Биир сарсыарда бэрт чуумпутук олоруох Хаһааччыйаны аҕыс айдаан аймаата, дөйө тоҥор тымныыттан улугурбут олохторун дохсун холорук тыаллыы эмискэ долгутта:
ыт баһын саҕа ыаҕас күлүүстээх ампаар уһаарыллан оҥоһуллубут болгуо тимир боробуойдарын сыыйа тардыталаан киирэн, кинээс икки хааһахха толору симэн уурбут кылааннаах түүлээҕин уоран ылбыттар. Түөкүн суолун олук үктээн суоллаан көрбүттэрэ, киһи суола Дьааҥы өрүс суулла турар тостуман сыырыгар тиийэн сүтэн хаалбыт Халлааннаан көппүтэ, сирдээн тимирбитэ биллибэтэх.
Киэҥ айдаан буолан, бөһүөлэги тула хайа сылдьан, Дьааҥы мууһугар илим ойбоннорун аайы киһи аҥаар атаҕын
суола баарын булбуттар уонна айан суолун чигдитигэр киирэн таһыччы сүтэрэн кэбиспиттэр. Сөҕүү бөҕө буолар, көтөр кыната эрэ суох киһи уоран барбыт диэн быһаараллар. Чугаһынан итинник быһый киһи баара биллибэт, атын ханнык эрэ бэрт ыраах сиртэн улахан түөкүн кэлэн быһа охсон аастаҕа буолуо диэн тойоннооччулар эмиэ баар буоллулар. Арай кинээс бэйэтин атын түгэх санаатын кытта мөккүһэ олорбута. Кини Кыталыктаах уола бэрт хадьар киһи улаатан эрэр диэн санаабыта. Онуоха эбии кини кулгааҕар уол киниэхэ улаханнык саанар сураҕын истэн, дьиксинэ сылдьыбыта. Кыталыктаах уола буулаҕа күүстэнэн эрэрин, чугаһынан тэҥэ суох кус быһыйын эмиэ истэрэ. Оннооҕор киһи итэҕэйиэ да суох сурахтарын иститэлээн турардаах. Кыталыктаах уола аатырбыт чукча хоһууннарын кытта күрэхтэһээри киил маһынан хатарыллан оҥоһуллубут үөрбэлэри туос оҥостон тойон эрбэҕэр кыбыта түһэр гына кылыйа оонньуур үһү, соло буоллар
эрэ сүүрэн, эрчиллэн тахсар диэн сураҕы эмиэ истибиттээх. Инньэ гынан кинээс уорбалааһына Кыталыктаах
уолугар түспүтэ. Итиччэ үлүгэр баайын уордаран баран, хайдах туох да миэрэни ылбакка олоруой? Ааттаах табалары туттартаан ылан, чаччыынатын хас да киһилээн, түүннэри-күннэри айаннаан Кыталыктаах уола түөкүнү хороччу кэлгийэн тутан аҕалыҥ диэн сорудахтаан ыыппыта. Кыталыктаахха ыаллар киэһээҥҥи чэйдэрин иһэ олордохторуна чаччыына дьонун кытта кутулла түспүттэрэ. Кыталыктаах оҕонньоро соһуйуу бөҕөнү соһуйар, ыйытар:
    — Хайа, тойон чаччыына, бу ханналаатыгыт, бачча элбэх буолан?
    — Кырдьаҕаас, уһаан кэпсэтэр бириэмэ суох, кинээс тойон сорудаҕынан эн оруспуой уолгун тутан быраабаҕа илдьэ кэллибит,— уонна дьонноругар сорудахтыыр: — Ылыҥ, ити чолооскуну кэлгийиҥ! Нохоо, таҥын, тутулуннуҥ! — Үс киһи саба түһэн Кыталыктаах уолун чороччу кэлгийэн кэбиһэллэр. Аҕата муҥнаах айдаан бөҕөнү түһэрэр:
    — Бу туох алдьархайа буолла, тугу гыммытыгар бачча үлүгэр кэлгийэ-кэлгийэ илдьэҕит?
    — Оҕонньоор, тохтоо, уоскуй, тойоттор сорудахтара.
Тутан аҕал диэтилэр — тутабыт.
