Хайдах наар ыарахан, хара туһунан кэпсэтэн тахсыллыай? Саха дьоно былыр кыһыҥҥы уһун, хараҥа киэһэлэргэ остуоруйа, үһүйээн, араас кэпсээн кэпсэтэн, таабырын таайсан тыл эйгэтигэр билиҥҥи дьоннооҕор лаппа сайдыылаах дьон буолуохтаахтар. Олоҥхону этэ да барбаппын.

Оттон оҕо-аймах сөбүлүүрэ былыр даҕаны, быйыл даҕаны таабырын таайыыта, түбэлтэ кэпсэтиитэ буолар. Онно Даарыйа эмээхсин курдук кэрэ кэпсээнньити таһынан сырыыны сылдьыбыт, көрүүнү көрбүт кэпсээннээх хоноһо түбэһэн хоно кэллэҕинэ: “Кыараҕас хараҥа балаҕаҥҥа дьоро киэһэ буолла!” – диэн кэбис. Оттон билиҥҥи технологиялар баһылаабыт үйэлэригэр саха оҕото суруйуохтааҕар буолуох сахалыы саҥарарын да умнар кэмнэригэр тиийэн кэллибит. Онон бүгүн бу олоххо дьону кэтэһэр ыарахан түбэлтэлэртэн хайдах тахсыбыппытын санаан, сааратынан көрүөҕүҥ.

“На вокзале всегда крали и будут красть!” – диэн аатырбыт Бравый солдат Швейк тойонун малын уордаран баран, киһитин “уоскуппута”. Ол кырдьык. Биһиги – үйэбит тухары оҕолору илдьэ сылдьыбыт дьон – оннук уорууларга, атын да түбэлтэлэргэ түбэһэрбит да баар буолара.

Сэбиэскэй былаас эстиитин саҕана оннооҕор сэбиэскэй уоруйахтар да атын санаалаах, көнө соҕус дьон этилэр. Перестройканы оҥорбут М.Горбачев: “Разрешено все, что не запрещено!” – диэн этэн, этэргэ дылы Пандора дьааһыгын төлө тардыбыта! Киһи-аймах туох баар аньыыта-харата, куһаҕана, ыарыылара, итэҕэстэрэ ол дьааһыктан ыраас сэбиэскэй норуокка аһаҕастык хара дьаатынан тохтубута. Тоҕо диэтэххэ Советскай Союзка дьон-сэргэ майгыта-сигилитэ үксүгэр киһи-аймах суруллубатах сокуоннарыгар олоҕуран устара. Ол да иһин “Моральный кодекс строителя коммунизма” диэн салайар докумуону оҥорбуттарыгар арҕаалар: “Коммунистар бу кодексы таҥара үөрэҕиттэн устан ылбыттар”, – диэн кириитикэлээбиттэрэ.

Ол сылларга мин кылааһынньыгым Вячеслав Карпов дуобатчыттары илдьэ Америкаҕа барар дьолго тиксибитэ. Арай Москваҕа тиийэн спорткомитетка төннөр билиэтин ыйыппытыгар:

– Не волнуйся, все будет, – диэн билиэккэ эппиэттиир дьахтары билиһиннэрбиттэр.

Кэлэрин саҕана телефонунан ыйыппытыгар ол дьахтар:

– Все в порядке, не волнуйся, – диэн буолбут.

Кэлбитэ – билиэт суох. Ол дьахтар кыһамматах. Отой да наркотикка охтон эрэр үлэһит эбит. Славка онно-манна сүүрэкэлээбит, аэровокзалга тиийбит, суох! Мэлийии буолбут. Сирэй-харах буорайбыт, хайдах буолабын диэн эрэйдэнэ турдаҕына биир нуучча тиийэн кэлбит:

– Какие проблемы? – диэн буолбут. Ыйыталаһан баран: – Мин булан биэриэхпин сөп, биллэн турар, эбии төлөбүргэ, – диэн буолбут. Славка үөрэн пааспардарын, харчытын

барытын туттара охсон кэбиспит! Киһитэ барытын холку баҕайытык уктан баран, куоракка барар аанынан тахсан барбыт. Дьэ онно биһиги киһибит сүрэҕэ “бар” гыммыт! Киһитэ сирэйинэн отой бандьыыт, татуировка бөҕө эбитин дьэ өйдүү түспүт. Чаас кэриҥэ өлөр-тиллэр икки ардынан дөйөн баран турбут!

