонна умуллан хаалыа диэбиттии өрүсүһэн оборбохтуур. Омурда хапсыҥнаан буруону төттөрү эҕирийэр, онтуотуттан чачайан хахсайар. Дьэ уонна саҥа хоту хайыһан, саҥа көрбүттүү хараҕын чыпчылыҥнатар.

• Дьэ сатамматыбыт. Били Оҕо тойоммут төттөрү кэлбит .

• Туох сатаммата? Тоҕо төннүбүт?

• Айаҕа түбэспиттэр дуу…хҕ..хҕһымм ! Эбэтэр тоһуйан ытыалаабыттар дуу..ку.. курдук.

• Кимнээх?

• Ханна ытыалаабыттар?

• Хайдахтар үһүнүй? Кими таппыттар? - дьахталлар чугаһыыллар. Ынах ыы олорооччулар ,ыаҕайаларын туппутунан кэлэллэр. Тоһукка “табахпын былдьаан ылыахтара " диэбиттии өрүсүһэн оборбохтуур. Үөһэ хантайан уоһун чорботон үрбэхтиир ,эмиэ да айаҕын балык курдук аппаҥнатан буруону халаачыктыы үрэн таһаарар.

• Оо дьэ. Быктаран баран кэпсээ дуу, хайаа дуу!!

• Кэнники табахтаар.

• Кими ыппыттарый?

  Хоодуот ханна баарый? - Сыгыйык эмискэ ыйыппытын билбэккэ да хаалла.

• Хһҥ. Хһыһмм. Айаан Хоодуоту аҕалбыт. Кинини ыппыттар…

• Хайдах үһүнүй өлбүт дуо?

• Билбэтим. Арбаҕастаах ойууҥҥа илдьибиттэр.

Сыгыйык лыах курдук тэлээрэн, үөрэ - көтө дьиэрэҥкэйдээн, сылдьыбыта ханна да суох буолла.
Ыксал муҥунан сиирэ - халты ынахтарын ыата.
Ыаҕаска ынах синньиттэн түһэр үүт “чуурк - чаарк!” гынан тыаһыыр. Ол быыһыгар Сыгыйык хараҕын уута таммалыыр. Ынах эмиийин күүскэ тардыалаабытыгар Кугас Моой диэн ынаҕа " Бу кыыс бүгүн туох буолла? " диэбиттии хайыһан көрөр.
Сыгыйык дьиэтигэр баран иһэн , эмискэ ыллык устун Арбаҕастаах ойуун алааһын диэки барда. Чугаһаан истэҕин аайы куттанан чугуруҥнаан, эргичиҥнээн ылар. Тыа быыһыгар киирэригэр ,үрдүгэр эмискэ суор кыланна. Кыыс хаптас гынан ылла. Хайа диэки барыан саараан турда.
Ханна эрэ ойуун дүҥүрүн тыаһа битигириир. Эмиэ да ким эрэ муҥатыйар энэлгэнэ иһиллэргэ дылы.

    Сыгыйык кэлэн Хоодуот баарын көрөн соһуйбут тугут курдук хараҕынан көрбөхтүүр. Уонна мичээрдээн тииһэ кэчигириир. Хоодуот ону көрөн илиитинэн имнэнэн эҕэрдэлиир. Кэлэн тарбыйаҕын тардыһан көмөлөстө. Кэпсэттэххэ Сыгыйык дьүһүнэ эрэ кэрэ буолбакка, саҥардаҕына бу ыллаан барыахтыы чөллөркөй куолаһынан сыыйар. Ходуот санаатыгар кинини күнү да быһа көрөн олоруох курдук. Уол эбиитин ынах ыаста. Дьэ лаппа билсэн үөрүүтүттэн, көтүөн кыната эрэ суох. Кинини санаабакка эрэ утуйбута ,уһуктубута диэн суох буолла.
Сыгыйык эмиэ ырыа аргыстаах сылдьар буолла.

Онтон биир күн Айааны Бахсыр Баай ыҥыттарбыт диэн буолла .
" Иллэҥ буоллаҕына кэлэ сырыттын " диэн илдьиттээбит.
Онуоха Айаан “били биэриэх буолбут сылгыларын, сүөһүлэрин биэрээри ыҥырбыта буолуо” диэн Хоодуоту илдьэ барда. Иккиэн биирдии аты миинэн айаннатан иһэллэр.