    Уолчаан утарыласпатаҕа, аҕатыгар: «Аҕаа, олус ытаама-соҥоомо, кэлиэҕим, күүтээр»,— эрэ диэбитэ. Кыталыктаах оҕонньоро уолун былдьаһан көрбүтэ да, кинээс дьонноро киэр садьыйан баран, уолу илдьэ баран хаалбыттара.
    Уолчаан аҕата бэҕэһээ түүн туох буолбутун билэр кыаҕа суоҕа. Уолчаана аҕата утуйбутун кэннэ сатыы Хаһааччыйалаабыта, кини уонча көстөөх сиргэ тиийэн кинээс ампаарын алдьатарга уонна аҕата туруон иннинэ
эргийэн кэлэргэ санаммыта. Кыталыктаах уола ити санаатын толорон, кинээс ампаарыттан икки хааһахтаах
түүлээҕи кыбыммытынан өрүс дьаарын чабырҕайыттан тирэнэн ыстанан кыырайбыта уонна эбэ ортотун диэки
илим үтүллүбүт ойбонугар тиийэн, ойбонтон ойбоҥҥо үктээн буурдаан иһэн, хааһахтаах түүлээхтэрин инньэ Хара тумуһах диэки мээчик курдук эпчиргэлээн кэбиспитэ уонна боруобаланан көрө таарыччы айан суолугар киирэн баран сүүрэн субуруппута, дьиэтигэр халлаан тык сыр-
дыыта, аҕата уһуктуон иннинэ кэлэн, тыаһа суох киирэн
утуйан хаалбыта. Уолчаан сарсыарда туран баран да ити
туһунан кэпсээбэтэҕэ.
    Буурҕа түһэн эрэриттэн иҥнибэккэ, эттээх, эмис буураттарынан түүннэри-күнүстэри тохтообокко атаранан
түһэрэн, чаччыына илиитэ кэдэрги кэлгиэлээх Кыталыктаах уолун быраабаҕа аҕалан кинээс иннигэр умса аспыта. Кинээс кини үрдүк аатыгар үөскээбит хара түөкүнү тутан аҕалалларын күүтэн, туох-баар чыынын-хаанын иилинэн ыспыраабынньыгы кытта кэккэлэһэ өтөллөн олороро. Уолчааны көрөөт, ыадаллан туран кэлбитэ уонна күн судаартан ылбыт куортугун угунан уолу сэҥийэтиттэн өрө аспыта, онтон тииһин быыһынан нүһэрдик саҥарбыта.
    — Хара түөкүн, ханна саһа сылдьаары, күрэнэн куотаары дуу, мин хара көлөһүммүнэн булуммут кылааннаах
түүлээхпин уордуҥ?!
    Уолчаан бу дьонтон сүмэһинин супту оборон кытара уойбут киһини абатыттан сирэйгэ уоптарыаҕын илиитэ
кэлгиэлээх буолла, өссө хара көлөһүннээх буола-буола, хата бэйэтэ хара түөкүн дни санаата, сымыһаҕын быһа ытыран, кинээскэ ынан тиийэн эттэ:
    — Ол мин эн ампааргын алдьатан хара норуоту албыннаан, куттаан туран муспут кылааннааххын уорбуппун хайдах дакаастыыгын, ким көрбүтүй, ким истибитий? Бачча ыраах сиртэн ол кынаттаах курдук хайдах кэлэн
уоруохпун сөбүй?
    Истибэккит дуо, бу чолооску кулгуйа турарын? Ыл, тойон ыспыраабынньык, ээҕин этит, киниттэн атын ким
да уорар кыаҕа суох. Өссө хара, хара норуоттаах баҕастаах. Сибииккэҕэ сытан сытыйдаххына билиэҕиҥ, ким
харатын, ким үрүҥүн!
