Содержание

• Командировкаҕа
• Өрүттүү
• Балыыһаҕа

(Сэһэнтэн)
    Маҥнайгы дьуһуурустуба
Манна аҕыйах сыллааҕыта тутуу матырыйаалларын оҥорор
собуот тутуута саҕаламмыта. Онтон-мантан ыччат бөҕө мусту-
бута. Бөһүөлэк культурнай сынньалаҥын дьиэтигэр киэһэ
аайы үҥкүү, көр-нар бөҕө буолара. Атыы-тутуу да үгүһэ. Ары-
гы арааһынан күндүлүүр кафелар да хаалсыбатахтара. Онно
эдэрдиин-эмэнниин тоҕуоруһаллара. Оччотооҕу комсомол рай­
кома, дружина этэрээттэрэ бэрээдэги олохтуурга төһө да
үлэни-хамнаһы тэрийбиттэрин иһин, быыстаан-арыттаан түүн-
күнүс айдааннар, араллааннар, бытархай да, холуобунай да
күлүгээннээһиннэр тахсыталыыллара.
    Харыларыгар кыһыл таҥас бааныылаах дружинниктар
иһирдьэнэн-таһырдьанан хаамса сылдьан, буойа-бохсо сатыыл-
лара. Сороҕор оннук ботурууллааһын сарсыарда халлаан сыр-
дыар диэри үргүлдьү барара. Онтон эмиэ күнүскү түбүк үлэ
саҕаланара. Бастыҥ үлэһиттэр хаартыскалара күнтэн күн
аайы эбиллэн, кулууп истиэнэтин киэргэтэн испитэ. Онтон
эмиэ көрдөөх-нардаах киэһэлэр, уулуссаҕа ыһыы-хаһыы.
    Милииссийэ оройуоннааҕы отделын дьуһуурунай чааһыгар
телефон сотору-сотору тырылыыр.

    — Дьуһуурунай Митрофанов истэр.
    — Миигин ыт ытырда, кэлэн- ол ыты тутуҥ.
    — Ханнык аадырыска? Кимҥиний?
    Дьуһуурунай чаас кэннинээҕи кылгас көрүдүөргэ утарыта
ааннардаах кыраҕас камераларга сотору-сотору ыһыы-хаһыы
былаастаах ааны тэбиэлээн дирбийэллэр.
    — Алоо, дьуһуурунай истэр.
    — Табаарыс, дьуһуурунай, уолум киинэҕэ баран, сүтэн ха-
алла. Киэһэ аҕыстаахха барбыта. Урут түүн иккигэ эҥин кэлэ-
эччи этэ. Бүгүн үскэ дылы кэлбэтэ.
    — Сааһа хаһый?
    — Отута, үрдүгэ миэтэрэ сэттэ уон…
    Отделга киирии-тахсыы, сүпсүгүрүү тохтообот. Ыарахан
саппыкылаах милииссийэ үлэһиттэрэ субу-субу тутуллубут
дьоннорун барьерга өйөннөрө-өйөннөрө, күһүҥҥү куобах
күрэҕэр үлүһүйбүт булчуттар курдук, хосторго киирээт, гра-
финтан уу иһэн киллиргэтээт, элэс гынай иһэллэр.
    — Алоо, дьуһуурунай Митрофанов истэр.
    — Ээй, табаарыс, милииссийэ, хоноһолорум арыгылаан ба­
ран, охтон хааллылар. Остуолум аҥар атаҕын тосту түстүлэр.
Кэлэн хомуйтааҥ.
    — Аадырыскыт?
    Сарсыарда аҕыс аҥарга араапарын кинигэтин суруйан, на-
чальнигар дакылааттыырдыы бэлэмнэнэ олордо. Ити икки ар-
дыгар камераҕа ким эрэ ыҥырбытыгар баран, быһаарса тур-
даҕына, тойоно баһын быһа илгистэ-илгистэ, хоһун диэки ааһа
турда. Митрофанов остуолугар кэлээтин, селекторынан тойо­
но ыҥырбытыгар кабинекка ыстанар.
    — Табаарыс майор, мин Митрофанов кэллим.
    — Эн, мин кэлэрбин остуолга тоҕо кэтэспэтиҥ?
    — Киирбиккин билбэтэҕим.
    — Эн ону билиэхтээххин! Ким эмэ эйиэхэ ыйыы-кэрдии
биэрбэтэҕэ

дуо? ч
    — Суох, табаарыс майор, маҥнайгы дьуһуурустубам.
    Лоп-курдук тоҕус чааска дьуһуурустуба тутуһуута буолар.
Араапар кинигэтигэр түүҥҥү быһылааннары, туох дьаһалы
ылбытын үс илиискэ толору суруйбутун ааҕан баран, тойоно:
    — Эн, хас дьуһуурустуба аайы маннык суруйдаххына, аан
дойду кинигэтэ тук буолуо суох дии.
    Левансов Александр Николаевич бу отделга начальниктаа-
быта аҕыйах сыл буолла. Бэйэтэ нуучча киһитэ. Сахалыы би-
лэр. Бэйэтэ ис киирбэх, сымнаҕас майгылаах, ыраас хааннаах,
орто уҥуохтаах модьу киһи.
    — Максим Евсеевич, бу саҥа үлэһиккэ ис бэрээдэк Устаа-
бын, советскай милиционер эбээһинэстэрин, бырааптарын

эҥин туһунан үөрэттэххэ уонна илии баттатан личнэй дьыала-
тыгар ыытыахха, — диэн эттэ аттыгар олорор хара бараан,
саҥата-иҥэтэ суох сымнаҕас, түс-бас, төрдө Нам киһитигэр.
Ол киһи үлэлээбитэ балачча буолбут. Званиета лейтенант
этэ. Сөп дни, оччолорго уочараттаах милииссийэ чыыннарын
бэрт эрэйинэн үстүү-түөртүү сыл буола-буола, иҥэрэллэрэ,
үкрүгэр көннөрү аһараллара.
    Оттон биһиги саҥа билсэн эрэр эдэр үлэһиппит, Илья Ива­
нович Митрофанов үрүҥ кубаҕай сирэйдээх, хатыҥыр көнө
уҥуохтаах, сэргэх сытыы сирэйдээх-харахтаах уол. Офицер
формата олус барара. Кинини аҕыйах хонуктааҕыта, урукку
комсомол Саха Уобаластааҕы Комитетынан путевкаланан, ми­
лииссийэ органыгар идеологическай бөҕөргөтүүгэ диэн аатта-
нан манна ыҥырыллыбыта. Эргэ чымыдаанын кыбынан, куо-
раттан көһөн тахсыбыта. Эгэ оччолорго дьиэ кэлиэ дуо, хан-
нык эрэ оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ дьукаах муннукка-ханнык-
ка кыбыллан олорор. Хамнаһа мунньан-тараан паектыын эҥин
аҕыс уонча солкуобай буоллаҕа буолуо. Урут да онтон ордук
хамнаһы көрбөтөх киһи, үксүгэр общественнай аҥардаах үбэ-
аһа биллибэт тэрилтэлэргэ сылдьыбыта. Кыратыттан ку-
мааҕыга убаммыт буолан, холтууралаан эҥин бытархайдаспат.
Оннооҕор армияҕа штаб писарынан сулууспалаан, хара үлэҕэ
ытыһа чэрдийбэтэҕэ.
    — Мин сэкириэтинэй делопроизводствоҕа допустаахпын
ээ, штабка сулууспалаабытым, табаарыс майор.
    — Буоллун. Өссө кичэйэн үөрэниэххэ наада. Орган
үлэтигэр үгүс, киһи сатаабат кистэлэҥнэрэ элбэх.
    — Оннук, табаарыс майор.
Ис иһигэр киирдэххэ, кэмэ суох киэҥ кистэлэҥнэрдээх,
уйула-хайыла биллибэт орган үлэтин уустуктарыгар, Ылдьаа
сороҕор, сордоҥ ардьатыгар киирбит алыһар курдук, дүө-даа
буолан ылар түбэлтэлэрэ эмиэ баар буолааччы.
    Силиэстийэлиир бөлөххө үлэлиир Карпо Карпович Иванов
диэн эдэр офицер илэ да, сымыйанан да саҥарара биллибэт
күлүүлээх-оонньуулаах киһи. Сотору-сотору, прокурор
көмөлөһөөччүтэ, эмиэ кини эбээһинэһин толорор үрдүк боло-
муочуйалаах киһи Хампаев Гаврил Павловиһы кытта
мөккүһэр идэлээх. Хампаев уорбаланар киһини туттарда да,
күлэ-күлэ: “Хаайан кэбиһиэххэ”, — диир идэлээх. Ол иһин
уолаттар кинини бэйэтин “Хаайан кэбиһиэххэ” диэн хос аат-
тааччылар.
    Ыраах Ынаайка нэһилиэгэр, кыра соҕус уруу бы-
рааһынньыгар, икки оҕонньор эмискэ өлбүттэригэр Хампаев
Ылдьааны илдьэ “труп көтөҕө” дэнэр командировкаҕа барбыт-
тар. Онно тиийэн, аҕыйах киһиттэн быһаарыы ылан, көрүү бо-

ротокуолун эҥин оҥорон, бары силигин ситэрэн баран, оройу-
он киинигэр медэксперкэ эттэтээри бэйэлэрин массыынала-
рыгар тоҥ бокуонньуктары тиэйэн иһэн, аара көбүс-көнө сир-
гэ массыыналара таҥнастан, Ылдьаа үрдүгэр бокуонньуктар
иккиэн саба түспүттэр. Хата, дьолго, ким да эчэйбэтэ. Кэлээ-
ри турдахтарына, Хампаевка биир оҕонньор кэлэн: Сэрэнэн
айаннаарыҥ, биирдэстэрэ улахан ойуун диэччилэр этэ”, —
диэбитин, сапсыйан кээспитин санаан кэллэ.
    Сарсыныгар, эксперт арыйан көрбүт оҕонньотторун тигэ
туран, илиитин субу-субу иннэнэн батарыта кэйиммитин дьи-
ибэргээн Хампаевка кэпсээбитигэр күлэн эрэ кэбиспитэ. Аны
санаатахха, кырдьык, ол ойуун диэбит оҕонньордоро туохтаах-
эмэлээх буоллаҕа буолуо ээ? Айылҕа барахсан айбыт
ыйааҕын-сокуонун туох көтүрбүтэ баарай…
    Инньэ гынан, оҕонньотторбут эрэйдээхтэр консерваттан
дуу, буортуйбут ханнык эрэ астан дуу, сүһүрэн өлбүттэрэ
быһаарыллыбыта.

    Ылдьаа аан бастаан холуобунай дьыала тэрийэн, маҥнайгы
силиэстийэни ыытар чиэстэниэн быатыгар, Чапаев аатынан
совхозка командировкаҕа сырыттаҕына, бэҕэһээ киэһэ
“Үүттээх” ферматыгар, ыанньыксыт дьахтары
күүһүлээбиттэрин туһунан тыллабыр киирбитин, биригэдьиир
Митрофановка эппитигэр бэрт тиэтэлинэн баран бэрэбиэркэ-
лээбитэ.
    Атаҕастаммыт дьахтарбыт оҕолоох, кэргэниттэн былырыын,
итирэн кэлэ-кэлэ саах ыраастааччы уолтан күнүүлээн кырбы-
ырыттан кэлэйэн, арахсыбыт. Бэйэтэ үлэтигэр-хамнаһыгар
үтүө суобастаах — Маайа майгытынан-сигилитинэн даҕаны,
дьүөгэлэригэр сирдэрбэт. Хотоҥҥо бииргэ үлэлиир дьахталла-
рын кытта мээнэ этиспэт-үөхсүбэт. Саҥата-иҥэтэ суох
үлэлийрин эрэ билэр.
    Ити курдук үлэтигэр сылдьан, биирдэ киэһэ хоиукка диэри
ынахтарын уулатар хоруудаларын ыраастыы сырыттаҕына, хо-
тон сааҕын ыраастааччы уол киирэн кэлбит уонна Маайаны
кууспаҕалаабытыгар, дьахтар уолу түҥнэри аспыт. Эр киһи
онтон уордайан турбут уонна туох да оспууската суох дьахта­
ры харбаан ылан, күкүргэ тиэрэ бырахпытыгар, Мааиа
хаһыытаары гыммытыгар, айаҕын ынах сааҕынан бүөлүү сим-
пит уонна аҥар илиитинэн ыстаанын ахтатын хайа тардаат,
бэйэтин гиэнин босхо ыытаары бодьуустаһан эрдэҕинэ,
таһырдьаттан Ылдьаана эмээхсин: “Хотуой, Маайа, уолуҥ ча-
анньыгы тоҕо тарта”, — дии-дии айдааран киирбитигэр уол
күкүр баһыгар үҥкүрүс гыммыт. Маайа ойон турбут.