Хата онтон киһитэ тиийэн кэлбит:

– Тебе не достал, не хватило, а остальные билеты вот, – диэн буолбут. Слава үөрэн өлө сыспыт, гостиницатыгар киирэн үөрүүтүттэн охтон хаалбыт.

Иккис түбэлтэ эмиэ дуобатчыттар Францияттан төннөн истэхтэринэ буолбут. Мин үөрэнээччилэрим-дуоматчыттар Саша уонна Сережа, дойдуларыгар көтөөрү Париж аэропордугар малларын маныы олорбуттар. Дьиэлэригэр барар буолан үөрүү улахана. Онно салайааччылара кэлэн:

– Мин аһыы бардым, маны көрүҥ, – диэн сабыс-саҥа дипломатын мал үрдүгэр уурбут. Дипломат “крутой”, сигнализациялаах, атын киһи ыллар эрэ хаһыытыахтаах эбит. Дипломат иһигэр Парижтан Москваҕа, Москваттан Дьокуускайга көтөр билиэттэрэ, харчылара барыта хаалбыт. Кэннники билбиттэрэ, өлүү түбэлтэлээх хаһаайын сигнализациятын арааран кэбиспит!

Бу олордохторуна икки киһи чугаһаан кэлэн, туох эрэ каарта курдук кумааҕыны көрдөрө-көрдөрө тугу эрэ ыйыппыттар. Биһиги дьоммут, французтуу “ыт” да диэни билбэт дьон, чугаһаан кэлэн “быһаарсан” барбыттар. Түргэнник ыйытаат дьонноро баран хаалбыттар. Онтон салайааччылара кэлбитэ саамай харабыллыахтаах маллара – дипломаттара – суох! Дьэ бабат диэн буолбут. Арай французтар буолан, билиэт атыыласпыттара компьютерга сырыттаҕа, Россияҕа ол кэмҥэ компьютерга киирбитэ биллибэт этэ. Түмүгэр самолекка олордон көтүтэн ыытан кэбиспиттэр! Оттон мин үөрэнээччилэрбин Сашаны уонна Сергейи кэнники көрсөн:

– Чэ, ничего, международнай кылаастаах уоруйахтарга түбэспиккит, ол дьон эһигини тулутуохтара дуо? – диэн уоскуппутум. Оттон Москваҕа тиийэн салгыы Дьокуускайга көтөр боппуруоһу быһаарыы бэйэтэ туспа кэпсээн…

Уоруйахтардыын көрсүһүүлэр үксүгэр киһи күүппэтэх кэмигэр буолан соһуталлар. Мин Кытайга үөрэнэр циркэ оҕолоругар учууталлыы 53 саастаах киһи, конкурска кыайан, кинилэр үөрэммит иккис сыллара бүтэн эрдэҕинэ тиийбитим. Оҕолору ханна да сырытыннарбат этилэрэ. Биирдэ эмэ улахан бырааһынньыкка ханнык эмэ пааркаҕа илдьэн сынньатан аҕалаллара. Мин маннык улуу куоракка – Пекиҥҥэ олорон улуу куораты билбэккэ олорор, оҕолорго көрдөрбөт сүрэ бэрт дии санаабытым. Онуоха эбии нэдиэлэҕэ биирдэ, өрөбүлгэ эрэ күн аҥаара сынньанар оҕолорго куораты көрдөрөн, маҕаһыыннарга сылдьан стреһи устар хайаан да наадалаах этэ.

Ол иһин мин куораты үөрэтэн

барбытым. Салайааччым Чжань Линь Линь – Лилия автобуска киэһэ мээнэ сылдьыма, кутталлаах диэн сүбэлиирэ. Арай биирдэ мин Россия посольствотыгар сылдьан библиотекаттан оҕолорбор кинигэ уларыстым, аны иккис илиибэр уолаттарым атыыласпыт кроликтарын оҕотун тута сылдьабын. Барарым саҕана үлэ чааһа бүттэ, тула хараҥаран хаалла. Автобуска анньыһан киирэн миэстэ буллум. Кроликтаах илиибинэн үөһэттэн тутустум, иккис илиибэр дипломатка толору кинигэ. Эмискэ кууркам хаҥас сиэбигэр киһи илиитэ киирэр курдук гынна! Сиэппэр перчаткаттан атын туох да суох буоллар даҕаны кыыһыран оргуйа түстүм: “Аныгыскы сырыыга киириэ да, Ван Дамм курдук тарбаҕыттан тутан ылан тарбаҕын тосту эрийиэм!”. Ол сылларга Ван Дамм, араас күлүгээттэр уонна бандьыыттар тустарынан киинэлэр экраннары толорбуттара. Хаһыаттар сирэйдэрин ол кэмтэн ыла өлөрсүүлэр, уоруулар, албыннааһыннар былдьаабыттара.