• Айаан кэргэн ылан, ыал буолар хайдах эбитий? - Хоодуот Сыгыйыгы кытта билсиэҕиттэн санаата көммүт.

• Үчүгэй буоллаҕа дии. Эбиитин оҕо күүтэбит - онтон ордук дьол суох ини.

• Тыый эҕэрдэлиибин. Оннук. Эн дьоллоох уолгун.

• Эйиэхэ да тосхойуо буоллаҕа дии.

• Таптал диэннэрэ баар дуу, эһиги хайдах таптаспыккытый?

• Хайдах таптаспыккытый буолан. Дьэ моһуок ыйытыы. Ону эйиэхэ хайдах диэн кэпсиэххэ, быһаарыахха сөбүй?

• Баалаама. Хайдах эрэ ыйыттым. Холобура мин Сыгыйыгы кытта билсэн баран, кинини эрэ саныы сылдьар буоллум. Кинини көрдүм да сүрэҕим ,битиргэччи тэбэр.

• Ол аата таптаан эрэҕин. Мин эмиэ оннук этим. Эн Сыгыйыкка кини эмиэ эйигин итинник саныырын курдук сыһыаннас. Оччоҕо икки өттүттэн таптал баар буоллаҕына таптал диэн буолар. Мин Туйаарам барахсан миигин көрдөөн мунан иэдэйэ сылдьыбыта.

• Ол аата

  икки өттүттэн баар буоллаҕына ,таптал күүстээх эбит. Оччоҕо мин оннук буоларын туһугар, тугу оҥоруохпун сөбүй? Билэр киһи сүбэлээриий.

• Ыксаама доҕор. Дьол хараҕа суох. Бэйэтэ кэлэн кэтиллэ түһүөҕэ. Ыт ыксаан, ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр.

• Ээ сөп - уолаттар киэҥ алааһы туораан , ыккый ойуурунан хаамтаран истилэр. Хоодуот ата ахсыма ,айаҕа кытаанаҕа сүрдээх баһын буккуйа, буккуйа иннин диэки дьулуруйар. Айаан ата бытаан соҕус. Эбиитин ыҥыыра босхо баран ,тохтоон холунун тардан биэрдэ. Онтон атын миинэн эрдэҕинэ Хоодуот барбыт туһунан саа тыаһа түптэ саалла түстэ.
  Киһи хаһыыта тыа быыһыгар сатараата. Айаан ойон тиийбитэ Хоодуот сытар. Ата көстүбэт. Ханна эрэ аттар туйахтарын тыаһа битигирээн иһилиннэ. Бэрдьигинэлэр төбөлөрө хамсаан ыллылар.

Айаан Хоодуокка бэйэтин таҥаһын биэрбитэ. Бука кини дии санаан ыппыт буолуохтаахтар.

Сыгыйык Хоодуоту кытта билсиэҕиттэн, титииккэ ынахтарыгар ким да иннинэ кэлэр буолла. Кинилиин бүөмнээн көрсүбүттэригэр уол кэпсээнэ элбэх этэ. Эчи күлүүлээх ,кэпсээнэ элбэҕин. Онтон абааһылааҕы кэпсээбитигэр кыыс куттанан уолга сыстыбытын билбэккэ хаалбыта. Онуоха уол кэпсиирин тохтотон ыга кууһан минньигэстик да уураабыта. Кыыс ону санаан ис иһиттэн дуоһуйар. Хаһан көрсөллөрүн эрэ саныы сылдьар буолла.

Бүгүн Хоодуот оннугар ынахтары атын киһи үүрэн аҕалла. Сыгыйык уол ханна баарын көрө сатыыр. Ыйытыан толлор. Сэмээр ыанньыксыт дьахталлар кэпсэтэллэрин иһиллиир.