    Дьэ, итинник. “Күүһүлээһин да күүһүлээһин”, — дии са-
ныы-саныы, Ылдьаа Кодексами арыйталаата.
    — Дьыала тахсар. Ханнык ыстатыйанан? 117 ыстатыйанан
дуо? Суох. Сөп түбэспэт. Манна, “совершено”, “половое сно­
шение” диэн тылларга эппиэттээбэт. Оччоҕо? Хулиганство?
Манна общество ханнаный? Хотон, күкүр иһэ. Ким
мэһэйдэттэ? Суох, барбат эбит. Күүһүлээһин. Даа, манна сыл-
дьыһыы баар дуо? Эмиэ суох. Өскөтүн, Ылдьаана эмээхсин
киирбэтэҕэ буоллар, хайыа этэй? Оттон бэйэтэ тоҕо төкүнүс
гынна? Ылдьаанаттан мэһэйдэтэн. Айаҕын ынах сааҕынан
бүөлээһинэ күлүгээннээһин дии? Суох, хаһыытаабатын диэн
дьаабыламмыт", — диэн бэйэтигэр бэйэтэ араас биэрсийэлэри
эргитэ саныы олордоҕуна, биригэдьиир Микиитэ киирэн:
“Илья Иванович, ити сатана уола үлэтигэр сүрдээх хоһуун,
сүрэхтээх баҕайы этэ ээ. Хотоно куруук ыраас буолааччы
уонна дайаарка ыарыйдаҕына солбуйан эҥин абырааччы. Хай­
дах гыныах баҕайыҥ эбитэй? Илдьэ бардаххына иэдэйэбит.
Ким кэлэн, саах ыраастыа баарай, хотон үлэтин хаатырга
үлэтигэр холууллар”.
    — Мин уолу кытта кэпсэттим. Онуоха-маныаха диэри
үлэлээн эрдин. Ханна да ыытымаҥ.
    — Сөп, сөп. Хата, тыыппатах дии.
    — Тугу тыытарын эттиҥ? Итинтэн ордук хайыа этэй?
    — Суох, оттон көннөрү этэбин. Дьиҥнээхтик диэн этэбин.
    — Ол аата?
    — Оттон, оттон тиэрдибэтэх буолбат дуо? Уган ылбыт
дуу?
    — Ылдьаана эмээхсин мэһэйдээбит. Онтон атын, санаатын
толоруо эбит.
    — Ээй, оччоҕо ама эбит. Хаалларыаҕы, дьахтар аймаҕа
Дьокуускайга улахан үлэһит үһү. Иһиттэҕинэ, айдааны тар-
дыа дии.
    — Итинник дьыала сэмэтэ суох хаалбат. Син биир эппиэк-
кэ тардыллыа.
    — Оннук ээ.
    Ылдьаа ити күн РСФСР Холуобунай Кодексатын 117 ыста-
тыйатынан холуобунай дьыаланы тэрийэн, биллэрдии проку­
рор көмөлөһөөччүтүгэр Хампаевка бигэргэтэ киллэрэр.

    Баар суох мааны таҥастарын таҥнан, ытыахтарыгар дылы
ыга киэргэммит, оройуоннааҕы партийнай конференция деле-
гаттара кулууп саалатыгар ыга симиллэн олордулар.
    Бүгүн Ылдьаа Карпо Карповичтыын бу мунньах бүтүөр ди­
эри бэрээдэги көрүөхтээхтэр.

    Делегаттар тура-тура кыайыыларын-хотууларын дакылаат-
таан, барыта ытыс таһыныылаах, кэнникинэн бы-
рааһынньыктыы сиэрдээх буолан барда. Бу улахан мунньахха
этиллэринэн, оройуон үлэтэ-хамнаһа, аһа-үөлэ, тэрээһинэ
бүүс-бүтүннүү сибэккилээх күөх хонуу буолан, дьэргэйэн
көһүннэ. Наадыйбыт киһи барыта, сомсон ылар быйаҥа Ыл-
дьаа хараҕар көстөн ааста.
    Этэргэ дылы, кини комсомолга үлэлиирин саҕана, тыа си-
ригэр, совхозтарга кыһалҕа элбэҕин, ыччаты үөрэххэ уһуйуу,
талааннаах ыччаттары сайыннарыы эҥин курдук кэскиллээх
үлэнэн дьарыктанар кыах суоҕа. Тиийиммэт-түгэммэт киһи эл-
бэҕэ. Тура-тура: “Ыарахан үлэҕэ — ыччаты!” — дии-дии ара-
ас бачыымнары иилэ хабан ылан, ону олоххо киллэрэр
туһугар үлүһүйүү. Аҕыйах сыл иһигэр, хайаан өрүттэ охсу-
буппут эбитэй? Ылдьаа бэйэтэ комсомолга үлэлиирин саҕана,
тыастаах-уустаах мунньах бөҕөнү ыыттаҕа дии. Арааһа, онно
даҕаны эһиннибит-быһынныбыт диэн дакылааттаабатаҕа чах-
чы. Сибилигин ойоҕостон истэн турдаҕына, буруйу оҥоруу
сыл аайы аччаан, дьон майгыта-сигилитэ коммунистическай
тыыҥҥа иитиллэн, өйүн-төйүн булбутун туһунан наһаа киэр-
гэтии төһө да олуонатык иһилиннэр, ким баҕарар бэйэтин ин-
нигэр бэрэбинэ сытарын таба көрбөт үгэстээх. Бүгүн манна
этиллэрин курдук, буруйу оҥоруу оройуоҥҥа лаппа кычча-
тыллыбыта буоллар, биһиги тоҕо түүн аайы сүүрэрбит-
көтөрбүт буолуой?..
    Ити күнү быһа Ылдьаалаах мунньах бүтүөр диэри кулууп
фойетыгар тэпсэҥнээн таҕыстылар. Конференция кыайыыла-
ахтарыгар аналлаах буфекка киэһэтигэр пиибэ аҕаллылар.
Ылдьаа Карполыын утатан, биирдии куруусканы иһэ туралла-
рын райком инструктора көрөн, партийнай тэрилтэ сэкирэтээ-
рэ, судьуйа Сиимэнэцкэ сибис гыммыт. Дьэ, доҕоор, сарсыны-
гар: “Ивановтаах Митрофанов партийнай конференцияҕа бо-
турууллуу сылдьан, пиибэлээбиттэр үһү”, — диэн отдел иһэ
үллэҥнэс буолбут. Шадрин диэн эдэр лейтенант уолаттары:
“Аһаан абыраммыт дьоҥҥут, сороҕу онно да сырытыннарбат-
тар”, — дии-дии, икки чабырхайынан үөннээҕинэн көрө-көрө,
элэктээтэ.
    Уолаттар тойонноругар суругунан быһаарыы биэрэн баран,
кыһыйан-абаран хосторугар олордохторуна, аны:
    — Иванов, Митрофанов, Сиимэнэпкэ барар үһүгүт, — ди­
эн дьурууһунай саҥата чугдаара түстэ.
    Онтон ыла Иванов уонна Митрофанов: “Оннооҕор оройуон-
нааҕы партийнай конференцияҕа арыгылыыллар”, — диэн
итэҕэллэриттэн тахсан, “иһээччилэр” аатынан этикеткэлэнэл-
лэр. Көр, оннук олоххо сыыһа туттардаххына дуу, эбэтэр ким
эрэ “айатын кылыытын” алҕас таарыйдаххына дуу, өргө диэри
хара мэҥ иҥэн хаалар.

Командировкаҕа

    Ылдьаа үлэлиир оройуона киэҥ сиринэн тайаан ситар. Ле­
на орто балаһатын хабар уонна Дьокуускайтан чугас буолан,
кэлиилээх-барыылаах сэргэх дойду. Өрүс уҥуорунааҕы колху-
остарга, сахалар сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлар. Эт, үүт
биир киһиэхэ тиксэринэн атын дойдулары кытта куоталаһар
хапсыһыылаах хампаанньабыт тирээн турара. Үлэ-хамнас
күөстүү оргуйара. Дойду үрдүнэн үлэ бастыҥнарын бачыым-
нарын өйөөһүн, үтүө сонуннара чаҕылҕанныы сандаарар кэмэ
этэ.
    Ылдьаа бүгүн тиийиэхтээх Харыйалаах нэһилиэгэр дьоҕус
автобуһунан хас да нэһилиэги кэрийэн, күнү быһа айаннаата.
Автобус сидиэнньэтигэр икки уол күлэн алларастыы-аллара-
стыы, суолу быһа туста айаннаатылар.
    Оҕонньордоох эмээхсин олорор миэетэтэ суох, автобус
сөбүргэнэтиттэн тардыһан истилэр. Ылдьаа кэннигэр өйөнөн
туран, уолаттары буойдаҕына/хомуур охсуһуута тахсыыһы, ол
иһин туту да саҥарбакка кыбырытта саныы турда. Саатар,
форматын ыла илик буолан, көннөрү таҥаһынан сылдьар.
Айаннаан иһэр массыыналара Харыйалаах дэриэбинэтигэр
хоруйа түстэ. Онуоха Ылдьаа массыынаттан тахсан, шоферга:
“Эн автобуска тоҕо бэрээдэги көрбөккүн, кырдьаҕастар турбу-
тунан айанныыллар, эдэрдэр миэстэни бүтүннүүтүн былдьаан
олорон, айдаараллар, дьоҥҥо киэптииллэр”, — диэбитигэр,
анарааҥҥыта: “Мэһэйдэтээччи сатыы айаннаатын ээ”, — дии-
дии, күлэн ардьас гынна.
    Ылдьаа нэһилиэк салайааччыларыгар сырытта. Аҕыйах
үҥсүүлэри үрдүнэн-аннынан малтаччы уу сахалыы, суруга-би-
чигэ суох быһаартаата, киэһэтигэр дружинниктарга кыра се-
минар-мунньах оҥордо уонна түбэһиэх биир олохтоох киһи
ыҥырбытыгар онно хоно барар буолла. Ол киһи урут балыыр-
га түбэһэн сууттана сылдьыбытын туһунан киэһэни быһа
сэһэргээтэ. Ыалдьытын арыгы арааһынан аһатта. Хоноһо тут-
тунуох курдук гынан иһэн, аҕыйах үрүүмкэни хабан, мэйиитэ
чуҥуталаан ылла. Киэһэ Ылдьааны арыы собуотугар үлэлиир
кыыстарын аттыгар утуттулар. Дьиэлээхтэр муннуларын
тыаһа бурдьугунаан барда.
    Ылдьаа аттыгар эдэр кыыс утуйан быстыбакка эргичиҥнии
сытарын билэн, суорҕанын тардыалаан дьээбэлиэх санаата
кэйиэлээтэ. Анарааҥыта хап-сабар харытыттан харбаан ылаа-
тын, уол сүрэҕэ битигирии түстэ, уллуҥаҕын хараҕыттан дьу-