Инньэ гынан хаҥас илиибин босхолоон малбын уҥа илиибэр туттум. Эргиллэн көрбүтүм, биир миигиттэн төбө аҥаара үрдүк киһи икки хараҕын симэн утуйбута буола турар эбит! Бэлэмнэнним, өр буолбата, киһим илиитэ киирэн кэллэ… Мин тарбахтарыттан харбаан ыллым! Ол эрээри тута өйдөөтүм – киһи тарбаҕын тосту эрийэр диэн сүрэ бэрт эбит. Киһибин көрдүм, дьэ хараҕын көрбүт аҕай, илиититтэн тутан туран төттөрү анньан кэбистим. Киһим саҥата суох хараҥаҕа дьон быыһыгар түһэн хаалла. Онтон уоскуйан баран өйдөөбүтүм Ван Дамм буолбатах, биир нуучча уола куһаҕан дьону тарбахтарын тосту эрийэн кэһэтэлиирин аахпытым сылдьар эбит.

Оттон Кытайга биһиги да бытархай уоруйахтары, хармаанньыттары көрсүбүппүт элбэх. Оннооҕор Дьокуускайга уоруйахтар уораарылар дьону батыһа сылдьалларын уопуттаах атыыһыттар тута бэлиэтии көрөр эбиттэр. Мин кэргэним перестройка кэнниттэн, Дьокуускайга уоруйахтартан сэрэнэргэ үөрэниэҕэр диэри икки төгүл суумкатын хайа быспыттара. Кэнники биллэххэ уоруйахтартан саамай тутуллубат, тутулуннахтарына аны кыайан дакаастаммат уоруйахтар бу хармаанньыттар эбит.

Эҥин араас түбэлтэлэр айан суолугар баар буолаллар. Кытайы кытта сыһыаннар саҕаланалларыгар самолетунан быһа көтүү олохтоно илигэ. Ол сылдьан биирдэ, биһиги барар кэммитигэр, оруобуна Харбиҥҥа выставкаҕа сахалар кэлэр буолбуттар. Кинилэр кэлбит самолеттарынан эһиги кэлэҕит, чартернай рейс, диэн буолла. Үөрүү ынырыга! Онуоха диэри биһиги Хабаровскай эбэтэр Новосибирскай нөҥүө самолетунан кэлэн баран, онтон автобуһунан, салгыы поеһынан айаннаан Пекиҥҥэ кэлээччибит. Ол иһин сэргэхсийии буолла. Старшай тренербит Чжу Лаоши биһигини Пекинтэн Харбиҥҥа диэри атааран

аҕалла.

Барыта үчүгэй, аэропортка кэллибит, самолеппут кэлбит, саха толору. Манна Дьокуускайга тэрийээччилэрбит: “На всякий случай, туох эмэ буоллаҕына биир тетя баар, ол быһаарсыа, көмөлөһүө,” – диэн эрдэ сэрэппиттэрэ. Дьэ онтон самолекка олоруу сайыабата буолла. Аргыый аҕай сыҕарыйан истибит. Тренербит бүтэһик бэрэбиэркэҕэ аҕалан баран, быраһаайдаһан тахсан барда. Ол эрээри саамай улахан мэһэйбит салгыы кэтэспит эбит. Кытайга ол кэмҥэ аэропортовский сбор диэн киһиттэн 90 юань харчыны – эбии төлөбүр төлүүр эбиппит. Онтукабыт 20-тэн тахса киһиэхэ 200 доллар кэриҥэ буолар. Тута төттөрү сүүрэн таҕыстым, киһим суола хайы-үйэҕэ сойбут, аэропорт таһыгар өр турар көҥүллэммэтэ өйдөнөр буоллаҕа. Оччолорго сотовай телефон ситэ сайда илик этэ. Аны ыйыталаһан көмөлөһүөхтээх тетябын көрдөөтүм, түргэнник буллум, икки дьахтар кэпсэтэ турар эбиттэр. Быһаарсыы да түргэн буолла. Биһиги кыһалҕабытын истээт, тетя холку баҕайытык: “Это ваши проблемы”, – диэт туора хайыһан кэбистэ, салгыы кэпсэтэн киирэн бардылар!