• Хайа Тоһукка били эдэр уолу солбуйа сылдьаҕын дуо? Кинини окко ыыттылар дуо? - Нөнүөһэ кыыс диэки көрөн ылан баран Тоһуккаттан ыйытта. Тоһукка сөбүлээбэтэхтии туттан хамсатын таһааран ,саппыйатыттан мохуорка хостоон симиннэ. Чокуурунан охсуолаан уматта сатыыр. Сыгыйык тыыммакка да кэтэһэр курдук. Тоһукка наһаа өр уматынна. Уонна умуллан хаалыа диэбиттии өрүсүһэн оборбохтуур. Омурда хапсыҥнаан буруону төттөрү эҕирийэр, онтуотуттан чачайан хахсайар. Дьэ уонна саҥа хоту хайыһан, саҥа көрбүттүү хараҕын чыпчылыҥнатар.

• Дьэ сатамматыбыт. Били Оҕо тойоммут төттөрү кэлбит .

• Туох сатаммата? Тоҕо төннүбүт?

• Айаҕа түбэспиттэр дуу…хҕ..хҕһымм ! Эбэтэр тоһуйан ытыалаабыттар дуу..ку.. курдук.

• Кимнээх?

• Ханна ытыалаабыттар?

• Хайдахтар үһүнүй? Кими таппыттар? - дьахталлар чугаһыыллар. Ынах ыы олорооччулар ,ыаҕайаларын туппутунан кэлэллэр. Тоһукка “табахпын былдьаан ылыахтара " диэбиттии өрүсүһэн оборбохтуур. Үөһэ хантайан уоһун чорботон үрбэхтиир ,эмиэ да айаҕын балык курдук аппаҥнатан буруону халаачыктыы үрэн таһаарар.

• Оо дьэ. Быктаран баран кэпсээ дуу, хайаа дуу!!

• Кэнники табахтаар.

• Кими ыппыттарый?

  Хоодуот ханна баарый? - Сыгыйык эмискэ ыйыппытын билбэккэ да хаалла.

• Хһҥ. Хһыһмм. Айаан Хоодуоту аҕалбыт. Кинини ыппыттар…

• Хайдах үһүнүй өлбүт дуо?

• Билбэтим. Арбаҕастаах ойууҥҥа илдьибиттэр.

Сыгыйык лыах курдук тэлээрэн, үөрэ - көтө дьиэрэҥкэйдээн, сылдьыбыта ханна да суох буолла.
Ыксал муҥунан сиирэ - халты ынахтарын ыата.
Ыаҕаска ынах синньиттэн түһэр үүт “чуурк - чаарк!” гынан тыаһыыр. Ол быыһыгар Сыгыйык хараҕын уута таммалыыр. Ынах эмиийин күүскэ тардыалаабытыгар Кугас Моой диэн ынаҕа " Бу кыыс бүгүн туох буолла? " диэбиттии хайыһан көрөр.
Сыгыйык дьиэтигэр баран иһэн , эмискэ ыллык устун Арбаҕастаах ойуун алааһын диэки барда. Чугаһаан истэҕин аайы куттанан чугуруҥнаан, эргичиҥнээн ылар. Тыа быыһыгар киирэригэр ,үрдүгэр эмискэ суор кыланна. Кыыс хаптас гынан ылла. Хайа диэки барыан саараан турда.
Ханна эрэ ойуун дүҥүрүн тыаһа битигириир. Эмиэ да ким эрэ муҥатыйар энэлгэнэ иһиллэргэ дылы.

Саа тыаһаатын кытта Айаан атыттан ыстанан түһээт, Хоодуотка сүүрбүтэ. Ол иһэн көрбүтэ харыйалар быыстарынан киһи күлүгэ куотан эрэрэ. Хоодуот хаан билик буолан өйө суох сытара.
Айаан кинини билэрдии,
Арбаҕастаах ойууҥҥа аҕалбыта.