лайыгар диэри этэ итийбэхтээтэ. Тыын быһаҕаһынан тыым-
махтаата уонна сып-сылаас суорҕан иһигэр ньимис гынан ха-
алла…
    Эдэр сотрудник командировкаланан, нэһилиэги иилээби-
тин-саҕалаабытын уонна киирбит бытархай үҥсүүлэри судур-
гутук быһаарталаабытын туһунан тойонугар дакылааттаан ку-
тан-симэн эрдэҕинэ, Левансов бүдүмүк сонньуйан ылла, орган
үлэһитэ суругунан эппиэттиэхтээҕин, дьыаланы хайдах юри-
дическай хабааннаахтык быһаарыллыахтааҕын туһунан быһа
түһэн, хардары сүбэ-ама биэрдэ.
    Илья Митрофанов болҕойон истэн олордо уонна аны киир­
бит суруктары судургутук быһаарбакка, начальник илии бат-
тааһыннаах суругунан эппиэттииргэ эрэннэрдэ.
    Ылдьааны дьыаланы кэбэҕэстик быһаарарынан, дьон
кыһалҕатыгар болҕомтолоохтук сыһыаннаһарын, үҥсүүлэри
үксүгэр общественность көрүүтүгэр, дьүүлүгэр туруортаран
туһааннаахтары астыннарар дьаһаллары ыларын иһин киһи
барыта убаастыыр буолан барар.
    Дьиэтигэр-уотугар аралдьытар кэргэнэ, бүөбэйдэһэр оҕото
суох, сулумах буолан, сулууспатыгар түүннэри-күннэри
сүүрэр-көтөр.
    Отделга сарсыардааҥы мунньахтарга хайҕанар буолан, ону-
оха эбии форматын ыраастык таҥнарынан, сэргэҕинэн началь-
нигар сөбүлэтэн истэ.
    Биир киэһэ паспортнай режими бэрэбиэркэлии сылдьан,
урут бииргэ үлэлээбит доҕорун аахха түбэһэ түһэн, кыратык
үрүүмкэ көтөҕөн, үөрэ-дьүөрэ үктэнэн дьиэлээн иһэн, итирик
уолаттары көрсөн дьаһалымсыйбытыгар, түҥнэритэ саайан
түһэрбиттэр уонна куотан эрдэхтэринэ, ойон туран, биир
лаппа холуочуктарын тутан ылан, отделга аҕалар. НКВД
саҕаттан үлэлээбит милииссийэ ветерана старшина Еремей
Ильич Петров дьурууһунайдыы олорор эбит.
    — Хайа, доҕоор, иккиэн итирик эбиккит. Итирэ-итирэ фор-
малаах сылдьан, дьону соскойдообот баҕайыта,
үҥсүстэхтэринэ сарсын райкомҥа айдаан бөҕө буолуо,
тойоҥҥо биллэрдэххэ сатаныыһы.
    — Миэхэ хас да буолан саба түспүттэрэ, эбиитин кырбаа-
тылар, — дии-дии, Ылдьаа хаарын тэбэммэхтээтэ.
    — Иккиэн мантан киэр барыҥ, сарсын тойоҥҥо рапорт су-
руйуом.
    Аҕалбыт итирик уола үөрүүтүн кытта таһырдьа элэс гынар,
оттон Ылдьаа дьиэтигэр бардаҕа дии.
    Сарсыарда тоҕустан эмиэ личнэй састаап мунньаҕа буолар.
Ветеран Петров чаас аҥара Илья Митрофанов формалаах,
итирик сылдьан, биир буруйа суох киһини тутан аҕалбытын

туһунан уонна милииссийэни сэргэхситэ, сайыннара кэлбит
путевкалаах үлэһити холуннарыылаах тыллары этэн кутта-сим-
тэ. Бүтүүтүгэр: “Араапарым бу баар”, — дии-дии, тойонугар
толору суруллубут лиис кумааҕыны уунна.
    — Үнүр командировкаҕа сылдьан, мин аймаҕым аахха хоно
сытан, арыгылаабыт уонна кыыстарын утуппатах үһү, — диэн
Хадьаар Хаппытыан тыл этэн сырбаппытыгар, олорооччулар:
“Оо”, “аа” бөҕөнү түһэрдилэр.
    — Алдьархай тахсыан, ааппыт алдьаныан иннинэ Митро­
фановы үүрэн кэбиһиэххэ, — диэн Лобуй Ньукулай тыл кы-
бытта.
    Ити Лобуй Ньукулай, Хадьаар Хаппытыан эмиэ Петровту-
ун НКВД саҕаттан үлэлээбит ахан дьоннор. Баһаалый, биэс
кылаас үөрэхтээх да буоллаллар, бэйэлэрин үлэлэрин
үчүгэйдик билэр дьон. Бэйэлэрин кырдьаҕас үлэһиттэринэн
өртөйөн, процессуальнай үөрэхтэрэ-билиилэрэ тутаҕынан, ту-
ох да суруктаах-бичиктээх процедурата суох, “хаайан кэ-
биһиэххэ”, — эрэ диэн судургу быһаарыылаах дьон. Манна
былырыын үс-түөрт эдэр сотрудник уһуллубута. Ветераннар
тылларын, кинилэр наставниктааһыннарын истибэтэхтэрин
иһин. Оҕонньоттор бу отделга аҥардастыы “бөө” диэн олорол-
лор. Сөп дии, үйэлээх саастарыгар кыһыл хаймыылаах кии-
тэллэммит кинилэр эрэ буоллаҕа дии.
    — Митрофанов үнүр биир дьахтар кэлэн көрдөспүтүгэр,
мелкэйгэ олорор эрин көҥүллээн маһын хайыттарбыта. Опер
Шахмуратов туттарбыт доруоп саатын буруйа суох эбит диэн
иччитигэр төннөрбүтэ. Кыаммат киһи, баар суо^ баайа ити са-
ата эрэ эбит диэн, аһынан. Преступниктары, бандьыыттары
итинник аһына олордохпутуна, сотору отделы сэриилиэхтэрэ,
— дии-дии, Хадьаар Хаппытыан бэйэтиттэн бэйэтэ тэбиэһирэ-
тэбиэһирэ, хараҕыттан уот сырдыргыы-сырдыргыы, араатарда-
ата.
    — Биһиги ытыктабыллаах ветераннарбыт, учууталларбыт
эдэрдэргэ наставниктыыллара үчүгэй, ол эрээри… — диэн Лу­
кашов тыл этэн эрдэҕинэ: “Эн эмиэ арыгылыыгын, ону киһи
барыта билэр”, — диэн Лобуй Ньукулай тыл бырахпытыгар
Лукашов олорунан кэбистэ.
    — Бөлүүн үс итирик уол кыыһы күүһүлээбиттэр, — диэн
селекторынан дьуһуурунай дакылааттыыр саҥата кэлэр.
    — Били бөлүүҥҥү табаарыстарыҥ, ол… — дии-дии, Пет­
ров Ылдьааны үөстээҕинэн көрбөхтөөтө.
    Итинник амырыын мунньах Ылдьааны улаханнык соһутта.
    Саас… Өлүөнэ эбэ хотун өрө түллэҥниир үрдүк долгуннар-
даах, күүстээх сүүрүгэ хаалбыт аҕыйах кыдьымах мууһун бы-
тархайдарын онон-манан кылбаҥнатан, ырааһырдан эрэр.

Уҥуоргу арыыга мотуордаах оҥочолоохтор төттөрү-таары сы-
ыйылыннараллар.
    Киэһэ күн мае баһыгар түһүүтэ Ылдьаа өрүс кытыытыгар
киирэн, тааһынан ууну тамнааттыы сырытта.
    — Арааһа, мин сатанымаары гынным дуу, тугуй? Наһаа
кыҥкыйдыыллара бэрт дии. Начальник бэйэтэ суоҕа буоллар,
миигин хайыахтара биллибэт эбит. Максим Евсеевич курдук
бары көнө сүрүннээхтэрэ буоллар. Лукашов милииссийэ
үрдүкү оскуолатын бүтэрбит үөрэхтээх, өйдөөх киһи. Кинини
ол иһин ордугурҕаан туораталлар эбит. Саатар, иһэн киирэн
биэрээхтиир быһыылаах… Саас, хаарыаны…
    Былыр баччаларга, аҕабынаан күөлбүтүгэр балыктыы сыл-
дьарбыт үчүгэй да этэ. Аҕам илимиттэн собо таһаардаҕына
үөлэн сиирбит. Сыта үчүгэйин. Миискэҕэ ныһан сиир үчүгэй
да буолара. Ол күөлбүт мууһа ууллан эрэрэ буолуо. Сотору
аймаатаҕына соботун ыама кэлиэ дии. Билигин аҕам өтөҕө ку-
бус-кураанах тураахтаатаҕа. Аҕам баара буоллар, билигин да
онно балыктыа этэ. Миигинэн собо үөлэн, ийэбэр кэһиитин
ыыта-ыыта: “Оҕом элбэх собону сүгэр буолбут ээ, бэйи”, —
дии-дии, төһө эрэ үөрээхтиир этэ.
    Тыыраахылар саҥалара үчүгэйиин. Аҕам хохтутугар, тэлгэп-
пит мундутугар муһуннахтарына итинник үөмэхтэһээччилэр.
Аҕам биир да киһини абааһы көрбөт этэ, киһини барытын:
“Барахсаттар”, — диэччи ээ. Оттон атын кырдьаҕастар бары
тоҕо оннук аһыныгас буолбаттара буолуой? Ийэм эрэйдээх,
былыр ыалдьа сыттахпына: “Оҕобун уоттаах харахтаах утары
көрбөтүн, сытыы тыллаах быһа эппэтин”, — дии-дии,
сүүспүттэн сыллыы олороро бу баарга дылы. Ийэ алгыһа ич-
чилээх диэччилэр, ол да иһин этэҥҥэ сылдьаахтыыр инибин.
Бэ-эрэ, бириэмэ ырааппыт. Дьиэбэр баран, аһыы охсоот, от-
делга мустуохтаахпыт, аны түүн кирпииччэ собуотугар боту-
рууллуу барыахтаах этибит дии, — Ылдьаа сып-сап хомунна,
сыыһын-буорун тэбэнээт, сыыр үрдүгэр өрө сүүрэн таҕыста
уонна бөһүөлэк соҕуруу уһугар, улахан оскуола аттыгар
чөкөллөн турар кырачаан ампаар дьиэ диэки элэстэнэ турда.
Ылдьаа олорор ыалын баар-суох соҕотох үөрэхтээх кыыстара
Дьокуускайга улахан фабрикаҕа биллэн-көстөн эрэр
дьоһуннаах идэтийбит үлэһит. Авиапорка оробуочайынан
үлэлиир, ханнык эрэ омук уолугар кэргэн тахсан олорбута ик-
кис сыла буолла. Уһун синньигэс уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп
соҕус эттээх-сииннээх, толоостук туттар-хаптар, хабысхата
суох тыллаах-өстөөх киһи. Сотору-сотору, өрөбүл аайы дьону-
гар холуочук кэлэн хомотолуур. Дьиэтигэр итирдэҕин аайы
кэргэнин кыҥкыйдаан сүгүн утуппат. “Кими эрэ кытта кэпсэ-
тэ турар этиҥ”, — дии-дии, күнүүлээн көҥү сытыйар. Ылдьаа

дьуккаах кэлиэҕиттэн ыла кэргэнин соҕотохтуу
оҕонньордооххо ыыппат буол&ут.
    Биирдэ күтүөт холуочук кэлэн, оҕонньордоохтон арыгы
көрдөөн ыынньаҕалаппытыгар кыыһыран уонна Ылдьааҕа хах-
халанан, күтүөтүн дэлби саҥарбыт, мөхпүт. Онуоха куттаан,
күтүөт ааны тыастаахтык хап гыннара саба быраҕаат, тахсан
барбыта. Мантан чугас, СМУ-лар саҥа котельнайдарын
оҥорооччу биригээдэ дьоно бааллар, олорго бардаҕа буолуо.
Киэһэ хойукка диэри күүтэ сатаан баран, 01>онньордоох эмээх-
син ааннарын хатанан утуйан хаалаллар.
    Ылдьаа куолутунан отделга үлэлии сылдьар. Кинилэр
үлэлэрэ түүн буоллаҕа эбээт.
    — Били оҕо, аны үлүйэн өлүө, оҕонньоор, биллибэтэ дии?
    — Утуй, утуй. Эн тахсан бардаххына, көрдүү барыа cyoga,
— дии-дии, оҕонньор баллыгырыы сытан, утуйан хаалар.
    Оҕонньордоох эмээхсин сарсыныгар, күтүөттэрэ куораттаа-
быт сураҕын истэн, хомойо саныыллар да буоллар, хайыахта-
ра баарай? Син биир бүгүһүн идэһэлэммит тыһаҕастарын
этин тобоҕун оҕолоругар ыыталларыгар тиийэллэр. Ол кэриэ-
тэ бэйэлэрэ чайынан да олоруохтара буоллаҕа дии. Эмээхсин
эрэйдээх пенсиятын харчытынан атыыласпыт үүтүн тоҥоро-
тоҥоро, оҕолоругар мунньар. Сөп дии, үлэлии-хамныы сылдь­
ар эрэйдээхтэр хаһан уочараттаан эҥин астарын ылыныахта-
рай? Баҕар, уонна сиэннэниэхтэрэ дии. Оҕонньор иһигэр өссө
да саныыра элбэх. Ол да буоллар тэлгэһэтин сотору-сотору
тахсан ыраастыыр. Ылдьаа бүгүн эмиэ аһылыгар хойутаата,
ханна эрэ быһылаан буолла быһыылаах.