Мин сааһырбыт сэбиэскэй киһи соһуйдум, урукку кэмҥэ оҕо кыһалҕатыгар отой атын сыһыан баар этэ буоллаҕа! Ол эрээри миэхэ перестройка саҕанааҕы хаһыаттары ааҕарым туһалаата. Онно күн аайы араас аныгы олох каакаларын туһунан суруйаллара. Онон саха дьахтарын хотун-холус сыһыана отой долгуппата. Биир да тылы мөккүспэккэ туора хаамтым. Толкуй буолла. Аны переводчица кыыс ыксатан эккирэтэ сылдьар: “Самолет күүтэр кыаҕа суох! Түргэнник быһаара охсуҥ!”.

В

ыставкаҕа кэлбит дьоҥҥо чурапчылар бааллара, көрдөстөххө көмөлөһүөх этилэр. Ол гынан баран тыа дьоно төһө харчылаах буолуохтарай? Ол санааттан тута аккаастанным. Онтон “республика тойотторо кимнээх баалларый?” диэн ыйыталастым. Онно бизнес уонна предпринимательство министрэ Павлов диэн баар диэтилэр, отой билбэт киһим. Ол киһини буламмын: “Бу М.В.Мучин (оччолорго правительство зампреда) дьоно маннык балаһыанньаҕа түбэстибит”, – диэн кэпсээтим. Киһим тута: “Төһө нааданый?” – диэтэ. “200 доллар”. “Паспоргын аҕал”. Российскай паспорбын туттаран кэбистим. Киһим долларын туттаран кэбистэ. Эр киһи дьахталлардааҕар түргэнник, чуолкайдык быһаарсарын өссө хаста да көрбүтүм. “Ол да иһин эр дьон баһылаан олороллоро сөп эбит”, – диэн чуолкайдык өйдөөн турабын. Дьоммут Харбинтан төннөн кэлэллэригэр аэропортка киирэн, Павловка махтанан туран харчытын туттаран кэбистим. Кэлэн баран кытайдартан ол 200 доллары көрдүү да барбатаҕым.

Вокзалга уораллара отой сокуон курдук буоллаҕына, биирдэ бэйэм мөлтөх суолга түбэспитим. Маҕаһыыҥҥа икки уолбун

илдьэ сылдьан, автобус кэтэһэ таарыйа маҕаһыыҥҥа киирэн таҕыстыбыт. Онтон биир уолум тоҕо эрэ иккистээн киирдэ. Биһиги харчыбытын кэмчилээн дьиэбитигэр автобуһунан төннүөхтээхпит. Ити икки ардыгар хараҥарда. Уолум маҕаһыынтан тахсан кэллэ, кэнниттэн биир китаец батыһа сылдьар. Тугу эрэ саҥарар, уолу ыйан көрдөрөр. Мин иккис уолтан, переводчикпыттан ыйытабын: “Туох диирий?”. Киһим: “Ээ, киһи өйдөөбөт, Пекин дьонун курдук саҥарбат”, – диир. Онуоха мин: “Биһиги россияларбыт, эн туох дииргин өйдөөбөппүт”, – диэн сахалыы аҥаардаах кытайдаан киирэн бардым. Ыксаатахпына итинник сахалыыга көһөн хаалааччыбын. Кылааһынньыгым Карпов Слава, миигин улаханнык эрэнэн переводчик оҥосто сылдьыбыт киһи, биирдэ өйдөөн истэн баран: “Пахай! Киһим сахалыы саҥара турар эбит буолбат дуо?!” – диэн улаханнык соһуйан турар.

