Главная / Кэпсээ / Баатаҕайка: Сибииргэ баар уп-улахан сир алдьаныыта салгыы кэҥии турар
Добавить комментарий
Илиҥҥи сибииргэ баар Баатаҕай кратера — дьиҥинэн кратер буолбатах, бу ирбэт тоҥ ууллубутуттан үөскээбит уп-улахан термокарстовай сир алдьаныыта (дьөлөҕөһө). Маны дьон үксүн «Аллараа дойдуга киирэр аартык» диэн ааттыыллар.
Барыта 1960 сылларга саҕаламмыта: ойууру кэрдии түмүгэр сир итиинэн тэҥнэһиитэ (тепловой баланса) кэһиллибититтэн буор намтаан барбыта. Онтон хайдыы уһуна 1 килэмиэтир кэриҥэ, дьириҥэ 50 миэтирэ тиийэ улааппыта, иэнэ 81 гектар буолбута. Хапчаан салгыы кэҥии турар — учуонайдар сыаналыылларынан, сыл аайы уончалыы миэтэрэнэн эбиллэр.
Сүрүн биричиинэтэ — Арктикаҕа түргэнник сылыйыы бара турарыттан. Манна температура Аан дойду орто көрдөрүүтүнээҕэр үс төгүл түргэнник үрдүүр. Ууллуу 650000 сыл кэриҥэ тоҥон сыппыт былыргы мууһу уонна буору таһаарар. Бу салгыы биир кэлим дьайыыны (цепной реакцияны) үөскэтэр: микроорганизмнар сытыйбыт үүнээйи-кыыл тобохторун, метан уонна углекислай газ таһаараллар, онтуката сылыйыыны өссө күүһүрдэр.
Чинчийээччилэр сыаналыылларынан, ирбэт тоҥҥо билигин салгыҥҥа (атмосфераҕа) баар углеродтан икки төгүл элбэх углерод мунньуллан сытар. Ирбэт тоҥ түргэнник ууллуута глобальнай сылыйыыны олус күүскэ түргэтитиэн сөп.
Ону кытта бу сир алдьаныыта «урукку кэмҥэ түннүк» буолла: ирбэт тоҥ арыллыбыт араҥалара олус үчүгэйдик хараллан сыппыт былыргы харамайдар тобохторун булларар. 2018 сыллаахха манна былыр 42000 сыл кэриҥэ аннараа өттүгэр, түүтэ, тириитэ уонна хаана кытта баар, этэҥҥэ хараллан сыппыт кулунчугу булбуттара.
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Аудиота:
🎵 Баатаҕайка: Сибииргэ баар уп-улахан сир алдьаныыта салгыы кэҥии турар — Кэпсиэ
Илиҥҥи сибииргэ баар Баатаҕай кратера — дьиҥинэн кратер буолбатах, бу ирбэт тоҥ ууллубутуттан үөскээбит уп-улахан термокарстовай сир алдьаныыта (дьөлөҕөһө). Маны дьон үксүн «Аллараа дойдуга киирэр аартык» диэн ааттыыллар.
Барыта 1960 сылларга саҕаламмыта: ойууру кэрдии түмүгэр сир итиинэн тэҥнэһиитэ (тепловой баланса) кэһиллибититтэн буор намтаан барбыта. Онтон хайдыы уһуна 1 килэмиэтир кэриҥэ, дьириҥэ 50 миэтирэ тиийэ улааппыта, иэнэ 81 гектар буолбута. Хапчаан салгыы кэҥии турар — учуонайдар сыаналыылларынан, сыл аайы уончалыы миэтэрэнэн эбиллэр.
Сүрүн биричиинэтэ — Арктикаҕа түргэнник сылыйыы бара турарыттан. Манна температура Аан дойду орто көрдөрүүтүнээҕэр үс төгүл түргэнник үрдүүр. Ууллуу 650000 сыл кэриҥэ тоҥон сыппыт былыргы мууһу уонна буору таһаарар. Бу салгыы биир кэлим дьайыыны (цепной реакцияны) үөскэтэр: микроорганизмнар сытыйбыт үүнээйи-кыыл тобохторун, метан уонна углекислай газ таһаараллар, онтуката сылыйыыны өссө күүһүрдэр.
Чинчийээччилэр сыаналыылларынан, ирбэт тоҥҥо билигин салгыҥҥа (атмосфераҕа) баар углеродтан икки төгүл элбэх углерод мунньуллан сытар. Ирбэт тоҥ түргэнник ууллуута глобальнай сылыйыыны олус күүскэ түргэтитиэн сөп.
Ону кытта бу сир алдьаныыта «урукку кэмҥэ түннүк» буолла: ирбэт тоҥ арыллыбыт араҥалара олус үчүгэйдик хараллан сыппыт былыргы харамайдар тобохторун булларар. 2018 сыллаахха манна былыр 42000 сыл кэриҥэ аннараа өттүгэр, түүтэ, тириитэ уонна хаана кытта баар, этэҥҥэ хараллан сыппыт кулунчугу булбуттара.