Өрүттүү

    Өрүс уҥуорунааҕы “Уһун суол” колхуос кальцевига Хойу-
таанап оҕонньор, нэһилиэк сулууспалаахтарын хамнастарын
харчытын илдьэ иһэн, сыарҕа ылаҕын быыһынан түһэрэн кэ-
биспитин туһунан милииссийэ отделыгар сигнал киирдэ.
Нэһилиэк дьоно бүтүннүү суолу өрө-таҥнары сыыйдылар да,
куулга чороччу кэлгиллибит сүүрбэччэ тыһыынчалаах харчы
төкүнүйэ сытарын булбатылар.
    Сылы быһа сүпсүгүрүү бөҕө буолла, оперативнай
үлэһиттэр бука бары атахтарыгар туран көрдүлэр да, “мин
булбутум” диир киһини көрсүбэтилэр. Субу-субу Хойутаанап
оҕонньору соһоллор-сыһаллар. Дьиэтигэр-уотугар айаҕалыы
сатаан кэтэбил оҥоро сатыыллар да, туһа суох.
    Улахан Суолга турар дьоҕус дэриэбинэ лааппытыгар дьах-
таллар килиэп кэлэрин кэтэстилэр. Мээнэ туруохтааҕар ону-
маны кэпсэппитэ буолаллар. Тракторист Уйбаан бөлүүн ити-
рик кэлэн, ойоҕун кырбаан ыалга куоттарбытын эҥин туһунан

тиһэх сонуннары кэпсээн-ипсээн ыһа-тоҕо турар дьахтарга би-
ир эмээхсин кэлэн: “Эһиги да холооҥҥут, ол Баанньа эрэйдэ-
эх тоҥо-хата сылдьан, ыалга от тиэйбитин иһин аһаабытыгар
туох баарый? Дьиэтигэр киирбитигэр кэргэнэ уот үрдүгэр
үктэннэрбитин иһин, эр киһи уордайдаҕа дии. Аныгы дьахтал-
лар, көмүскэтэбит эрэ дии-дии, наардыыллар. Оннооҕор эһиги
күн аайы арыгылыыгыт, ыалдьыт-хоноһо бөҕөнү мунньан
аһатаҕыт буолбат дуо! Мин уолум сотору-сотору, эһигиттэн
итирик кэлэ-кэлэ, утуппакка сордотолуур дии.
    — Эн харчыгын аһаабаппыт буолуо, мээнэ бэлэстэтэ туру-
ма, тылыҥ кыһыйбыт буоллаҕына, оһоххун салаа.
    — Эриҥ үлэлиир-үлэлээбэт сүөдэҥниир дии, сотору-сотору
уон биэс сууккаҕа сытар ааттаах, хантан харчыламмыт
үһүгүт? Кими эрэ түөкэйдээн эрдэххит дии?
    — Бу дэлэгэй үйэҕэ аһыырбын-таҥнарбын эйигиттэн баҕас
ыйытыа суохпун, сүгүн сыт, киһи эрэ пенсияҕа олорор. Фрон­
товик огдообото аатыран, оккун-маскын босхо киллэттэрэ-кил-
лэттэрэ, дьоруой курдук туттума.
    — Мин судаарыстыба үтүөтүнэн олоробун. Оттон эн тугу
да үлэлээбэккэ олорон, колхуоска иитиллэҕит буолбат дуо?
Хантан харчыланан мотоцикл үөһэ мотоцикл, көбүөр үөһэ
көбүөр атыыластыгыт? Улахан уолгут быйыл быһа соҕуруу ти-
эстэн таҕыста, үөрэххэ киирэ сатыыр ааттаах.
    — Хаартылыыра эҥин буолуо, биир эмэ күлэр эмэгэт
күлүм гыннаҕа дии, онно туох баарый? — диэн муннукка оло­
рор, илдьирийбит чылыгырыайкалаах, сирэйэ хара бадараан
буолбут итириксит киһи, хортууһун имитэ-имитэ, тыл кыбыт-
та.
    — Хаарты хараҕын да билбэт ини, ону да сатыыр киһи
оонньуура буолуо, — эмээхсин өссө тэбиэһирдэ, — туох да
диэбит иһин, дьэ истээх быһыылаах, доҕоттоор.
    Чылыгырыайкалаах киһи: “Арааһынай ханна барыай, сир-
дойду барахсан көхсө киэҥ буоллаҕа эбээт”, — дии-дии, ар-
гыый аҕай сүөдэҥнээн туран, сиэбиттэн бытархайын ааҕынан,
биир эмээхсинтэн көрдөөн, сүүрбэ харчыны эбинэн “Анаапа”
атыылаһан, хоонньугар угунна уонна били этиһиилээх эмээх-
сиҥҥэ кэлэн: “Эдьиэй, дьиэҥ чугас дуо, абырахтанан
ааһыахпын көҥүллээбэккин ээ”, — дии-дии, икки илиитэ са-
лыбырыы, сыҥааҕа эйэҥэлии турда.
    — Эдьиэй диэбит буола-буола, кэлбит-барбыт бырадьаага-
ны арыгынан айах тутааччыны миигин буллуҥ дуо?
    — Кэбис, инньэ диэмэ, аһыныгас сүрэхтээх кырдьаҕас
киһи диэн ийэбэр холоон көрдөстүм. Таһырдьа иһэ олорор
эмиэ да сүрэ бэрт, саатар, суол айаҕа. Билэр ыалым чу-
гаһынан суох ээ.

    — Оттон күн аайы лааппыны кэтиигин дни, ханна оло-
роҕунуй? — эмээхсин сымнаабыт саҥата иһилиннэ.
    — Ээ, ыраах кулууп котельнайыгар баарбын.
    — Оо, муҥ эбит, били уолум бокуонньук сордоох эмиэ ку-
оракка бас-баттах сылдьан өлөөхтөөбүтэ, — былаатын
төбөтүнэн хараҕын сотунна, — бэйи, килиэппин ылыым, ту-
луйа сатаа.
    Таҥара холоругун аннынан былыргы төгүрүк остуоллаах
дьоҕус ампаар дьиэ. Эмээхсин миискэлээх суоракка кыратык
сүөгэй оҕотун таммалатаат, ытыйан сардьыгыната түһэн ба­
ран, хоноһотугар уунна. Өрдөөҕүтэ аһаабыт, таптыыр суора-
тын минньигэстик хабыалаата уонна:
    — Ити эн хайа дьахтары кытта этистиҥ, эрэ ханна баа-
рый?
    — Ээ, манна хас да сыллааҕыта хантан эрэ көһөн кэлбит-
тэрэ. Эр киһи Куллуруут диэн хос ааттаах, түптээх үлэтэ-хам-
наһа суох киһи. Эмиэ эн курдук лааппы айаҕын маныыр идэ-
лээх киһи. Дьонтон арыгыга бытархай хомуйааччы. Быйыл
өтөртөн бэттэх көстүбэт буолла дии. Сураҕа, хантан эрэ эл-
бэх харчылаах кэлбит үһү диэн сир аннынан эмээхситтэр кэп-
СЭТЭЭЧЧИЛЭр. Ону туох билиэ баарай, тукаам. Чэ, ити хаал-
лын, бээ-эрэ, эн хантан сылдьар оҕоҕунуй, дьонуҥ эҥин хан-
наларый?
    — Ээ, бэйэм төрдүм Бүлүү, дьонум Чурапчыга бааллар.
Уоппускабар табаарыстарбар кэлэн баран, быстара сылдьа-
бын.
    — Оок-сиэ, оттон барар харчылааххын дуу?
    — Ээ, булуоҕум, табаарыстарым иэһиэх буолбуттара. Чэ,
үчүгэй, эдьиий, суораккар улахан баһыыба, — диэт, илиитин
биэрээт, аан диэки баран истэҕинэ, эмээхсин: “Аскын умун-
нуҥ”, — дии-дии, кыратык иһиллибит “Анаапа” бытыылкатын
уунна.
    — Хааллын, суорат сиэн иһим үлүннэ, киирэр сирэ суох,
эдьиий.
    Кэлин Улахан Суол дэриэбинэтигэр баар ас атыылыыр ла­
аппы айаҕыттан арахпат иһээччилэр илдьирийбит чылыгыры-
айкалаах киһи уонна Кудлуруут көстүбэт буолбуттара.
    Дьоннор сир аннынан Куллурууту милииссийэҕэ тутан
киллэрбиттэрин туһунан сипсиһэллэр. Оттон били чылыгыры-
айкалаах иһээчч^ курдук киһи байыаннай таҥастаах массыы-
наҕа олорон иһэрин ким эрэ көрбүт үһү диэн, бүдүк-бадык бо-
тугураһаллар.
    — Бу сарсыарда оправкаҕа сылдьан, силиэстийэҕэ сытар
Халявин күрээтэ, дьэ иэдээн, — диэн начальник хоһугар
айдаан бөҕөлөөх мунньах буолла. Парашаны тоҕо сылдьан,

уборнай кэннинэн, хаптаһын олбуорга эрдэттэн бэлэмнэммит
хайаҕаһынан мэлис гыммыт, дьуһуурунай уолуйан хаалан,
“Макаровкатын” эрэ туппахтана хаалбыт. Үгүс кэпсэтиитэ су-
ох, мунньаҕы бүтэрэ охсон, уголовнай розыска опера Шахму-
ратовка, күрүөйэҕи тутарга дьаһал бэрилиннэ. Группаны са-
лайааччы Шахмуратов бэйэтигэр көмөлөһөөччүнэн Митрофа­
новы талан ылла уонна үлэлиир схемаларын бэрт түргэнник
былааннаатылар да, начальникка бигэргэттэрэ охсоот, эргэ
гражданскай таҥастарын кэтэн, объектарыгар тарҕастылар.
ГАИ постарыгар удумаҕалыыр хаартыскалары тарҕата
оҕустулар. “Бүгүн тута охсуохха наада. Онтон хойутаатахпы-
тына, уустугурар”, — диэн Митрофанов тойонугар өй укта.
Ити күнү быһа сүпсүгүрэн тугу да ситиспэтилэр. Арай бу
түүн кирпииччэ собуотун эргэ сыаҕын чуолаҕайдарын тараан
көрүөххэ диэн буолла. Сарсыныгар ханнык эрэ Сүөһү диэн
ааттанар көмөлөһөөччү этиитинэн, биэрэккэ болдьоммут
кэмҥэ боруобаланыахтаах.
    Сыах иһэ хабыс-хараҥа. Чуолаҕайдарыгар илии иминэн эрэ
харбыалаһан көрөҕүн. Онно хайа акаары күрүөйэҕэ куустара
түһүө буоллаҕай. Ылдьаа ону ол диэбэккэ чуолаҕайдары кэ-
рийдэ.
    Умулла-умулла кыламнатар фонаригынан, биир хараҥа чуо-
лаҕайга киирэн иһэн, этэ тарта уонна доҕоругар утары барда.
    — Бу бэйэлээх уораҕайга баарын да иһин, таба туттарыа
суоҕа, хата, бэйэбитин былдьыаҕа, доҕордоох эҥин буолуо.
    — Оннук даҕаны. Илья, сарсыарда 6 чааска Леспромхоз
болуоттарын аннынан биэрэккэ уу иһэ киириэхтээх, онно мин
көмөлөһөөччүм киниэхэ утары ас аҕалыахтаах, — диэн Шах­
муратов сибигинэйэн эттэ.
    — Онон?
    — Онон, эн биһикки ити кэмҥэ Халявины хам тутан ылы-
ахтаахпыт. Оттон, билигин миэхэ баран сынньана түһүөх.
    — Сөп, — диэтэ Митрофанов.
    Ити курдук дьиэлэригэр сынньана түһэн баран, Леспром­
хоз мае болуоттарын быыһыгар кэлэн, кирийэ сыттылар. Сэ-
рэххэ сыгынньах бэстилиэттэрин чугас сиэптэригэр угунну-
лар.
    Сарсыарда 6 чаас чугаһыгар халлаан балачча сырдаан, ба­
ры барыта дьэҥкэтик көстөр буолла. Лоп-бааччы алта чааска
араадьыйа чууп дэтиитэ, илиитигэр тугу эрэ хаһыакка эрийэ
туппут, хоҥор сонноох, нүксүгүр уҥуохтаах киһи ол-бу диэки
көрүммэккэ, көбүс-көнөтүк туттан, өрүс кытыытыгар хааман
сурдурҕатан кэлэн, ытыһынан уу баһан сыпсырыйда. Онтон
эмиэ ол-бу диэки көрүөлээтэ. Уулуу турар кыыл таба курдук,
сотору-сотору чблос гынан иһиллиир. “Илиитигэр тугу тута