Бу да сырыыга кытай киһитэ арахсыбата, тохтуур былаана суох. Онуоха мин кинини уолугуттан ылан өрө анньан таһаардым уонна: “Тохтоо, туох буолбут киһигиний?!” – диэн уу сахалыы санаабын дьэ толору эттим! Көрдөхпүнэ киһим дьэ уоскуйда, туора хаамта. Онтон: “Бээ, бүгүн автобус күүтэр тоҕо эрэ айдааннаах буолсу”, – дии санааммын, такси тохтотон баран дьиэбитигэр элээрэн хааллыбыт.

Онтон сыл ааһан баран уолаттарым кэпсээтилэр. Ол күн маҕаһыыҥҥа төннөн киирбит уолум мороженай ылан баран харчытын төлөөбөккө тахсыбыт. Переводчик уолум буоллаҕына соруйан өйдөөбөтөҕө буолар эбит. Мин буоллаҕына оҕолорбун тыыттарбат эрэ айдааннаах киһи буоллаҕым дии. Оттон уолаттарым – аныгы дьон, перестройка оҕолоро – мороженайы төлөөбөккө тахсыыны отой да бэрээдэги кэһиинэн аахпат дьон быһыылаах этилэр. Манна А.С.Макаренко үөрэнээччилэрэ оҥорбут буруйдарын билбэккэ хаалбытыттан үөрэр эбит этэ. Кини оҕолоро хайы-үйэҕэ сууттаммыт, ол иһигэр ыарахан да ысатыйаҕа буруйданааччылар буоллаҕа эбээт…

Вокзалга уорар буоллахтарына ырыынакка уораллара, уорааччы киһини күнү быһа да эккирэтэ сылдьаллара баар суол. Ырыынак атыыһыттара, барытын бэлиэтии көрөр дьон, дьону батыһа сылдьалларын үөрэммит харахтарынан тута бэлиэтии көрөллөр. Кытайга сырыттахха уоруулартан саамай кыайтарбаттара хармаанньыттар буолаллар. Ол киһини миэстэтигэр тутуохха, буруйун дакаастыахха наада. Ол иһин телевизорга хайдах уоралларын көрдөрөн, приемнарын быһааран, сырдатыы үлэни ыыталлара дьиҥнээх туһалаах үлэ эбит этэ.

Биирдэ Пекиҥҥэ торговай центрга, пешеходнай зонаҕа табаарыспын кытта уулусса ортотунан хааман иһэбит. Ол аата элбэх маҕаһыын биир сиргэ турар буолан массыына сылдьара бобуллар, барыта сатыы дьоҥҥо ананар. Арай уулусса

ортотунан холку баҕайытык хааман истэхпитинэ биир кыыс сүүрэн кэллэ да, табаарыһым кэтэн иһэр рюкзагын хаһыспытынан киирэн барда! Мин, киһибин харабыллыы иһэр киһи, кыыһы илиититэн харбаан ыллым. Кыыс соһуччу сүрдээх күүскэ мөҕүстэ! Онтон сирэйин көрбүтүм отой оҕо эбит. Ону көрөн баран ыытан кэбистим. Кытайга полиция тутар дьонун олус кырыктаахтык тутарын элбэхтэ көрбүт дьыалам буоллаҕа.

Биирдэ Пекин биир ыччаттарга аналлаах торговай центрыгар үс киһини туппуттарын көрбүтүм. Онно бастакынан иһэр кыыһы умса тутан баран, баттаҕыттан өрө тардан сирэйин дьоҥҥо көрдөрөн, бүтүн болуоссаты туоратан илдьэ барбыттара көрөргө ынырык көстүү этэ. Ити Кытайга уоруйахтары, уопсайынан сокуону кэһээччилэри утары охсуһуу биир көрүҥэ буоллаҕа. Телевизорга бытархай уоруйахтары эрэ туталларын көрдөрбөккө, улахан уоруйахтары өссө күүскэ дьарыйалларын аан дойду барыта билэр. Ол иһин даҕаны мин тапталлаах Кытайым Сталины өрө тутан, дойдутугар бэрээдэги олохтоон, экономикаҕа бастакы миэстэҕэ таҕыстар даҕаны, онно тиийдэххитинэ сиэпкитин көрө сылдьыҥ диэн сүбэлиибин.

Эҕэрдэни кытары Кытайга уонна Сталиҥҥа улаханнык сүгүрүйэр коммунист

Пётр КАЛАЧЁВ.

tuymaada 3 июля, 2026