Аудиота:

    Убайым Сэмэн төрөөбүтүгэр, эһэм оҕонньор түүл түһээбитин ийэбэр: “Мотуруона, дьэ бу уолгуттан табылыннаҕына дьоло-соргута салалыннаҕына киһи кэрэмэһэ тахсыыһы, отгон мүлчү үктэннэҕинэ арбаҕастаах да быыһаабат дьылҕалаах оҕо төрөөтө”, —диэн көрүүлэммит курдук эппит үһү. Эһэм Өндөрөй сүрдээх түүллээх-биттээх, көрбүөччү да курдук, “баардаах” оҕонньор эбит.
    Аҕабыт аах дьиэ туттаары, сахалыы сиэринэн сылаас тыыннаах сири көрдөөбүттэрэ, оҕонньор хас да сири этэн көрбүттэрин буолумматах, онтон билигин турар дьиэбит оннун сөбүлээн, дьиэ тутталларыгар көҥүллээбит. Онтон эһэм ити биир сөбүлээбэтэх сиригэр туттубут ыал, аҕыйах сылынан эстэн, тиэргэннэрэ кураанахсыйан турар. Эмиэ ахсарбатах сиригэр олорбут дьон оҕото-уруута суох олорон үйэлэрин моҥообуттар.
    Дьоммут, оҕонньор арчылаабыт сиригэр дьиэ туттан, оҕо-уруу төрөтөн, сүөһү-ас бөҕөтүн ииттэн, этэҥҥэ олорбуттара. Өссө үөһэ тыа саҕатыгар, маска ойуун айата иитиллэн турар диэбит туһаайыытынан олорбут ыалтан бары биир-биир оһолго өлүтэлээбиттэр эбит.
    Дьэ, кэлин эһэбит көрүүлэммитин курдук, уба­йым Сэмэн: “Мүлчү үктэннэҕинэ арбаҕастаах да быыһыа суоҕа”, —диэбитэ туолбута. Убайбыт эдэригэр олоҕо олус табыллан, чаҕылхайдык саҕаланан иһэн, дьикти баҕайытык аллараа курулаан хаалбыта, дьылҕата өрүһүнэр кыаҕы биэрбэтэҕэ. Би­лигин санаатахха, сэбиэскэй кэмҥэ следователлии сылдьан тойоттор оҕолоро буруйу оҥордохторуна ол суутун кэнниттэн эккирэтиигэ түбэһии, армияҕа сулууспалыы сылдьан радиацияҕа түбэһэн сүһүрүү итинниккэ тиэрдибит буолуохтарын сөп.
    Ол буккулла-тэккиллэ, муна-тэнэ сылдьан бэйэтин олоҕор аллара түспүтүн курдук, биир ардахтаах түүн мотоциклынан айаннаан иһэн хайаттан сууллубута. Ити күһүҥҥү тымныы, ардахтаах түүн, убайым тыына быстар түгэнигэр эмискэ уһукта биэрбитим. Өйбөр соһуччу убайым сирэйэ көстөн кэлбитэ… Онтон убайым өлбүтүн түөрт уон хонугар УАЗ массыынанан куораттан айаннаабыппыт.
    Күһүҥҥү былыттаах, курус күн турара. Өрүһү паромунан туораан, күн сырдыгын баттаһа түргэн соҕустук айаннаан истибит. Майа сэлиэнньэтигэр чугаһаан, Туустаах диэн сиргэ сыыртан түһэн иһэн, арай массыынабыт күүскэ баҕайы туохха эрэ охсулунна да, сырдык-хараҥа буола түстэ. Массыына эргийэ-эргийэ түҥкүнээн-таҥкынаан, суол устун аллара кулахачыйар. Мин хайдах эрэ түү мээчик курдукпун, төкүнүйэ сылдьабын, чэп-чэпчэкибин уонна саныыбын: “Бу хаһан тохтуур”, — диэн. Санаабар өр баҕайы кулахачыйан, тыаһаан-ууһаан тиийэн, туохтан эрэ иҥнэн дьэ тохтоон, үрэл гына түстэ.
    Мин кыл түгэнэ, били киинэҕэ көстөрүнүү массыына