    Ыспыраабынньык араастаан эрийэн-мускуйан уолчаантан уорбутун билиннэрэ сатаабыта да, туһа тахсыбатаҕа. Кыталыктаах уола кинини чаччыыналаах кэлгийэн илдьэ баралларын саҕана аҕата барахсан айманан, кинээһи кыраан, кылана хаалбыта, кулгааҕар билигин да иһиллэргэ дылыта. Дьэ ол иһин уолчаан аҕатын аһынан туту да билиммэккэ быһаарыммыта. Кинээстээх кими уорбутун чуолкай билбэттэрин көннөрү уорбалаан доппуруостуулларын тылларыттан-өстөрүттэн өйдөөбүтэ, онон син биир накаастаан баран босхолуохтара дии санаабыта. Кырдьык да, дакаастыыр кыахтара суох буолан, доппуруос саҕана үөхсүбүтүн, сааммытын иһин диэн Кыталыктаах уолун уон оруосканы биэрэн баран ыыталларыгар тиийбиттэрэ. Уолчаан баайдар хараҥа батталлара хараҕа-сирэйэ суоҕун этинэн-хаанынан билэн, абарыы-сатарыы бөҕөнөн, түөһүн
иһэ кыынньан дойдутугар барбыта.
    …Кинээс икки хааһахтаах түүлээҕин саас уу-хаар тахсыбытын кэннэ биир киһи таба түбэһэн Хара тумуһах иирэтиттэн булан кинээскэ аҕалан биэрбит сураҕа иһиллибитэ. Ол эрээри ууга сытыйан хаалбыт түүлээхтэн биир да киһи туһанар тумустааҕын кинээс булан ылбатах этэ.
    Уолчаан аҕата уола дьиэтигэр тиийэн кэлбитигэр үөрэн өлө сыспыта. Оҕонньор аҕыйах хонук иһигэр баттаҕа маҥхайбыт, хаамара-сиимэрэ ордук бытаарбыт, кырдьыбыт көрүҥнэммит этэ. Ону көрөн уолчаан наһаа хараастыбыта. Уолчаан хаһан даҕаны аҕатыгар кистэлэҥэ суоҕа. Аҕатын кытта иһигэр тугу саныырын, тугу көрбүтүн-истибитин мэлдьи кэпсии, санаа үллэстэ сылдьарын сөбүлүүрэ. Бу да сырыыга туох буолбутун, тоҕо тутулла сылдьыбытын, хайдах накаастаабыттарын барытын, кистээбэккэ кэпсээн биэрбитэ. Аҕата уолун сэһэнин истэн баран эмиэ да уолунан киэн туттуон санаабыта, эмиэ да халбас харатын курдук суолга туруммутуттан дьиксиниэх санаата киирбитэ.
    — Тоойуом, баай батталын абааһы көрөрүҥ сөптөөх буолан баран, баайдары утары баран кыайбыт, кырдьыгын булуммут суох дэһэллэр. Улахан халбаҥ суолга үктэнээри гыммыккын, сэрэн. Мин кырыйдым, аны эн бэйэҥ олоҕуҥ туһунан толкуйдууруҥ наада. Хайа, мин хаһан эрэ харк гыннахпына хайдах соҕотоҕун бу ураһаҕын иччилээн хаалыаҥый,— диэбитэ аҕата.
    — Аҕаа, өлөр туһунан санаама. Мин эйигин быраҕан ханна да барыам суоҕа, куттаныма. Оттон дьиэ-уот туһунан өссө да эрдэ буолуо, хайа, уонна оруспуой-түөкүн ааттанан эрэр киһиэхэ ким кэлэр үһүө,— диэн күлүү-элэк курдук этэн кэбиспитэ.
    Кыталыктаах уолун, кус быһыйын туһунан сурах Дьааҥы умнаһыгар тилийэ сүүрбүтэ. Киниттэн да атын, быһый атахтаахтар бааллара да, Кыталыктаах уолун иннигэр түспүт дуу, тэҥнэспит киһи дуу көстүбэтэҕэ. Кырдьык да аатырыан аатырбыта. Хайдахтаах да табаны, оннооҕор кыыл табалары тоҥуу хаартан да иҥнибэккэ, ситэн ылара, уп-уһун маамыктаны аҥар тебөтүн курдана баайан баран сүүрдэҕинэ маамыктата сири таарыйбакка субуллан иһэр буолара. Остуолбалар үрдүлэринэн буурдаан, кылыйан көрдөрөрө. Оннооҕор кини кыра үрэхтэр угуттаан турдахтарына арсыын саҕа уһуннаах хаптаччы суоруллубут маһы тутан баран ыстаҥалаан туоруур буолара: ойон баран аҥар атаҕа ууга тиийиитин саҕана тутан иһэр маһын уллуҥаҕар уга охсон биэрэр уонна ол маһыгар тирэнэ түһээт, ойон кэбиһэрэ. Дьэ.ити курдук олбу-солбу ууран биэрэн ууну үрдүнэн ыстаҥалаан тахсан барара. Кини этэринэн бэйэтин кыанар киһи чэпчэки, инньэ гынан кыра да маска уйдара тирэнэн хайдах баҕарар киэҥ ууну туоруохха сөп диирэ.