Бүгүн ойуун балаҕаныгар дьон мустубут. Олор быыстарыгар Сыгыйык көстөр. Ыанньыксыт Нөнүөһэни кытта кэлсибитэ. Бэҕэһээ соҕотох кэлэн иһэн дьиэтигэр төннүбүтэ.
Мас ороҥҥо Хоодуот өйө суох сытар. Төбөтүн тууна баайбыттар.
Сыгыйык бу Арбаҕастаах ойууну көрөн куттанар этэ. Билигин кинилэр олохторо ойуунтан тутулуктааҕын курдук саныыр. Ойуун хас хамсаныытын барытын кэтээн олорор.
Соторутааҕыта аҕай күлэ - үөрэ сылдьыбыт Хоодуот хамсаабат буола сытарын харааста көрөр.
Ойуун кыыран бүтээт туох диирин ,дьон тыыммакка кэриэтэ кэтэстилэр .
Кэмниэ кэнэҕэс ойуун ,дьону саҥа көрбүттүү кэриччи көрүтэлээтэ. Хамсалаах табах быстыҥа ,саҥата суох олорбохтуу түһээт эттэ.

• Бу соруйан оҥоһуу эбит. Эдэр тойон оннугар киирэн биэрээхтээбит.

• Оо иэдээн ! Ким бултаһар эбитий күтүөппүтүн кырдьаҕаас ? - Кинээс сүөлүргээбиттии ыйытта.

• Бу диэн этэр кыах суох да буоллар, ким эйиэхэ биэрэр иэстээҕий?

• Бахсыр Баай оҥоһуута буолуо. Дьэ бэйиккэй !!

• Бу Хоодуот уол эн күтүөтүҥ таҥаһын таҥна сылдьыбыт. Бука онно балыттардахтара.

• Бу оҕом туруга хайдаҕый кырдьаҕаас ? - Хоодуот ийэтэ ытыырын быыһыгар ыйытта.

• Халымыр.
  Эмтээн көрүөхпүт.

• Оннук эрэ буоллун. Махтал кырдьаҕаас.

**

Айаан син - биир Бахсыр баайга бүгүн баран иһэр. Туйаара куттанан ыытымаары гыммыта. Кинээс Айааҥҥа эппэккэ кэнниттэн икки аттаах эр бэрдин кэтэттэрэ - манаттара ыытта.

Айаан төрөөбүт түөлбэтигэр чугаһаан иһэн, сэрэхэдийэн айан суолунан барбакка

,быһалыы ыллыгынан барда.

Бөҕө Бөлтөрүүстээх икки буолан биллибэтинэн Айаан кэнниттэн айаннаан иһэллэр. Уол быһалыы барбытын билбэккэ ,айан суолун туттулар.
Икки көс курдугу барбыттарын кэннэ биир кыра ыраас кырдал кэллэ. Онно саалаах аттаах киһини көрөөт Бөлтөрүүс хаптас гынна, атын туора салайда. Аттарыттан түһэн баайдылар.
Сааларын бэлэм тутан тыа саҕатынан чугаһаан истилэр. Биллибэт киһи бэс лабааларын тоһутан , сэһээккэ курдук оҥостор. Олорон кими эрэ кэтиир.
Онтон быһалыы суолунан ,Айаан атынан утары кэлэн иһэрэ көһүннэ. Саалаах киһи ытаары кыҥыыр. Эмиэ да кимин билэ сатыырдыы олоотуур. Онтон эмиэ кыҥаан эрдэҕинэ Бөлтөрүүс бэдэр кыыллыы сыбдыйан тиийэн, сүллүгэһинэн кэтэххэ сырбатта. Киһи хараҕын өҥүргэһинэн көрөөт уҥан налыс гынна.
Айаан иннигэр дьон айманарыттан ата сиргэнэн кулгааҕын чөрөҥнөтөр. Айаан сүрэх баастаах буолан атын эргилиннэри тардан, төттөрү бурҕатан эрдэҕинэ. Бөҕө Бөлтөрүүс саҥата уһаат иһигэр сөҥөдүйэр курдук куолаһынан ыҥыран ылла.

Айаан саараабыттыы тиийдэ.

• Эһиги бу манна хантан кэллигит? Туоҕу тоһуйаҕыт, кими күүтэҕит? - Айаан өйдөөбөтөхтүү ыйытта.

• Эдэр тойоммутун эйигин үрүҥ тыыҥҥын өллөйдөөрү кэллибит . Бу киһи эйигин ыта сыста.Хоодуоту ыппыттарын кэннэ саатар сэрэх буолуо эбиккин - Бөлтөрүүс уҥан налыйбыт киһини тиэрэ тарта.