сылдьарый? Баҕар, обрез буолуо, сэрэниэххэ. Чугас атын та-
баарыстара саһа сытар буолуохтарын эмиэ сеп. Кэрээннэрит-
тэн тахсыбыт дьон, дугу баҕарар оҥороллор", — диэн санаа
Ылдьааны эбии дьиксиннэрдэ.
    — Чугаһаан баран, икки өттүттэн саба сүүрэн киириэххэ.
    — Чэ, дабаай.
    — Өйдөө, кини ыстатыйата улахан, сүүс иккилээх. Били-
гин киниэхэ синэ биир.
    Икки өттүнэн саба сүүрэн киирэллэр, киһилэрэ чинэс гына
түһэр, тутуурун киэр илгээт, илиитин ере ууммутугар Шахму-
ратов саҥата суох кэлэн, илии тутуһан дорооболоһон баран,
наручнигы кэтэрдэн лыс гыннарда. Телефоннаах сирдэрэ ба-
лачча буолан, сатыы өр соҕус хаамтылар. Баран иһэн
күрүөйэх:
    — Дьоллоох эбиккин, эдэр киһи. Бөлүүн арыычча бэттэх
чугаһаабытыҥ буоллар дюймовканан баскын утутуохтаах
этим. Онтон тыыннаах ордоруҥ биллибэт этэ.
    “Оок-сиэ, били этим тардан төннүбүт чуолҕаммар саһан
турбут эбит буоллаҕа”, — дии санаата Ь1лдьаа иһигэр.
    — Ол кэнниттэн бэйэҕин да көрүллүө этэ, — диэн абар-
быт куолаһынан саҥарда Шахмуратов.
    — Хайыаххыный, син биир суут быһаарыа этэ буоллаҕа
дии, — диэн, күрүөйэх эр бэрдинии тутунна.
    Сарсыардааҥы мунньахха, бүгүн отдел үлэһиттэрэ сэргэх-
сийбит көрүҥнээхтэр. Бастакынан, Шахмуратов күрүөйэҕи ту-
тууга оперативнай бөлөххө кимнээх үтүө суобастаахтык уонна
сатабыллаахтык үлэлээбиттэрин туһунан уонна хаайыылаах
Халявины хайдах туппуттарын кылгастык дакылааттаата. Он­
тон начальник:
    — Капитан Шахмуратовы уонна младшай лейтенант Мит­
рофановы министр хайҕалыгар түһэриэхпит, — диэн
түмүктээтэ.
    Ити кэнниттэн паспортнай сулууспа начальнига Лукашов
информацията истилиннэ. Онуоха кини:
    — Табаарыстар, бары билэргит курдук, паспортнай режим
биһиэхэ, ордук бөһүөлэк иһигэр, мөлтөх туруктаах. Участко-
вайдар ити сулууспаҕа болҕомтолорун уурбаттар, дьиҥинэн,
кинилэр сүрүн үлэлэрэ буолуохтаах этэ. Оннооҕор, следова-
теллэр кэлин дьарыктанар буолан эрэллэр. Участковай Мит­
рофановы бөһүөлэккэ аныахха. Выездной участковайынан
үлэлээн, тыаларга бэрээдэги кеннерде диэххэ сеп. Разреши-
тельнай системаны бэрээдэктиэххэ наада буолла. Тутуу маты-
рыйаалын собуоттарыгар взрывной веществолар аһаҕас халла-
ан анныгар ыһылла сыталлар. Ким да эппиэккэ тардыллыбат,
саатар, ыстарааптамматтар даҕаны. Бйирдэ эмэ акт

түһэрдэххэ райкомҥа үҥсэн, көтүттэрэн иһэллэр. Оператив­
ней үлэҕэ сыһыаннаах эдэр үлэһиттэри кэтэхтэн үөрэттэрэн,
ОУР-га, ОБХСС-ка оперативнай үлэҕэ өрө таһаарыахха наада,
— диэн этэн бүтэр.
    Кэпсэтиигэ, милииссийэ ветерана старшина Петров тыл
этэр:
    — Эдэр дьону сибилигин үрдүк дуоһунаска таһаартыыр эр-
дэ буолуо. Кэтэһэ түһүөххэ, туохтарын-ханныктарын
көрдөрдүннэр ээ. Начальствоҕа эрэ истигэннэринэн
хайҕаналлар. Отделга бэрээдэк ситэтэ суох. Соҕотох массыы-
наны начальниктар, опердар эрэ сүүрдэллэр/Дьуһуурустубаҕа
сатыы сылдьабыт. Тэрилтэлэр массыына уларсыбаттар. Ыны-
рык бөҕө түүнү быһа кэлэр. Хааппыла да хараххын симнэр-
бэттэр, — диэн баран, көлөһүнүн соттумахтаата, эргиччи
көрбөлүү түһээт, олорунан .кэбистэ.
    — Мин Лукашов этиитигэр сөбүлэһэбин, copox участко-
вайдар дружинниктары эрэ бэрийэн тахсаллар, итэҕэлэ суох
үлэлээбэт copox дьоннор ханна олороллорун, тугунан дьарык-
таналларын, хаайыыттан тахсыбыттар туох кыһалҕалаахтарын
үөрэтэ сатаабаттар. Бэйэлэрин учаастактарын үчүгэйдик бил-
бэттэр. Дьуһуурустубаҕа ыҥырыы кэллэҕинэ түргэнник баран-
кэлэн быһаара охсубаттар. Сорох сигналларга эппиэт ылбат-
тар. Ол иһин үҥсүү-харсыы бөҕө элбиир. Ити ветеран утуп-
паттар диэн кимнээҕи этэрий? Дьуһуурустубаҕа утуйа кэлбэк-
кин ээ, сулууспаҕа олороҕун буолбат дуо? Армияҕа поска ту-
ран утуйбут часовойу трибуналга биэрэллэр дии. Биһиги ки-
миттэн да тутулуга суох, эдэр, кырдьаҕас диэбэккэ, сокуоҥҥа
бас бэриниэхтээхпит. Сокуон дьон быраабын харыстыыр, ки-
нилэр дьылҕаларын араҥаччылыыр. Биһиги ону ирдиир
эбээһинэстээхпит, — диэтэ Митрофанов уонна, — эдэрдэри
үөрэххэ ыытыы, син эмиэ наҕараада буолар. Өскөтүн миигин
оннук чиэскэ тиксэрэргит буоллар, ону түһэн биэрбэт туһугар
үлэлиэм, үөрэниэм этэ.
    Ылдьаа үлэлиэҕиттэн отдел мунньаҕар маҥнайгы тыл этии-
тэ этэ. Ону сөбүлээн, ким да диэки халыйбат биир санаалаах,
ОБХСС опера Максим Евсеевич Семенов этэр:
    — Хата, биһиги эдэр сотрудниктартан сүбэлэтиэх курдук-
пут. Митрофанов сөпкө этэр, ыҥырыкка бытааннык сылдьа­
быт. Сороҕор олох да барбаппыт. “Массыынам суох”, — диэн
эппиэттиибит. Ити сыыһа. Биһиги дьон туһугар үлэлиибит,
кинилэр биһиги кыһалҕабытын өйдөөбөттөр. Сатыы да бары-
ахха наада. Хойутуурбут түмүгэр оперативнай дьаһалы тута
ылбаппытынан быһылаан тахсар, киһини киһи былдьыыр,
иэдээн буолар. Оннук түбэлтэ элбэх. Рядовой сотрудниктар
формаларын ‘устаап этэринэн таҥныбаттар, киэргэл эрэ кур-

дук кэтэллэр. Милииссийэ үлэһитин формата уонна свистога
бэстилиэтинээҕэр күүстээх куйах буолар. Ол иһин государст­
во норуот харчытын харыстаабакка биһигини хааччыйарын
өйдүөххэ. Дьиссипилиинэлээх үлэһиттэр, оннооҕор свида-
ниеҕа формаларын кэтэн бараллар. Форма төгүрүччү сэрэтэр
үлэни ыытар ньымалартан биирдэстэрэ буолар. Үнүр миэхэ
Митрофанов “Буруйдуур түмүк” диэн кыра кэпсээни суруйбу-
тун аахтарбыта. Онно эдэр ийэлээх аҕа уолларын буойбакка,
бэйэ-бэйэлэриттэн көмүскэһэ-көмүскэһэ атаахтатан, наһаа та-
раҥнатан ииппиттэрин түмүгэр холуобунай буруйу оҥорон,
силиэстийэлэнэрин суруйбут. Дьэ, ити. Оҕолорбутун оскуола,
төрөппүт кыайбакка, милииссийэҕэ биэрэр. Ити түгэн
биһигини дьиксиннэриэн наада. Начальник Александр Нико­
лаевич уола түүннэри сылдьар, араас уолаттары кытта онно-
манна биккиһиэн сөп. Дьоннор ону кере сылдьаллар, туох дии
саныыллара эмиэ өйдөнөр. Онно барытыгар биһиги ааппыт
ааттанар. Рядовой Антонов үнүр кулуупка холуочук сылдьара.
Саатар, параднай форматын килэччи кэтэ сылдьар. Тимэхтэрэ
аһаҕас. Саппыкыта хара бадараан. Мин кереет, дьиэтигэр
үүрбүтүм. Табаарыстарын ортотугар сэрэтэбин, аныгыскыгар
начальник көрүүтүгэр киллэриэхпит. Сүүс дьалбаа, сүрэҕэ
суох сотрудниктаныахтааҕар, үс үтүө суобастаах, дьиссипи­
лиинэлээх, толоругас, чиэһинэй үлэһиттэммит ордук. Бэйэбит
куһаҕаннык үлэлиирбититтэн үҥсүү-харсыы, айдаан үөскүүр.
Бэйэтин эбээһинэһин толорортон ыарырҕатар милииссийэлэр-
тэн эрдэ-сылла босхоломмут ордук. Билигин биһиги ортобуту-
гар ОУР Шахмуратов, паспортнай Лукашов, эдэр участковай
Митрофанов ис дууһаларынан, сүрэхтэринэн-быардарынан
үлэлииллэр. Отделга киэһээ аайы кэлэн көмөлөһөллөр. Сөп
дии. Биһиги түүн үлэлиэхтээхпит. Былыр: “Абааһы түүҥҥү
харахтаах”, — диэччилэр, ол иһин оһол, сор-муҥ икки атахха
кэлэрин туһунан этээччилэр. Преступник түүн “үлэлиир”,
онуоха биһиги эмиэ кинилэри уруттуур курдук сылдьыахтаах-
пыт. Сорохторбут, ханнык эрэ интеллигентнэй чиновниктар
курдук, үлэ чааһа бүттэ да, дьиэлэригэр сытынан кэбиһэллэр.
Ити сыыһа. Коллектив чиэһин бастаан көрүөххэ наада.
    Максим Евсеевич кэнниттэн мунньахха олорооччулар
саҥата суох ньимилиһэн олордулар.
    Начальник түмүктээһйнигэр, оперативней, офицерскай са-
стаап уочаратынан биирдии рядовойу кытта түүн аайы боту-
рууллааһыны хаттаан сөргүтэллэригэр, онно общественноһы
көмөлөһүннэрэргэ эттэ уонна лейтенант Казанников эдэр ыч-
чат бөлөҕүн тэрийэн, сержант Панкратовтыын сөптөөхтүк
үлэлээн эрэллэрин хайҕаата.

