«Киһи бары өттүнэн кэрэ буолуохтаах» (А.П. Чехов)

Куорат уулуссаларыгар хаалаах дьон халыҥ хаххалара харса суох хаамыстылар. Араас томторуктаахтар үөрдүстүлэр. Уруккуттан уратылара, сырдыктар.

Уйбаан Уоһукап онтон сөҕөр. Бэйэтэ эмиэ алюминий дьардьама тутуллаах, салапаан бүрүөһүннээх, бүүс бүтэй хараҕа эрэ көстөр-көстүбэт хаа оҥоһунна. Дьэ, эрэй! Итинник тэринэн маҕаһыыҥҥа сылдьар. Сорохтор сөбүлүүллэр, сорохтор сүөргүлүүллэр. Уйбаан саас ортолоох, онон, «дьиэ хаайыытыгар» хапсыбат. Көҥүл сылдьар. Септигэ, араас харыстанар-харыстаммат убаҕаһа-таймата, сэбэ-сэбиргэлэ сиэдэрэй үгүс элбэх.

Бэйэтэ да оҕо эрдэҕиттэн харыс барахсан. Чыычааҕы оҕолор (мэник бэдиктэр) арагаайканан ытыалыы сылдьалларын көрөн долгуйан, уйадыйан, уҥуоҕа-иҥиэҕэ ууллан, дьиэтин боруогар сууллан турар. Тымныы уунан тыбыыран, иһин-үөһүн илбийэн бэттэх аҕалбыттара баар. Оскуолаҕа, ортолуу олукка, арааһа сэттис-ахсыс кылааска үөрэнэр эрдэҕинэ, биир кыыс эр киһи бэлэсипиэтин тэбэн ааспытын чинчийэн, одуулаан, ордук кытаанах, хаппыт тирии олбоххо эт көбө аҥара киирэн олорон, тэбэн элээрдибитин өйдөөн, өҥөйөн көрөн уолуйан уҥан түспүтүн кылааһынньыктара кылаас чараас хаптаһын аанын хайа тардан, онно сытыаран, балыыһаҕа киллэрэн быыһаан тураллар. Уйан сордоох. Хаан анаалыһын биэрээри испириис иннэтин көрөөт харахтара тиэрэ эргийэн хаалбыттарын, хата, балыыһа барахсаттара бэттэх аҕалбыттара диэн буолар. Онто суох эр дьон үксэ да буолбатар хааны көрдөхтөрүнэ уҥар, таттарар идэлээхтэр. Ити айылҕаларыттан диэн анал идэлээхтэр ахсарбат курдуктар. Ол аата буолуох буолуохтаах ини.

Уйбаан ойоҕо суох. Уһуннук ийэтин кытта иккиэйэҕин бур-бур буруо таһааран олорбуттара. Ийэтэ уола аҥаарын булумматаҕар улаханнык хомойор курдуга да, хайыай, дьылҕата оннук буоллаҕа. Бэйэтэ чуумпутук орто дойдуттан аҕыйах сыллааҕыта «барбыта». Онон Уйбаан соҕотох. Учууталлаан бүппүтэ да ыраатта. Сүөһүлэрин көрөр.

Уйбааны биирдэ ойохтоно сылдьыбыта диэн кэпсииллэр. Ону да дуруусканан. Сытыы дьахтар түбэспит. Ийэтэ алыс диэн үөрбүт үһү. Оччолорго тыыннаах эбитэ. Кийиит аһастаах эбит, аҕыйах кэминэн икки хас хороҕор муостаахтара идэһэҕэ барбыттар. Маҥнай аҕыйах кэмҥэ аһыыр-аһаабат буолан, кийииттэрэ тыҥаахтаабыт. Ийэ кынна оҕо үөскээбитэ буолуо диэн үлүскэн үрдүк үөрүүлэммит. Соторунан, урут хаста да эрдэммит эдэрчи дьахтар, дьиҥ киэбин ылыммыт. Түүннэри күөстэнэр түбүгэр түспүттэр. Аны араас «убай», «быраат», «эдьиий», «эдьээн» уруулара хара баһаам буолбуттар. «Уоттаах» уу харыыта суох устубут. Уйбаан амсайбат аһа. Онон буолуо, бу олоҕу

ороһуйа, омнуолуу көрсүбүт. Ону биллэрээри уоһун аспытыгар, «ыалдьыттартан» биир сутуруктаах уоска уоптарбыт. Уолуйуу, алдьархай ааҥнаабыт.

Бары күүһү – кийиити үүрэргэ туһаайыллар. Дьахтар «өйдөөх» дьахтар түбэспит. Саат куттарыыта диэн ити эмис тиҥэһэни биэрэригэр эппит. Биһиги киһибит «бардын», «кэбилийдин», «күтүр өстөөх» диэн төлө тутан, ыһыктан ыыппыта диэн кэпсэл баар. Чуут-чаат чааһынай сүөһүтүттэн тутуһан туран малыйа сыспыта дииллэр. Аны Амсариада, ити кэргэнин аата, «сыалайбын», «кыыспын ээ» диэн халтарытан, уһатан, биирдэ да бииргэ да утуппатах үһү. Ол гынан баран биир сарсыарда кыыс-дьахтар чугас уруута «убайа» Рустамныын уһуннук утуйбуттара биллэр. «Ээ, тоойуом, орон суох буолан утуйдулар ини, баалаама», – диэн уолу уоскуппута баар ийэтэ. Онтон ыла Уйбаан дьахтар диэҥҥэ саа тэбэригэр да чугаһаабатаҕа үһү.

Борокуоппай СИЛИПИЭНТЭП.

Дьокуускай.

tuymaada 25 июля, 2026