    Кинээс, икки хааһахтаах түүлээҕин айдаана умнулларын саҕана, кини икки сыл дуу, эбэтэр үһүс сылыгар дуу сааһыары кыһын эмиэ киэҥ айдаан буолбута: кинээс ханнык да түөкүн алдьатан уорбат ини диэн анаан оҥотторбут аанын алдьатан эмиэ муспут түүлээҕин уоран сойботон ылбыттар. Олук үктээн, суоллаан көрөллөр да сааскы килэҥҥэ туту да кыайан билбэккэ, мэлийэллэр, түөкүн хантан кэлбитэ, хайа диэки барбыта биллибэккэ хаалар. Кинээс үгэһинэн Кыталыктаах уолугар уорбалааһынын түһэрээри гыммытын, күтүөтэ туоһулуур: ампаар алдьанар түүнүгэр: кини Кыталыктаах ыалыгар хоммута үһү, онно уолчааны кытта бастаһан утуйбуттар эбит. Итинтэн иҥнэн уолчааны доппуруостуур кыаҕа суох буолбута кинээс. Дьиҥинэн Кыталыктаах уола ити түүн кинээс күтүөтүнэн сирэйдэнэн ампаары алдьатан кинээс түүлээҕин ыраах илдьэн тыаҕа бырахпыта биллибэккэ хаалбыта.
    Кыталыктаах уола итинтэн түөкүн, оруспуой буолан барбатаҕа. Кини сүрдээх аһыныгас сүрэхтээх, сэмэй-көссүө киһи этэ.
    Кини бэйэтин төрөөбүт Кыталыктааҕын ыырыттан ырааппатаҕа, ханна эмэ тэлэһийэ барар санаата да туолбакка хаалбыта. Баҕар ол туолуо эбитэ буолуо да, биир кинини ыар охсуу мэһэйдээбитэ.
    Биир күһүн, хаар олус халыҥнык түһэ илигинэ, уолчаан аһыыр астара суох буолан дьолго туох эмэ булду
көрсөөйөбүн диэн, биир саамай булчут ытынан, Мохсуолуун, Улахан Халтаҥҥа киирбитэ. Кыыл таба муораттан
тахсыа арыый да эрдэ этэ, ол да буоллар, баҕар, биир эмэ быста сылдьар табаны көрүөм диэн санаалааҕа. Уолчаан бэйэтин чокуур саатын илдьэ барбыта. Халлааҥҥа биир даҕаны былыт суоҕа. Сарсыардатыгар балачча дьыбардаах буолан кыратык дьагдьайан, Уолчаан чараас хаардаах халтаҥҥа бэдьэйэ сүүрэн испитэ, кэнниттэн Мохсуота уөрэ-көтө кутуруга эйэҥэлээн, хаалсыбакка тилэх баттаһа уһун түүтэ сэкэрэҥниирэ. Ити курдук туту да көрбөккө, күн арҕаалыар диэри таах хаампыттара. Уолчаан тугу эмэ бултуйан аҕатын үөрдүөх санаата улахана, ол иһин аны кинилэртэн чугас көстөр тумуһаҕы быһа түһэн өҥөйөн көрөргө быһаарынан, Мохсуотун соруйан көҕүлээн «Кыыл! Кыыл!» диэбитинэн тумуһах диэки сүүрбүтэ. Мохсуота ыйылыы түһэн баран иччитин иннигэр түҺэн сүүрэн субуруйбута. Уолчаан ытын тилэх баттаһа тумуһаҕы биир тыынынан өрө сүүрэн, үрдүгэр баар буола түспүтэ. Кинилэр иннилэригэр биир улахан үрүйэ хочото арылла түспүтэ. Уолчаан сис үрдүттэн, баҕар, туох эмэ көстөрө буолуо диэн эргиччи көрүөлээбитэ. Ол турдаҕына арай эмискэ үрүйэ аллара диэки өттүттэн кыыл табалар туохтан эрэ үргүбүт курдук, туох баар күүстэринэн түһэн иһэллэрэ көстүбүтэ. Онтон сотору буолаат, кинилэр кэннилэриттэн