саахалланнаҕына умайан күүдэпчилэнэн барарын, онтон эстэрин саныы оҕустум, дьоммун быыһаары хаһыытаа да, хаһыытаа буоллум: “Түргэнник тахса, тахса охсуҥ!”.
    Өндөйөн көрбүтүм, мал-сал анныттан быраатым аргыый аҕай тахсан кэллэ, Баһылай төбөтүттэн хаан сүүрэр, тэйиччи кийиитим Валя оронон туран эрэрэ. Эмиэ хаһыы да хаһыы буоллум: тахсар туһунан. Массыынабыт үрдэ хайдан хаалбытынан, хайдах эрэ кыбыллан, хаан-сиин буолбут дьон сыһыллан-соһуллан тахсан истибит.
    Онтон-мантан ааһан иһэр массыыналар кэлэн тохтоотулар. Дьон бөҕө тоҕуоруста. “Хата тыыннаахтар эбит”, — сөрү диэн сөхтүлэр. Көрөн-истэн бараннар: “Оо, дьоллоох дьон эбиккит” , — дэһэн күө-дьаа буоллулар уонна массыынабытын көмөлөөн туруору анньан биэрдилэр.
    Биһиги бааспытын-үүппүтүн көрүннүбүт. Баһылай төбөтүн бааһын былаатынан ыга баайдыбыт.
    Киэһэрэн, хараҥаран барда. Массыынабытын эр дьоммут, чочумча хасыһааттарын кытта, соһуйуохпут иһин мотуорбут үлэлээн өрө дьигиһийэ түстэ. Хампарыйбыт массыынабыт аны айанныыр туруктанар. Кийиитим Валя биһикки массыынаҕа олорорбутуттан кыккыраччы аккаастанныбыт.
    Эр дьон эр дьон курдук айылҕалара күүстээҕэ эмиэ манна көстөн таҕыста. Массыынаҕа олороот да, туох да буолбатаҕын курдук холкутук иккиэн Майа диэки айанныы турдулар. Ойоҕоһуттан көрдөххө, үүт-үкчү сэрии хонуутуттан тахсан иһэр бааһырбыт саллааттар курдук көстөллөр.
    Валя биһикки онон-манан быһалаан дьулурҕатык хааман, Майаҕа тиийиэхтээх ыалбытыгар син сотору кэллибит. Дьоммут хайы-үйэ дьиэ таһыгар массыыналарын оҥорон тиниктэһэ аҕай сылдьаллар эбит. Мин манна хонон сынньанан, уоскуйан баран, сарсын биирдэ төннөр курдук са­ныыбын. Дьиэҕэ киирэн кийииппинээн чэйдээтибит. Онтон таһырдьа тахсан хонобут эҥин диэн эрдэхпинэ: “Суох, суох, билигин төттөрү куораттыыбыт, бириэмэ суох” , — диэн быһа-бааччы этэн кэбистилэр. Мин соһуйан хааллым, утарсан
да туһа суоҕун билэбин. Онон өр-өтөр гыммакка, ханан эрэ ГАИ поһа суох сиринэн эргийэн, Аллараа Бэстээххэ кэлэн, паромҥа этэҥҥэ киирдибит. Дьон бөҕө биһиги массыынабыт таһыгар тоҕуоруста, көрүү-истии кытаанаҕа: “Хайдах бу хаарбах металлалом сүүрэрий” , —дэһэллэр. Биһиги экспонат курдук көнчөһөн баран олоробут, туox диэхпитий.
    Дьиэбитин олох хойут түүн үөһэ буллубут. Хата ханна да ГАИ-га түбэспэтибит. Ол дьонуҥ көмөлөһүөхтэрин кэриэтэ, хата ыстарааптаан, сорбутун сордуохтара хааллаҕа.
    Элбэх сыл ааспытын да кэннэ, кэлин, хайдах ити үлүгэртэн тыыннаах ордубуппутун испэр дьиктиргии эрэ саныыбын. Дьонум бааһырбыттар да, дөйбүттэр да этэ. Онтон мин массыына

кэннигэр олорон испит буоламмын туох да буолбатаҕым, тута быыһааччы оруолун ыллаҕым.
    Санаабар ол массыына иһигэр, сырдык-хараҥа икки ардыгар киирэн, мээчик курдук сананан төкүнүйэ сылдьыбытым эмиэ да өр баҕайы кур­дук этэ да, дьиҥ иһигэр кыл түгэнэ этэ.
    Онон киһи дьылҕата диэҥҥэ итэҕэйэ саныы­бын, ханнык да быһылааҥҥа тыыннаах хаалар дьылҕалаах тыыннаах хаалар эбит диэн.

ДАРХААНА
Чолбон 03 2008