    — Хамнаспыт хаһан эбиллэрий? — диэн милиционер Бара-
паев ыйытан күлүүнү таһаарда.
    Мунньах кэнниттэн Лукашов:
    — Куораттан пиибэ аҕалбыттар, эдэр киһи эбэн-сабан
аҕалбаккын ээ, — дии-дии, халыҥ баппаҕайыгар аҕыйах бы-
тархайы кылыгыратта.
    — Кэбиис, биир туоһу дьахтары доппуруостуохтаахпын, со-
тору кэлиэхтээх.
    — Кэллэҕинэ, күүттэриэм, эйигин объекка барбыта
диэҕим.
    — Доҕоруом, бырастыы гын, кэлин…
    — Сеп, сеп. Шантажтыыр дии санаама, манна эйигин эрэ
эрэнэбин, ол иһин этэбин. Сөбүлэһэр инигин?
    — Оннук бөҕө буоллаҕа дии, эрэнэр киһититтэн ким
баҕарар тугу да кистээбэт. Мин эмиэ эйигин итэҕэйэбин. Ээй,
биир ыйытыылаахпын.
    — Чэ, эрэ.
    — Бэҕэһээ Петров начальнигы министргэ үҥсүөм этэ, ону
суруйан кулу диэбитигэр тугу да суруйбатаҕым.
    — Суруйума. Бэйэтэ суруннун. Ити сүрдээх үҥсүүк
оҕонньор, кинини истимэ. Эн билигин офицергын, киниэхэ
тойоҥҥун. Начальнигыҥ син биир эн суруйбуккун билиэҕэ.
Оччоҕо эйигин убаастаабат, эрэммэт буолуоҕа. Биирдэ, кыра
отделениеҕа начальниктаан олорон, райком секретара миигин
наһаа сордообутун обкомҥа үҥсүбүтүм кэннИттэн, сотору
соҕус буолаат, үлэбиттэн устубуттара, оргаҥҥа хаалларбытта-
рыгар баһыыба. Онон доҕорбор сүбэлиибин, наһаа үҥсүүнэн
үлүһүйбэккэ үлэлии сатыыр ордук. Аан дойду очурун-чочурун
соҕотоҕун кыайан көннөрбөккүн. Онно күүһү түмэ сатыыр на-
адата суоҕун өйдөөбүтүм өр буолла.
    — Оннуга чахчы…

    Тоҕотун туох билиэ баарай? Начальник Левансов министр
анааһынынан дтын үлэҕэ барарын туһунан сурах отдел иһигэр
үллэҥнэс буола түстэ.
    — Мунньах-аайы хайҕаммыккытын саҥа тойон дьаһайтыа,
    — дии-дии, Ефрем Петров фуражкатын куондарын киитэлин
сиэҕинэн соппохтоото.
    — Ким кэлэн дьаһайтыыра биллибэт, хата, Василий Ивано­
вич Карпов кэлээрэй, быйыл Москватааҕы Милииссийэ Ака-
демиятын бүтэриэхтээх.
    — Ээ һуох, ол киһи хоту барар үһү. Бэйэ киһитэ бэрт этэ,
кини кэлэрэ буоллар.
    Ити курдук, отдел үлэһиттэрэ икки былаас ыккардыгар бу-

олан, ээл-дээл хаамсаллар. Аҕыйах хонукка мунньахтаан эҥин
сынньаннылар. Сарсыарда ыга утуйан баран, аа-дьуо кэлээччи
эмиэ баар. Сымнаҕас илиилээх киһи муоһатын, оннооҕор мии-
ниллэн иһэр ат билээччи. Суол отун тобура-тобура, нэһиилэ
сүөдэҥниир, сороҕор уурастаан эрэйдиир. Оттон акка
үөрүйэх киһи муоһатын тутта да, ат барахсан өрө чинэрийэ
түһээччи. Син ол кэриэтэ ханнык баҕарар тэрилтэҕэ салайа-
аччы мөлтөөтөҕүнэ, үлэһиттэр эмиэ ибил-сабыл сылдьааччы-
лар.
    Сарсыарда биирдэ: “Туруҥ, смирно!” — диэн дьуһуурунай
хамаандата отдел иһин сатарытта. “Кыһыл Ыстаан”, — диэн
кистээн хос ааттыыр министрдэрэ хас да киһилээх киирэн
кэллилэр. Дьуһуурунайдыын дорооболоһоот, начальник
хоһугар аастылар. Кабинет икки хос халҕаннарын ыга сабат-
таан баран, өр баҕайы кэпсэттилэр. Онтон эмиэ оччолордооҕу
оройуон былаастарыгар бардылар быһыылаах, тыаһа-ууһа суох
сып гынан хааллылар.
    Эбиэт кэнниттэн кэтэспит ааттаах атыыр мунньахтара буо-
лар. Министр саҥа начальнига Сортоев Петр Гаврильевич ди­
эн урут, бу дойдуга төрөөбүт-үөскээбит, кытархай сырдык ха-
аннаах, модьу-таҕа көрүҥнээх, подполковник чыыннаах искэл
киһини билсиһиннэрдэ.
    — Табаарыстар, үтүө коллегаларым, миигин министр уонна
Обком эһигини кытта үлэлииргэ, бу оройуоҥҥа анаатылар.
Онон, бары бииргэ эйэ-дэмнээхтик үлэлиэхпит. Сорохторгу-
тун билэттиибин. Петрову, Лукашову, Шахмуратовы уонна да
атын ветераннаргытын үчүгэйдик өйдүүбүн. Кырдьаҕастар
пенсияҕа барбакка эдэрдэргэ сүбэһит-амаһыт буоларгыт мах-
таллаах. Лукашовтуун бииргэ үөрэммиппит, — диэн баран,
туох эрэ дьээбэни санаата быһыылаах, кыратык мүчүк гынна,
— эдэр сотруднигы Митрофановы эмиэ билэбин, иккис мин
үлэлиир отделбар стажировкалана сылдьыбыта. Балаһыанньа
хайдаҕын Александр Николаевич сиһилии кэпсээбитэ, манан
бүтүөҕүҥ. Сарсыарда сулууспалар начальниктара үлэҕит-хам-
наскыт, инники туох соруктааххыт туһунан дакылааттыырдыы
бэлэмнэнэн кэлээриҥ.

    Петр Гаврильевич отдел начальнигынан кэлэн үлэлээбитэ
балачча буолла. Дьонун-сэргэтин кытта билистэ, сотрудникта-
рын хас биирдиилэрин, туох кыһалҕалаахтарын эмиэ үөрэттэ.
Үлэһиттэргэ үгүстэригэр дьиэ-уот тиийбэтэ, хамнастара да кы-
рата мэһэйдэри үөскэтэр.
    Ылдьаа отделга баар-суох үлэһиттэрэ буолла. “Туран-оло-

рон, сылдьара сыыдама, тблоругаһа, үҥсүүлэри түргэнник
быһаарара, дьон-сэргэ ыйытыытыгар сөптөөхтүк хардарара
хайаларыттан да ордук”, — диэн начальник мунньах аайы
хайгыыр буолла. Инньэ гынан милиция Хабаровскайдааҕы ос-
куолатыгар кэтэхтэн үөрэнэргэ быһаарыммытын Министерст­
во кадрга отдела сөбүлэһэн, докумуонун хомуйа охсон ыытар-
га дьаһайда.

    Чугаһынан, уулуссалара ырааһынан, көҕөрдүллүүтэ
үгүһүнэн бэйэтэ-кэрэ көстүүтүнэн атын куораттартан бас-
тыҥнара Хабаровскай куорат. “Дендрарий” остановкатыгар,
милииссийэ оскуолатын кыбартаалын маҥан дьиэлэрэ кылбай-
ан көһүннэ.
    — Саха сириттэн, Эһиги оскуолаҕытыгар кандидат млад-
шай лейтенант Митрофанов кэллим, — диэн оскуола началь-
нигын политическай иитиигэ солбуйааччыта, полковник Гро-
заниҥҥа дакылааттаата.
    Ити кэнниттэн, хос-хос аайы Ылдьааны ыҥыра-ыҥыра,
сэһэргэстилэр, личнэй дьыалатын ырыттылар.
    Манна казарменнай режимнээх буолан, киэһэ өттүгэр он-
но-манна мэнээк сылдьыбаккын. Бэрдэ гыннар киинэҕэ, театр-
га эрэ бөлөҕүнэн баран кэлэҕин. Ити күннэргэ аатырбыт Пят-
ницкай хора бара турара. Оччотооҕу МООП, УООП
өтүүктэммит ыраас формаларын килэччи кэтэн баран, Хаба­
ровскай киэҥ проспектарынан хааман кынталдьыһаллар.
    Ылдьааны быстах кэмҥэ взвод командирынан анаатылар.
Киирии экзаменын “үскэ”, “түөркэ” туттартаан, киирэрэ эрэ-
бил буолла.
    — Эн үнүргү мунньахха оскуола начальнигыттан сөпкө
ыйыппытыҥ. Кырдьык, биһиги сыыһабыт, алта уон миэстэҕэ,
алта сүүстэн тахса киһини ыҥыран олоробут. Эн этэргэр ды-
лы, РСФСР МООП суотугар төттөрү-таары ороскуоттарын
уйунабыт. Ол көҥдөй ночоот эбээт. Дьэ, итини этэн туран,
эйигин очно следственнай отделга хаалларабыт. Кадровай
офицер быһыытынан, взвод командирынан аныахпыт. Ону ту-
ох диигин?
    — Табаарыс полковник, ити эппиккитигэр махтанабын. Са­
ха өһүн хоһооно баар: “Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйэр
диэн” — диэн. Ол кэриэтэ, мин ити дьоһуннаах итэҕэлгитин
толорорго төһө да бэлэмим иһин, сотору кэргэннэнээри сылдь-
абын. А то девушка пропадет, — диэн күлүүнү таһааран, ус­
тупай көрдөһүүтүн ылыннаран, заочник-курсант быһыытынан
оскуола начальнигынан бирикээһэ тахсар буолла.

    — Митрофанов райкомҥа бардыбыт, — дии-дии, отделение
начальнига Семенов Афанасий Иннокентьевич хос аанын
өҥөйөн туран дьаһайда.

    Ылдьаа ыраах хоту оройуоҥҥа ОБХСС старшай оперынан
ананан кэлбитэ аҕыйах хонно. Саҥа кэлбит тэрилтэтин салай-
ааччыта майор Семенов, төрдө Таатта киһитэ. Сытыары сым-
наҕас, тэрилтэлэр салайааччыларыгар ирдэбиллээх да буол-
лар, дьоҥҥо-сэргэҕэ убаастанар киһи. Ылдьааны уруккуттан
үчүгэйдик билэр буолан, көрдөһөн аҕалтарбыт. Урукку бу от­
деление үлэһиттэрэ үгүстэрэ атын сиргэ уларыйбыттар. Онон,
үлэлииргэ ыарахан.
    Ылдьаа, урут комсомолга бииргэ үлэлээбит киһитэ буолан,
райком секретарын кытта улгумнук кэпсэттэ.
    — Кэргэннэннэххинэ, дьиэ-уот була сатыахпыт, — диэн сэ-
киритээр күлэ-оонньуу таарыйа эрэннэриилээхтик эппитэ,
Ылдьааны санаатын өссө күүһүртэ. Кини кэргэннэниэхтээх
кыыһа манна үлэлиирэ эрдэттэн биллэр этэ. (Бу сырыыга
биһиги суруйар темабыт судургута бэрдиттэн, кинилэр
иэйиилээх таптаһыыларын, уохтаах уураһыыларын туһунан
куруутун суруллар халыыпка хааттаран, үрүт-үөһэ хатылаа-
бакка, баччааҥҥа диэри холостуой муҥнаммыт Ылдьаабытын
ыал оҥоро охсуохха).
    Элээннээх бөһүөлэгэ хоту дойдуга, биир эмиэ кэрэ-бэлиэ
сир. Кэлиилээх-барыылаах, үөһэнэн-алларанан киһи эрэйдэм-
мэккэ айанныыр суоллаах-иистээх. Дьоно-сэргэтэ, олохтоох-
торо сахалар, эбэҥкилэр. Улахан тэрилтэлэргэ кэлии дьон
үгүс. Онон эҥин сибээстээн наһаа бүччүмэ суох. Үлэ баар бу-
олсу.
    Олохтоохтор олус амарах, мае көнө майгылаах, көрсүө-сэ-
мэй дьон. Ыалдьыты-хоноһону баалларынан-суохтарынан
күндүлүүр, онтон орпутун туттаран ыытыахтарын эмиэ сөп.
Биирдэ сөбүлүү көрдүлэр да, эн тускар, бастара да быстарын
кэрэйиэхтэрэ суоҕа. Ылдьаа сайаҕас-дьэллэм үлэһит киһи бу­
олан, кинилэри кытта лаппа бодоруста, эбиитин күндү күтүөт
ааттанна.