икки бөрө эккирэтэн биир табаны ситиэхчэ буолан эрэллэрин көрөн, Уолчаан бөрөлөр суолларын быһа түһээри халдьаайыттан таҥнары ыстанан кэбистэ. Уолчаан сүүрэн иһэн биирдэ ытан хаалла да таппата, хата аһыылаахтара ыттаах киһиттэн куттанан туора ойдулар да, төттөрү түстүлэр. Бөрөлөр эккирэтиилэриттэн быыһаммыт кыыллар тэйиччи соҕус тиийэн чөмөхтөһө түстүлэр. Кннилэри сынньатар бокуой биэрбэккэ, уолчаан Мохсуотунаан кыыллары аны кинилэр эккирэттилэр. Мохсуота да аатырбыт сүүрүк ыт этэ, хаһаайыныттан хаалсыбакка тилэх үктэһэн испитэ. Кыталыктаах уола кыыллары ситэ баттаан ылбыта. Биир сылайбыт табаны кэннинэн ньахчаччы соһон ылан сүнньүн анньан кэбиспитэ, тириитин ньылбы тардаат, астаабыта. Уолчаан наһаа үөрбүтэ, аҕатыгар кэһиилээх тиийэр киһи буолбут. Уолчаан кыыллара барбыт сирин диэки көрбүтэ, кыыллара, кини соһуйуон иннигэр, ырааппакка, тэйэ түһэн баран тохтоон тураллар эбит. Уолчаан өссө бултуйбут киһи дии санаан кыылларга ыстаммыта. Чугаһаан иһэн көрдөҕүнэ, биир байтаһын тыһы кыыл үргүөхтээҕэр, кинини көрөн хаста да утары хардылаан кынталдьыйбыта, Уолчаан өйдөөн көрбүтэ наһаа үчүгэй лаҥкыр улахан муостаах, табаттан эрэ ураты үчүгэй нарын дьүһүннээх кыыл турар эбит. Кини урут маннык үчүгэй, кыраһыабай кыылы көрө илигэ. Арааһа байанайым соруйан биэрэн турдаҕа дуу диэн санаа күлүм гынан ааспыта, хайаан да бу эмис кыылы өлөрөн сиэххэ диэт, кылана түстэ да кыылга ыстанан кэбиспитэ. Кыыл эргиллэ биэрээт куоппута. Кыталыктаах уола туох баар күүһүн мунньунан кыылын эккирэтэн сүүрэн субуруппута. Кыыла ситтэриэхчэ-ситтэрбэккэ халтаҥ куйаарын устун эккирэтиһэн испиттэрэ. Атын кыылаттар
туорута ыстаммыттара. Кини көрдөҕүнэ кыыла Кыталыкттаах диэки иэҕиллэр, ону көрөн эбии тэптэн туран эккирэтистэ. Кыыла ситтэриэхчэ ситтэрбэккэ истэ, онтон хайдах эрэ кыыла мөлтүү быһыытыйан, ситтэрээри сиирэ-халты харбатан иһэн, Кыталыктаах уолун хараҕыттан кыыла эмискэ мэлис гынан хаалла. Уолчаан аан бастаан табам ханна баран мэлис гыннаҕай диэн, ойон испит омунугар хаста да иннин диэки ыстаҥыталаан ылла, онтон өйдөммүтэ кыыла эрэ буолбакка, халтаҥа, сирэ-дойдута барыта көстүбэт, им-балай иһигэр ойуолаан эрэр эбит. Куһаҕаны таайан сүрэҕэ «парк» гына түстэ, тохтуу биэрдэ, хараҕын туппахалаан көрдө, онто оннооҕор илиитин көрбөт буолбут эбит. Чугаһынан киһитэ суох нэлэмэн туундара ортотугар тугу да көрбөт балай буолбутуттан куттанан киһи этэ салаһыах кыланыталаан ылла, өй булан Мохсуотун ыҥыр да ыҥыр буолла. Иччитэ кыланарын истибит Мохсуо ыйылыы-ыйылыы тиийэн кэллэ уонна Уолчааны сирэйиттэн салаамахтаата.