Айаан өйдөөн көрбүтэ хаһан эрэ көмүстээх Бодойбоҕо, тиийэн сураҕа суох сүппүт диэбит киһилэрэ Алаа Харах Арбылла эбит.

Бөҕө Бөлтөрүүстээх бу киһини кинээскэ илдьэ бардылар.
Айаан бачча кэлэн баран Бахсыр Баайга барда. Сиэллэрэн тамаһытан тиийэн сэргэ иннигэр хоруйа тэптэрдэ. Бахсыр Баай киэҥ уораҕайыгар киирдэ. Тойон дьиэлээх Айааны көрөн соһуйда. Онтон онтуотун биллэримээри ымайбыта буолла.

• Оҕобут тиийэн кэллиҥ дуу ? Туох кэпсиэ. Эдэр ыаллар хайдах олордугут?

• Ыҥыттарбыт үһүгүн дии. Онуоха кэллим - Айаан Бахсыры тургутардыы көрдө. Биирдэһэ хараҕын куоттарар.
  Көхсүн этитэр. Эмээхсинин диэки хайыһар " Эмээхсиэн чэйгин кытаат , бу оҕо айаҥҥа сылайбыта буолуо " - Бахсыр сиһэ ыалдьар киһилии көхсүн туттар. Сирэйэ - хараҕа холлубут дьүһүннээх.

Айааны Бахсыр Баай соругунан, тоһуурга манаабыт Арбылланы Бөҕө Бөлтөрүүстээх Кинээскэ аҕалан олороллор.
Биллэрин курдук Арбылла " бултуу сылдьыбыт " , " тайаҕы ытаары манаабыт " буолла. Оннук албаһы билэр буоланнар атыннык туттуммахтаатылар. Бөҕө Бөлтөрүүс Арбылланы муомахтаан тыынын хаайан күнүн хараарда сырытта. Арбылла тыынын нэһиилэ ылла. Бастаан өрөһөлөнөн ,мэлдьэһэн сөхпүт - махтайбыт буолан охсурҕаламмыта ааста. Кута - сүрэ тоһунна. Ону эрэ күүппүттүү кинээс Арбылла иннигэр, мылаллан

олорон маннык этиилээх буолла.

" Хаайыы харахтаныаххын, түрмэҕэ түүнүгүрүөххүн баҕарбат буоллаххына үтүөнэн билин! Ким эйигин мин күтүөппүн дьаһайтара ыытта! ?
Күн сарсын эйигин куоракка киллэрэбин. Онно эйигин тараах иэннээн, этирик түөстээн билиннэрэр эрэттэр көстүөхтэрэ. Кинилэргэ холоотоххо биһиэнэ диэхтээн, төбөҕүттэн эрэ имэрийээһин буоллаҕа дии !” - Кинээс Арбылланы тургутардыы көрөр.
Биирдэһэ куттаммыттыы Кинээстээх, Бөлтөрүүһү кэриччи көрүтэлиир.
Кинээс Бөлтөрүүс диэки имнэммитигэр, Арбылла диэки чугаһаан эрдэҕинэ буруйданааччы ,көрдөһөн өрө сала түстэ. Бахсыр Баай төлөһүөх ,сыыйа дьиэлиэх - уоттуох буолан Айааны тоһуйан өлөртөрөөрү ыыппытын кэпсээн билиннэ. Эбиитин кинээстэн, " Олохпор сатамматах киһибин , алы гын суукка биэримэ. Кыһалҕаттан дьон угаайытыгар киирбиппин баалаама !” диэн көрдөстө.

Кинээс Бахсыр Баайы суукка үҥсүһэн Айааҥҥа биэриэхтээх үбүн таһынан көмүһүнэн, кэтириинискэй харчынан төлөттөрдө.
Бахсыр Баай хаайыыга барымаары суукка үп - харчы бөҕөтүн төлөөн билигин кумалааҥҥа эрэ барбатах айыыта, быстар дьадаҥы кэриэтэ буолла. Ким билиэй баҕар, ханна эрэ кистэммитэ ,кубулуммута буолуо.