    Бүөтүрчээн Лена кэтит таһаатыгар уу кэһэр саппыкыны
унньуччу бырахпыт курдук, уһун ньолбоҕор арыы аллара
баһыгар, балтыһах курдук туора өҕүллүбүт тумуһаҕар балаак-
катын туруорунна. Киэһэ, илимиттэн а§ыйах дьорохойу ылан,
кутаа уотугар үөлэн, сиэн баран, утуйан хаалла. Онтон халла-
ан сырдыыта ойон туран, оҥочотун диэки өҥөс гыммыта, хо-
ройон турар мотуорун сабыыта көстүбэт, арыы хоонньуттан

эмискэ “Вихрь” мотуор тыаһа бирилии түһээт, уҥуоргу хайа-
лар диэки сыыйылла турда. Бүөтүрчээн мотуора уһуллубут,
кураанах корпуһун көрөн, айаҕын эрэ атта. Ити курдук,
ыһыга бүтэн, өрүс арыытыгар быстаран олордоҕуна, эбиитин
иэдээннээх буурҕа түһэр. Туох да бэйэлээх тэрилэ быкпат
халлаана буолбут. Эбэ үп-үрүҥүнэн үллэҥнии-үллэҥнии кы-
тыаста сытара.
    Бүөтүрчээн өрүскэ балыктыы баран, сүтэн хаалбытын
туһунан тыллабыр киирбитигэр Ылдьаа бэйэтин кытта биир
эдэр лейтенаны илдьэ, үөс арыыларга астараллар. Эбэ илин
үөһүгэр киирэн, уҥуоргу тоҕойго тахсан истэхтэринэ, чыҥха
хотуттан ала буурҕа түспүтүгэр, уолаттар уҥуоргу кытылы
былдьастылар. Долгунтан долгуҥҥа далаһанан, биэрэккэ чу-
гаһаан истэхтэринэ, ханна да барбыттарын билиминэ хааллы-
лар. Ылдьаа, сэрэххэ куругар бааммыт, “Александров быа.та”
диэн ааттыыр ОСВОД-тар ууга түспүт киһини өрүһүйэргэ
аналлаах быаларын аҥар төбөтүн мотор биинтэтэ эрийэн ыл-
быт. Инньэ гынан өртөнө сылдьан, түҥнэстибит корпуска ха-
тааһынна. “Ромаа”, — диэн хаһыытаан эрдэҕинэ, долгун
үрдүк арҕаһынан, оҥочолору-баҕастары умса охсон кэбистэ.
Ылдьаа биирдэ өйдөммүтэ күрүлгэн анныгар оҥочотугар
өртөммүтүнэн, кинйни кытта тэбис-тэҥҥэ долгун балкыыры-
гар бигэнэ сытар эбит. Туох баар күүһүнэн, өрө чараппа-
чыһан, оҥочотугар тахса сатаата. Сыыр сырайын кытта туора
сууллан түспүт чаллах тиит сытарын көрөн, курун сүөрүнэн
туох баар күүһүнэн онно тиийэн, хатаастан, биэрэккэ
та§ыста. Тула көрүммүтүн иһин, хайыа баарай. Кытара-кытара
үрүҥ күүгэннирэ турар үрдүк долгуннардаах, улахан эбэ
эҥсиллэр киэҥ киэлитэ. “Ромаа-а-а”… — хантан истиэ баа­
рай, доҕорун хатан хаһыытын. Ыраах Россия биир куоратыт-
тан милииссийэ үөрэҕин бүтэрээт, манна үлэлии кэлэн баран,
өрүс арыытыгар быстарбыт киһини өрүһүйэ сылдьан, суорума
суолламмыт, милииссийэ лейтенана Роман Медведев сырдык
дууһата быстар дьылҕата, Улуу Лена уорҕатыгар былдьаныа,
— диэн ким санаабыта буолуой…
    Ити алдьархай кэнниттэн, халлаан арыый суһуктуйан, тыа-
ла намыраан, катердар, борокуоттар сундулуһа устан, талахха
чыычаах ырыата айманан, арыыга эмиэ олох уһуктарга дылы
гынна. Ылдьаа быстаран, тыына эрэ олордоҕуна, табаарыһа
Рудик диэн, ити дойдуга аатырбыт хорсун киһи, быстарбыт
доҕорун көрдөөн, биэрэги бата бэйэтин мотуоркатынан
уһуурдан иһэн, далбаатыы-далбаатыы төттөрү-таары хаама
сылдьар киһини көрөн, кытыыга астарар. Рудик доҕорун бул-
бутуттан үөрэн, омунугар салҕалас буолар. Уот отто охсон,

балык буһаран, хас да хонукка аһаабакка тураҥхарбыт
доҕорун тыын киллэрдэ.
    Кытылы бата ырааҕынан-чугаһынан Ромаларын өлүгүн
көрдүү сатаан баран, дьоҥҥо тыллаан, көрдөөһүнүн тэрийэ
охсорго быһаарынан, Элээннээх хайатын көрбүтүнэн анньы-
нан кэбистилэр.
    Мотор ыйылыы-ыйылыы, улахан гааһынан бирилиир
тыаһыгар бигэнэн Ылдьаа нуктаан ыллаҕын аайы, Рома ха-
раҕар бу баарга дылы.
    Ити курдук милииссийэ капитана Митрофанов доҕорун
сүтэрбит хомолтотуттан сүөм түһэн, отделениеҕа киирэн, той-
онугар, алдьархайга түбэһэн, аргыһын сүтэрбитин, бэйэтэ өлө
сыспытын туһунан сиһилии сэһэргээтэ.
    Начальник ити иннигэр катер кэпсэтэн, көрдөөһүнү тэрий-
эн, биригээдэлэри хомуйа олорор эбит. Бэстилиэттээх, сэптэ-
эх-сэбиргэллээх икки милииссийэ офицердара сүппүт сурахта-
рын истэн, КГБ үлэһитэ эмиэ көмөҕө кэлбит. Инньэ гынан
оройуон салалтата бүтүннүү атахтарыгар тураллар.

    Бүөтүрчээн ыһыга бүтэн, быстаран, сор бөҕөнү көрөр. Или-
мигэр мотуора суох оҥочотунан эрдинэн киирэр кыаҕа суох.
Илимнэрэ, парабаатар нөҥүө өттүгэр үтүллэ сыталлар эбит,
саатар. Ыксаан, сааскы куска илдьэ сылдьыбыт, аҕыйах бот-
руоннаах батарантааһын уонна саатын бардачоктан таһааран,
ааһан иһэр катерга “тыас” биэрэн ытыалыы сатаабыт да, ким
да чугаһаабатах. Хата, ол оннугар биир ботуруул катер, арыы-
га биир киһи кинини саанан ытыалаабытын туһунан араадьый-
анан диспетчерга биллэрбитин истэн, милииссийэлэр вертоле-
тунан кэлэн, Бүөтүрчээни тараччы тутан аҕалан, -отделениеҕа
хаайан чып гыннараллар. Чуолкайданыар диэри үс сууккаҕа
олордор сокуоҥҥа олоҕуран, хааллыбыт Бүөтүрчээн кимэ-хан-
ныга быһаарыллан быстыбакка, камера нааратыгар, аччыктаан
тылын эмэ сытта.
    Уола тыыннааҕыттан үөрэн, Бүөтүрчээн ийэтэ эмээхсин
онно-манна үктэнэн, тыын былдьаһыгынан тэптиргэлэнэн кэ­
лэн:
    — Тоҕойуом, уолум Бүөтүрчээн тоҕо хаалынна,
көрүһүннэриэҥ дуо?
    — Эмээхсиэн, начальник поисковай операцияҕа барта, кэл-
лэҕинэ быһаарыа, мин туту да билбэппин, — диэн баран,
дьуһуурунай сейфэтин хатаан халыгыратта.
    — Тоойуом, ол бискэбиэй диэн хайа дойдуга барбытай?
    — Киһи сүппүтүн көрдүү, иэдээн буолбутун истэ иликкин
дуо?

    — Ээй, ээх-ээх… Бүөтүрчээн бэйэтэ бүтүн дуо?
    — Үчүгэй, үчүгэй. Туох буолуой, катеры ытыалаабыт.
    — Туох даа, каачары даа, айыбыын, ол туох буоллаҕай…
Модьуну ытар ээ, муҥу даҕаны… — эмээхсин былаатын
төбөтүнэн хараҕын сотто-сотто, тахсан барда…
    Хас да сууккаҕа катерынан, моторканан өрүһү өрө-таҥнары
сыыйан, көрдүү сатаатылар да, киһилэрин булбакка, уҥуоргу
хайа аннынааҕы үрүйэ тамаҕар чайдаары, Ылдьаалаах
оҥочолоро кытылга сыстан эрдэҕинэ, күрбэ таас быыһыттан
“Вихрь” мотуору биир киһи сүгэн, мотуордаах оҥочотугар
алтахтаан’эрэрин көрөн, саба сүүрэн кэлэн:
    — Ким моторун сүктүҥ? — диэн Ылдьаа уорбутун илдьэ
сылдьар быһыылаах дии санаан, киһититтэн ыйытар. Онуоха:
    — Эн онно тугуҥ кыһыйда?
    — Тохтоо эрэ, — диэн чылыгырыайкатын тимэҕин
сүөрүнэн, хоонньуттан кыһыл тастаах дастабырыанньатын
көрдөрдө. Киһитэ мотуорун оҥочоҕо өйөннөрдө уонна
салҕаластыы-салҕаластыы бириһиэн сонун сиэҕинэн
көлөһүнүн сотунна:
    — Мин… мин… — дии-дии, быһаарыыта суох тэпсэҥнээтэ.
    — Маломеркаҕа быраапкын көрдөр эрэ, — дии-дии чэрдэ-
эх сирэйдээх хара бэкир киһи күөх тастаах лесхоз үлэһитин
туоһулуур докумуонун көрдөрбүтүгэр, анараа киһи: “Аны КГБ
киһитигэр түбэстим”, — дии санаат, эбии буорайда.
    Хас да хонуктааҕыта, арыыга хоно сытар балыксыт мотуо­
рун, сүүрүгү бата тыаһа суох устан кэлэн, уорбутун туһунан
кэпсииригэр тиийдэ. Уоран маҥнайгы түбэһиитэ эбитэ дуу,
саҥа идэлэнэн эрэр дьарыга буолан дуу, наһаа уолуйда, кут-
танна да буоллар, баҕарбатар да ити дьону кытта аргыстаһар
буолла.
    — Оо, ол иһин, даҕаны атын ойох — ойох буолбатах, —
диэн сөпкө да этэллэр эбит.

Балыыһаҕа

    Ахсыс балаатаҕа аҕыйах ыарыһах сытара. Сорохторо
үтүөрэ охсон дьиэлэригэр тарҕаспыттар. Оттон Ылдьаа биир
эмиэ бэйэтин курдук саҥа киирбит ыарыһахтыын иккиэйэх-
тэр. Ол киһини Сыбыдах диэн хос ааттыыллар эбит. Урут ха-
айыыга хаста да олоро сылдьыбытын туһунан дьуккааҕар
сэһэргиэн иннинэ, Ылдьаа оннук киһитин тута сэрэйбитэ. Сы­
быдах отуччалаах, кыра уҥуохтаах, хара бараан эбирдээх сы-
райыгар тостубут хаптаҕай муннун үүттэрэ киис харахтары-
ныы чоҥоһон көстөллөр. Хаҥас кулгааҕын өҥүргэһэ туохха
эрэ илдьи сынньыллыбыта, былыргы түнэ үтүлүк эрбэҕин кур­
дук салыбырыы сылдьар. Ырбаахытын аһаҕас уолугунан