    — Дьэ, Мохсуо, киэҥ алдьархай буолла, тугу да көрбөт хараҕа суох балай буоллум. Арааһа, абааһы табата моһуоктаата. Аны тыыннаах буоларым эйигиттэн тутулуктаах, эн миигин дьиэҕэр сирдээн тириэрдиэх тустааххын. Өйдөөтүҥ дуо, Мохсуо? — Ыта улахан моһуок буолбутун таайбыт курдук ыйылаата. Уол ытын моонньуттан сигэ быанан быалаан баран «Дьиэҕэр, дьиэҕэр бар, сирдээ миигин» диэбитэ. Мохсуо истибит курдук сири сытырҕаан барбыта уонна тохтоло суох биир сир диэки дьулуспутунан барбыта. Мохсуо кэлиҥҥинэн түргэтээбитэ, арааһа күн киирэн эрэр буоллаҕа, киэһэрбитин биллэҕэ дии санаабыта уолчаан. Син өр барбыттара. Киириититтэн-тахсыытыттан сылыктаатахха чугаһаабыт да буолуохха сөптөөх этэ. Ити курдук барбаҕалаан иһэн ханнык эрэ суолга киирбиттэрэ уонна сотору буолаат ыттар үрэн маргыһаллара иһиллибитэ.
    Уолчаан аҕата уола ураһаҕа киирэригэр тугу да сэрэйбэтэҕэ, хата оҕото кэлбитигэр үөрэ түспүтэ. Уолчаан тордоххо киирэн аан таһыгар аа-дьуо сыгынньахтанан баран аантан арахсыбакка тугу эрэ илиитинэн туппахалыы турарын көрөн оҕонньор дьиибэргээн эппитэ:
    — Тоойуом, хайа туох буолан аһын тохпут оҕо курдук уку-суку аан таһыгар турдуҥ, ааһыаххын.
    Уолчаан туох диэн саҕалыан булбакка турбута. Илиитинэн аргы маһы бигээн булан уот тачыгырыырын хоту
ачаах диэки барбыта. Аҕата уола харбыалаһарын көрөн, саҥа аллайа түспүтэ:
    — Уолчаан, хайа бу ыарыйдыҥ дуу, тугуй?
    — Үтүөрбэт ыарыыга ыарыйдым, аҕаа,— диэт, Уолчаан илиитин уунан аҕатын харбаан ылбыта. Оҕонньор
уола көрбөт киһилии балааскайданан кинини туппутун көрөн сүрэҕэ дьар гына түстэ.
    — Уолчаан, хайдах-хайдах, көрбөт буоллуҥ дуу, тугуй?! — диэтэ оҕонньор. Уол аҕатын кууһан ылла уонна
өр соҕус саҥата суох, саҥарыахтарын куттанан уу-чуумпу турдулар. Уолчаан, аҕатын түөһүгэр умса түһэн баран, аат эрэ харата саҥарда:
    — Аҕаа, хараҕа суох буоллум…
    Аҕата хаһыытыы түстэ да, кууһан турбут илиитин босхолоон, чинэрис гынна, уолун икки бүлгүнүттэн тутан туран ыйытта:
    — Туох даа? Аньыыны тыллаһыма,— оҕотун супту одуулаата.
    — Аҕаа, аньыы буолбатах, кырдьык көрбөт буоллум.
Хата Мохсуом сирдээн бу дьиэбин буллум уонна Уолчаан аҕатыгар туох буолбутун кэпсээн биэрбитэ. Аҕата болҕойон истэн баран эппитэ:
    — Дьэ, уолчааныам, туох да абыраабат алдьархайыгар түбэспиккин. Ол ким эрэ кырыыстаах тыла тиийдэҕэ.
Сириҥ иччитин кытта күрэхтэһэҥҥин, ол таба эйиэхэ кыайтараары гынан, эйигин хараҕа суох оҥорбут эбит.
    — Ол иһин да, табалартан эрэ ордуга, кыраһыабайа, хаһан да кини курдук кэрэ табаны көрө илигим…
    Итинтэн ылата Кыталыктаах уола сир иччитин кытта күрэхтэһэн хараҕа суох буолбут үһү диэн сурах тарҕаммыта.
    Дьааҥы умнаһыгар Кыталыктаах уолун курдук быһый киһи кэлин үөскээбитэ биллибэт.