Хоодуот уол сиһин балык уҥуоҕун бүлгү ыттаран, хаамар кыаҕа суох буолан дьиэтигэр олорор. Сыгыйык Хоодуоту төбөтө тууна баайыылааҕын көрөн , төбөтө эчэйбит дии санаабыта. Аттан охторугар маска эчэппит эбит. Арбаҕастаах ойуун эмтии сатаабыта да ,уол туруга көммүтэ да атаҕар туран хаампатаҕа.

Айаан бииргэ үөскээбит доҕоро Хоодуот ,таптыыр кыыһынаан холбоһон эмиэ Айаан курдук буолуон баҕарар ыра санаата туолбат дьылҕаламмыта. Айаан иһигэр аһынар да хайыыр да кыаҕа суох этэ.

Биирдэ доҕорун көрсө кэлэ сылдьан , Хоодуот көрдөһүүтүнэн көтөҕөн таһааран , балаҕан иннигэр олордубута. Айаан Сыгыйык көрсө кэлэн иһэрин көрөн , мэһэйдээмээри туора хаампыта.
" Айаан миигин дьиэҕэ төттөрү киллэр !" - Хоодуот кыбыстан эппитин истибэтэҕэ.

Сыгыйык Хоодуоту көрсө бара сылдьан , билигин дьиэтигэр төннөн кэлэн уйа - хайа суох ытыы сытар.

" Сыгыйык эн наһаа үчүгэй кыыскын, эн бэйэҥ холооннооххун булуоҕуҥ. Эйигиттэн көрдөһөбүн бука диэн миэхэ уонна кэлимэ…" Хоодуот эппит тыллара, кулгааҕын тэһитэ кэйиэлиир.

Айаан аҕа кынныгар Кинээскэ этэн Бахсыр Баай Хоодуоту тоһуурга манатан ыттарбытыгар төлөттөрдө. Ол харчытынан доҕорун куоракка луохтуурга көрдөрөн эмтэттэ.
Күһүн бастакы хаар түһүүтүгэр Хоодуот хаамар буолан куораттан таҕыста.
Үөрүүтүттэн көтүөн кыната эрэ суох. Дьонугар хонон баран доҕоругар Айаанҥа барда.

Сыгыйыгы санаабатах күнэ диэн суох. Кыайан хаампат эрдэҕинэ кыыһы " миигин кытта моруу буолума " диэбитэ. Уонна бэйэтин бөһүөлэгэр ийэтинээн көспүтэ. Билигин туруга чэгиэн буолан Сыгыйыгы көрсөн кэпсэтиэн баҕарар.

Хоодуот чэбдик салгынынан тыына таарыйа ,сатыы барарга сананна.
Бастакы сыарҕа хаара түспүт буолан, дьон уулла илигинэ өрүсүһэн оҕуһунан, атынан от тиэйэллэр.

Хоодуот саҥа хаарга этэрбэһин тыаһа хоочугуруур. Куобахтар, улардар суоллара ыраас хаарга ойууламмыт. Тыа устун хааман иһэрэ үчүгэйин эриэхсит.
Дьиэҕэ кыайан хаампакка муунтуйан олорорун саныан куттанар. Киһиэхэ саамай үчүгэйэ диэн ,чэгиэн сылдьан үлэлээн хамсаан дьон тэҥинэн сылдьар баар эбит. Ону өлүөр сылдьан аахайбат курдуккун. Хоодуот тииҥ маска хатаастан хачыгырайан тахсыбытын көрдө. Чугаһаан кэлэн хантайан көрдө. Тииҥчээн уолу таҥнары өҥөйөн ,хас хамсаныытын кэтиирдии үөһэттэн таҥнары өҥөйөн чэрэллэн олорор.
Халлаан тымныйа илик буолан түүтэ өҥө сахсайан сырдыы илик эбит.
Тииҥ уол көрөрүттэн тэһииркээн ,мастан маска ойуолаан бара турда. Хоодуот тииҥ кытыгыраһын көрөн сөҕөр. Кыанар кытыгырас киһини " Тииҥ курдук хапсаҕай " диэччилэр.
Хоодуот балыыһаҕа биир сыылынай нууччаны кытта билсибитэ. Кини уолу кыратык да буоллар ааҕарга ,суруйарга үөрэппитэ. Уол сыыһа да суруйдар дьоҕурдааҕын сөхпүтэ. " Сахалар үөрэхтээх буолуоххутун наада " диирэ.