түөһүгэр сыгынньах саабылаҕа эриэн үөн эриллэ сытара
уруһуйдаммыт. Илиитин көхсүгэр: “Умру за…” диэн тэһитэ
кэйэн суруйтарбыт.
    — Сарсыардааҥы шумон хаска буолааччыный? — диэн
Ылдьаа буспут-хаппыт дьуккааҕыттан ыйыппытыгар, киһитэ:
    — Ээ, уон биир эргин. Бырааспыт таҥара таайа, онон бы-
рыынчык баҕайы, — дии-дии, тумбатын иһиттэн бытыылканы
таһааран сыттыгын анныгар аста…
    — Манна эмтэммитиҥ өр буолла дуо?
    — Анараа дойдуттан тахсаат киирбцтим.
    — Хантан?
    — Төрдүстэн, доҕор, Мохсоҕордоохтон.
    — Туохха олорбуккунуй?
    — Ээ, икки сүүс алтаҕа эҥин, уонна да элбэх… элбэх.
    — Мин өрдөөҕүтэ ол диэки үлэлээн сылдьыбытым.
    — Зонаҕа дуо?
    — Суох.
    — Ээ, воляҕа, — диэн баран, антах хайыста.
    — Кэлин туохха түбэспиккин кэпсээбэккин ээ.
    — Ээй, абааһы уолаттарын кытта буккуһа сырыттахпына,
“бөхтөр” кэлэн хомуйтаабыттар этэ. Сарсыныгар биирдэ
өйдөммүтүм, атын дьиэҕэ сытар эбиппин. Бүттэҕэ ол.
    — “Бөхтөр” диэн кимнээҕи этэҕин?
    — Овчаркалары. Аныаха диэри кинилэри билбэккэ ханна
сылдьыбыт киһигиний?
    — Милииссийэлэри этэҕин дуо?
    — Даа!
    — Кинилэр да дьон буоллахтара дии, сокуону толорторооч-
чулар, саллааттар.
    — Сокуон да араастаах ини.
    — Сокуон барыта биир, хата ону толорооччу уонна толор-
торооччу дьоннор араас буолаллар.
    — Сокуон киһиэхэ барытыгар тэҥэ буоллар, мин эрэ куру-
ук хаайыыга сытан тахсыа суох этим.
    — Дьэ ити… Хомойуох иһин толорооччу уонна толорторо-
оччу сокуону араастык өйдүүллэриттэн, араас үтүө-мааны
дьоннор суорума соруктаналлар.
    — Сокуон диигин? Ити туһунан остуоруйа баар, кэпсиибин
дуо?
    — Чэ эрэ.
    — Былыыр-былыр, — диэбитэ Сыбыдах, — биир Үтүө
Киһи олорбута эбитэ үһү. Дьиикэй кыыллары бултаан, балык-
таан сиир. Үрэхтэн уу иһэр. Сороҕор отонноон, сугуннаан
үссэнэр. Талбытынан айбардыыр, ыллыыр-туойар, сөтүөлүүр,
утуйар. Күн кыһалҕата суох көҥүл көччүйэр. Ол сылдьан би-

ирдэ мааны таҥастаах, үрдүк уҥуохтаах, үрүҥ кубаҕай кы-
раһыабай киһини көрсө түһэр.
    — Кимҥиний? — диэн ыйытар Үтүө Киһи.
    — Мин Сокуон диэн ааттаахпын, — диэн эппиэттиир
киһитэ.
    — Сокуон? Аан бастаан истэр аатым. Бэйэҥ ол да буол-
лар, хантан көһүннүҥ?
    — Миигин дьон айбыта. Билигин аны эн миэхэ бас бэри-
нэр буолуоҥ!
    — Суох. Сымыйа. Мин кими да билиммэппин! — диэн хар-
дарар Үтүө киһи.
    — Көрүөхпүт! — диэн баран, Сокуон тарбаҕын тас гыннар-
бытыгар көрүөх бэтэрээ өттүгэр кылгас батастаах стражник-
тар ыркыйы тоҕо солоон, бу баар буола охсоллор.
    — Бу кулуту тутуҥ, хандалыта кэтэрдиҥ уонна хара сар-
сыардаттан хара киэһээҥҥэ диэри үлэлэтиҥ. — Үтүө Киһи
үлэлээн үлтү сылайан утуйа сыттаҕына, Сокуон кэлэн,
өҥөйөн туран ыйытар:
    — Хайа, өйдөөтүҥ дуо?
    — Мин ити суостаах стражниктарга бас бэриммитим, эл-
бэхтэрэ бэрдиттэн куттанан.
    — Аҥала, ити түҥ хааһах акаарылартан туох да тутулуга
суох. Өйдөө, мин ааппын Бириэмэ эрэ уларытар. Атын күүс
суох, өйдөөтүҥ дуо, тар мэйии. Миигинэ суох бука бары сата-
ан сылдьыаххыт суоҕа. Ким үлэлиэ, ким олору көрүө-истиэ.
Ким эрэ аһыа, ким эрэ аһатыа. Оттон мин онно эмиэ баар-
бын.
    — Оччоҕуна эйиигинэ суох сатаммат буоллахпытына,
үлэлээ… үлэлээ, — диэбит Үтүө Киһи.
    — Саамай сөпкө сэһэргээтиҥ. Ити “бөхтөрүҥ” эмиэ страж-
никтарыҥ кэриэтэ. Ити эппит сокуоҥҥун толотторооччулар
эбээт, хас биирдии киһи талбытынан ыллыы-туойа хаһыытыы
сырыттаҕына, сатаан олоруохпут дни саныыгын дуо?
    — Ээ, итини мин истибит гитарам музыката, доҕоор. Хата,
хараҥа дэриэбинэ дьонугар, хаһан коммунизм буоларын
туһунан аахпыт лекцияларгыттан кэпсии түс эрэ.
    — Мин үйэбэр лектордаан аһаабатаҕым уонна ол хаһан кэ-
лиэх коммунизмы кэпсиэмий?
    — Сотору “коммунизмҥа тиийиэхпит”, — дии-дии, дакыла-
аттыыгыт буолбат дуо?
    — Өскөтүн, киһи барыта биир санаалаах, үтүө суобастаах
эбитэ буоллар уонна бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр доҕордуу
эйэҕэс майгылаахтара буоллар, кырдьык да коммунизмнааҕар
үчүгэй олоххо олоруох этибит. Ону бары өйдүөхпүтүн наада
этэ. Ол гынан баран, олоххо, дьиҥнээхтик көрдөххө, долуой

атын хартыына. Субу эн биһикки икки ардыбытыгар даҕаны
атын-атын санаалардаахпыт.
    — Сөпкө этэҕин. Эн дьиэлээххин-уоттааххын, үлэ-хамнас
эмиэ баар. Балыыһаттан таҕыстыҥ да, бэлэмҥэ тиийэҕин. От­
тон мин сордоох үтүөрэн да үөрэ-көтө барар сирим суох. Хан­
на олоробун, туту үлэлээн аһыыбын? Тойотторго үлэ көрдөһө
кэллэхпинэ: “Па, хаайыыттан тахсыбыт эбиккин, оннуктары
ылбаппыт”, — диэн баран, сурукпун төттөрү быраҕан биэрэл-
лэр. Оччоҕо, мин ханна баран, киһи буолабын? Арай, биир
эрэ судургу суол баар. Онтон атын миэхэ суох.
    — Ол аата?
    — Анараа дойдуга.
    — Өлөн дуо?
    — Эчи, суох, доҕоор. Көҥүл дойдутугар, бэйэм дойдубар.
    — Оттон бэйэҥ туох идэлээххиний?
    — Идэ баһаан, муох курдук. Унтуу улларабын, чаһыыны,
араадьыйаны эҥин абырахтыыбын. Таак-сибиэ, ол туох
туһалааҕый?
    — Бытовой комбинаттары кытта дуогабардаһан дьиэҕэ оло-
рон эҥин үлэлиэххин сөп эбит дии? Эн этэриҥ курдук идэлэ-
эх дьон аҕыйахтар эбээт.
    — Дьиэ көстүбэт, биир оҕонньорго дьукаах олоро сылдьы-
бытым да, уһаабакка үүрбүтэ.
    — Toҕo?
    — Ээ, табаарыстарбын аҕалан, кыратык аһаатахпыт дии.
Онтон, биир уол уордайан, оҕонньору кыратык сахсыйа түһэн
биэрбититтэн кыйаханан кэбилэммитэ. “Түүн хойутаан кэ-
лэҕин, сүгүн утуппаккын”, — диир. Ону мин: “Пенсиялаах
оҕонньор ууҥ ханыаҕа”, — диэбиппэр, “бөхтөрү” аҕалан
үүрдэрбитэ.
    — Кырдьаҕас киһини тыыппыккыт кэннэ, тоҕо сөбүлүөҕэй?
Үүрэрэ сөп дии. Хата, эн эт, уон биэс сууккаҕа олордубатах.
    — Тугум иһин олордуой? Кырдьаҕас абааһыны сойутан да
кэбиһиэххэ баара. Хантан булуохтарын.
    — Ити этэр “атастарыҥ” бөхтөн да ороон булаллар ини.
Хайа, уонна аньыыта да бэрт буолаарай? Туох да буруйа суох
оҕонньор эрэйдээҕи сойутан кэбиһэр? Хойут бэйэҥ кырдьан
буорайан олордоххуна, эдэрдэр кэлэн киэптээтэхтэринэ бука
сөбүлээбэт кырдьаҕас буолуоҥ ээ.
    — Биһиги баҕас кырдьыахпытыгар-түөһэйиэхпитигэр диэри
тыыннаах саллаҥнаһарбыт биллибэт ини. Сир-халлаан ыккар-
дыгар күн көдьүүһэ суох сүөдэҥниэх кэриэтэ, өлбүт да ордук.
    — Кэбиис, инньэ диэмэ, доҕоор. Олох бэйэҕиттэн тутулук-
таах. Ханнык олоххо баҕараҕын да, оннук олоххо олороҕун.
Эн итинник сылдьаргар ким да буруйа суох, бэйэҥ буруйдаах-

хын. Атын ким эрэ, эмиэ, онно кыттыспыт да буоллаҕына,
бэйэҥ сөп түбэстэҕиҥ дии.
    — Быраас бүгүн обход оҥорбот, мунньахха барбыт, — си-
эстэрэ кыыс өҥөйөн туран, ыарыһахтары сэрэтэлээтэ.
    — Ураа, — диэбитинэн Сыбыдах оронугар олоро түһээт,
сыттыгын анныттан бытыылканы таһааран, ыстакааҥҥа кутан
халыгыратта уонна киһитигэр уунна.
    — Баһыыбаны кытта, бырастыы гын, ыалдьабын, иһэр
кыаҕым суох. Эн да тохтоо. Күүстээх эми иһэ сылдьан, арыгы-
ны испэт куолута. Атарааба буолан өлүөххэ эбэтэр иириэххэ
сөп.
    — Һы-һаа, бу да киһи тылын, астан өлбүтү эйигиттэн
иһиттим, себе больше достанется, — диэн ботугураат, биир
тыынынан хантатан кэбистэ. Туумбатын иһиттэн эргэ килиэби
таһааран, ойо тутта, муннугар ыга анньа-анньа, сытырҕалаата.
Ити курдук, сотору-сотору кутта-кутта, кыллыгыраппахтаан
иһэн, кэтэх тардыстан сытта. Тугу эрэ ырааҕы толкуйдаата,
онтон пижаматын кэтэн, көрүдүөргэ тахсан, кими эрэ кытта
хабыаласта.
    — Айдаарыма, эн саҕаны көрүллүбүтэ.
    — Талкыгын can, тиистэриҥ бүтүн эрдэхтэринэ.
    Тыас тыаһа тилигирии түстэ, сиэстэрэ кыыс саҥата өрө
чаҕаарбытыгар, Ылдьаа оронуттан туран, тахсан охсуһаары
уолуктаспыт уолаттары икки аҥыы араартаат, Сыбыдаҕы аат-
таһан-көрдөһөн тохтоппутун кэнниттэн киһитэ, арыый уоскуй-
ан диваҥҥа олорбохтоото. Ылдьаа укуолугар бартын кэннэ,
киһитэ кистэммит таҥаһын кэтэн, куоракка элэс гыммыт.
    Киэһэ лаппа хойут, ыарыһахтар утуйбуттарын кэннэ, теле­
фон тырылаабытыгар сиэстэрэ:
    — Аллоо, дьуһуурунай сиэстэрэ истэр.
    — Сыбыдах итирик барда, сэрэниҥ, — диэн хантан эрэ
киһи саҥата саҥарар.
    — Оо, иэдээн сыгынньах киһи, итирик, тоҥон өлөр буол-
лаҕа дии, — дии санаата сиэстэрэ кыыс.
    — Аллоо, милииссийэ дуо? Биһиги балыыһабытыгар ити­
рик сыгынньах киһи иһэр үһү. Суолга тоһуйуҥ, тоҥон өлүө.
Даа, даа, звони гыннылар. Суох, суох, биһиги киһибит буол-
батах. Сыбыдах даа, туттубут даа? Сыгынньах дуо? Аа, аата
дуо? Фамилията кимий? Богдашов даа? Ээ, оччоҕо биһиэнэ,
биһиэнэ…
    Сыбыдах эмтэнэ сытар балыыһатааҕы ороно, саатар, хомул-
лубатах. Ылдьаа киһитин суохтаан, утуйан быстыбакка, эрги-
чиҥнии сытта.