Хоодуот Сыгыйыгынаан көрсөрүн санаан долгуйар. Бастаан туох диэн кэпсэтэн саҕалыан саныыр.
Уол хааман сиимэн курбалдьыйан иһэн тохтоон хаарга " Сы..сыг..Сыгыйык диэн суруйда.
" Көрүстэхпинэ кини аатын эмиэ маннык хаарга суруйан көрдөрүөм. Сыгыйык сатаан ааҕара буолуо дуо?" диэн уол бэйэтиттэн ыйытар "

Уонна хаарга эбии " Сыгыйык мин эйигин таптыыбын " диэни өр да суруйда. Тоҥон дьагдьайа сыста. Тарбаҕынан суруйан иһэн ,тоҥон мас лабаатынан суруйар.

" Хайа нохоо бу тугу көрдөөтүҥ? Көмүс буллуҥ дуо? " ким эрэ эмискэ саҥарбытыгар уол соһуйда. Аттаах бэйэтин нэһилиэгэ киһи эбит.

• Кэпсиэ . Ээ көннөрү ити суруксуттаатым.

• Суруксут буоллуҥ дуо? Ол ким үөрэттэ?

• Ээ биир судаарыскай.

• Судаарыскайдары кытта куодарыһан баһыҥ бараарай нохоо !! Ити туох диэн суруйдуҥ? - Уолтан ыйыппытыгар " Хата сатаан аахпат эбит " диэн үөрдэ. Кыбыста быһыытыйбыт этэ.

• Ээ мээнэ суруйдум.

• Ол иһин даҕаны.

  Тураах хаампытын курдуктары туруорбуккун. Ол эн биһикки хаһан үөрэхтээх буолуохпутуй - Киһи ата буруйдааҕыныы тэһиинин күүскэ тардыалаата. Ат тииһигэр уостуганын тимирэ кычыгыраата. Эбиитин атын иҥэһэтинэн тиҥилэхтээбитигэр ,ходьох гына түһээт,иннин диэки дьоруолаан тамаһыйда.

Хоодуот хаампатаҕа ырааппыт буолан ,билиҥҥитэ акка олорсуон баҕарбат. Ол да буоллар Сыгыйыгы көрө охсуон баҕарар. Хаамыыта түргэтээтэ. Сайыҥҥы сайылыгынан ааһан , бөһүөлэк хотоннорун диэки чугаһаата.
Оттоох кыбыылар диэкиттэн уоллаах кыыс ааһан иһэллэр. Арай өйдөөн көрбүтэ Сыгыйык биир уоллуун күлсэ, күлсэ хаамсан иһэллэр эбит.

Сыгыйык ынахтарын ыан баран , сурдьун кытта аргыстаһан дьиэлээн испиттэрэ. Туора суолунан Хоодуот хааман - сиимэн ааспытын көрбүтэ.
Кэпсэтиэн баҕарбыта да уол туохтан эрэ өһүргэммиттии ааһа турбута. Сыгыйык дьиэтигэр тиийэн өр эрэйдэннэ.
Хоодуот кэпсэтиэн баҕарбат буолбут. Эбэтэр сурдьун кытта ааһан иһэрин көрөн ,уола дии санаабыта эбитэ дуу.

Эрдэ Сыгыйык ыанньыксыт дьахталлар кэпсэтэллэрин истибитэ.

" Бу кыыспыт Хоодуот эчэйэн кыаммат буолбутун кэннэ ,сылдьыбат буолбут дуу ?" диэн эҕэлээх соҕустук кэпсэппиттэрэ.
" Бэйэтэ кэлимэ диэбитэ " диэн этээри
гынан баран саҥарбатаҕа.
Кэнники Нөнүөһэҕэ эппитэ.

“Биллэн турар итинник диир буоллаҕа дии” - ону эн өйдөөн син - биир аттыгар буолан санаатын көтөҕүөхтээххин - диэбитэ. Онуоха Сыгыйык бара сылдьыбыта, Хоодуот дойдулаабыт этэ.

**

Хоодуот Сыгыйык уоллааҕын билэн хомойбута. Бииринэн эмиэ да бэйэтэ кэлимэ диэтэҕэ дии. Хоодуот Сыгыйык кинини боҕуу буолан олорорун көрүөн баҕарбат, кыбыстар этэ. Ол иһин эппитэ. Кыыс кинини итинник түргэнник уларытыа ,дии санаабат этэ.
Хоодуот кэнники Айаантан ыйыппыта ол уол Сыгыйык сурдьута эбит. Онуоха кэпсэппэккэ ааспытын кэмсиммитэ. Хоодуот кыыс дьиэтин аттыгар тиийэн хоочугураан баран киирбэккэ төннүбүтэ.
Сарсыныгар Сыгыйык Хоодуот кэлэн барбытын билбитэ. Уол хаарга туох эрэ диэн суруйбутун Сыгыйык кыайан аахпатаҕа. Нөнүөһэни ыҥырбытыгар буукубалары өр да холбоон аахпыта.

" Сыгыйык мин эйигин таптыыбын " диэбит - Нөнүөһэ туох эрэ соруктаах аҕай үлэни бүтэрбит саҕа буолбута. Иккиэн күлсүбүттэрэ.

" Тыый хата итиччэ аахтыҥ дии. Мин оччойбута " О " ,аччайбыта " А " эрэ диэни билэбин . Ону да сатаан холбообоппун " - Сыгыйык билиммитэ. Суруктара диэн маннык киһини үөрдэр ис хоһоонноох буоларын саҥа биллэ. Хаары сэрэнэн имэрийэн ылбыта.

Киэһэлик Сыгыйык
Айааннаах диэки хаамта. " Хоодуот хантан суруйарга үөрэммитэ буолла? Хаарыаны мин сатаан суруйарым буоллар ,хаарга эмиэ Хоодуот туһунан суруйуом этэ "

- Кыыс мас ылан хаарга мээнэ суруускайдыыр. Сыг..сыг..тап.. тап..- Хоодуот суругун үтүгүннэрэн мээнэ тардыалыыр.

Онтон барбахтыы түһээтин кытта утары ыллыгынан Хоодуот иһэрин көрдө. Кыыс хайыан билбэккэ турбахтыы түһээт, утары барда.

– Сыгыйык эбиккин дии кэпсээниҥ - Хоодуот мичээрдиир.

– Суох эйиэнэ. Хайа диэки бардыҥ?

– Эйиэхэ баран иһэбин дии. Сыгыйык . Оттон эн?

– Эмиэ эйигин көрөөрү - иккиэн күлүстүлэр.

– Чэ оччоҕуна мин балаҕаммар барыах.

– Кэбис онно ийэҥ баара буолуо дии , туох диэҕэй.

– Баар буоллунууй. Ийэм билэр барытын. Иккиэн тиийдэхпитинэ үөрүөҕэ - Эдэрдэр сиэттиһэн бара турдулар.
Ол быыһыгар Хоодуот хаарга суруйан баран ыйытар.

– Бу туох диэн суруйбутум буолуой?

– Миигин таптыыргын эппиккин дии - кыыс күлэн иһэн уоһун сабы туттар.

– Тыый Сыгыйык эн сатаан ааҕар эбиккин дуу?

– Мин ааҕыам дуо Нөнүөһэ ааҕан биэрбитэ һэ,һэ - Эн итинниги эрэ кыайан суруйаҕын дуо?

– Билиҥҥитэ итинниги эрэ. Хаарыаны үөрэхтээх буолбут киһи. Нөнүөһэ хайдах үрэммитий?

– Кини сэниэ ыал оҕото буолан ,кыратык үөрэннэҕэ дии - Хоодуоттаах Сыгыйык ыраас хаары хоочугураччы үктээн, күлэ - үөрэ кэпсэтэн бара турдулар.
Хаарга суруллубут таптал туһунан суруктар, дьиҥнээх буолбутун туоһута, ол тыллары Хоодуот Сыгыйык кулгааҕар итиинэн илгийэн хатылаата.

Бүттэ.