1

    Арылхан армияҕа хотугу муора флотугар сулууспалаабыта. Биирдэ Чукотскай муораҕа байыаннай катерынан кэлбиттэрэ. Капитаннара олохтоох чукчалары кытта, тугу эрэ эргинэр быһыылааҕа. Чукчаларга киити бултууллара көҥүллэнэр этэ. Кинилэр " кииппитин ытан биэриэххит да" диэн капитантан көрдөспүттэрэ. Онон икки чукчаны катерга олордон , киити бултуу бардылар. Киит ханан сылдьарын бүнүөкүлүнэн көрөллөр. Кэмниэ кэнэҕэс аарыма киит устан сундулуйара көһүннэ. Тэргэн тыаһа дэлби барарын кытта киит аттыгар, синэрээт эстэн бурҕайда. Ону кытта киит өрөҕөтө килбэс гына дагдайан таҕыста. " Тоҕо кэбирэҕэй " дии санаата Арылхан. Киити лебедка троһунан кэлгийэн, состорон иттилэр. Кытылга аҕалбыттарыгар тыылаах чукчалар ,киити сүөрэн аны тыраахтыр троһугар ииллилэр. Киит дөйөн сыппыт эбит. Эмискэ мөхсөн кутуругунан охсуолаабытыгар, тыы туос тордуйа курдук кыырайда. Чукчалар үөһээ эһиллэн, түлүөннэр курдук ууга " Чолк! Чолк!" гынан хааллылар. Уонна туох да буолбатаҕын курдук тахсан , таҥастарын ыкталлар.
Атын чукчалар киити тайыынан өтөрү түһэн, тыынын салҕаатылар. ДТ - 75 тыраахтырынан состорон таһааран, үөрүйэх баҕайдык астаан киирэн бардылар. Олохтоох чукча дьоно онтон - мантан, ыаҕас тутуурдаах эт ылаары кэллилэр. Үксүтэ оҕо дьахтар аймах.
Арылхан дойдутун санаата. Күһүн собоҕо муҥха кэмигэр, эмиэ дьоҥҥо барытыгар үллэрэллэр. Манна киит этин эмиэ босхо үллэрэллэр. Бултуйбуттарын бары уос - тиис үллэстэн сииллэр.
Арылхан сахаҕа майгынныыр дьону көрөн, уруурҕуу санаата. Армияҕа кэлиэҕиттэн учебка кэнниттэн, саха диэни көрө илик. Сахалыы саҥарбатаҕа ыраатта.Чукчалар бэйэлэрин тылларынан кэпсэтэллэр.
Уол биир кыыһы бэлиэтии көрдө . Кыыс кинини эмиэ кылап гына көрөн ылар. Уол санаатыгар саха кыыһын курдук, ол иһин билсиһиэн кэпсэтиэн баҕарда.

– Киит этэ хайдаҕый? Мин биирдэ да амсайа иликпин - уол кыыска чугаһаан, эҕэрдэлэһэн баран нууччалыы ыйытта.

– Биһиэхэ үчүгэй эйиэхэ хайдаҕын билбэтим - кыыс килбигийэ хоруйдуур.

– Мин аатым Арылхан диэн… Сахабын.

– Гурэна диэммин. Саха диэн омук баар эбит дуо?

– Якут. Якутия.

– Ээ сөп. Хата инньэ диэ.

– Гурэна киит этэ балык курдук маҥан буолбакка, сүөһү этинии кып кыһыл буолар эбит дии.

– Оннук. Сыата туһалаах аҕай.

– Амсайан көрбүт киһи.

– Миигин кытта барсаар. Буһаран амсатыам - диир Гурэна.

– Сөп. Капитаммыттан ыйытыам. Көҥүллэтэн көрүөм - диэтэ Арылхан.

Капитаннара чукчалартан, моржа аһыытын туохха эрэ мэнэйдэстэ. Ыыһаммыт балык ылла. Биллэн турар испиир биэртэлээтэ. Уонна бэйэтэ да арыгы иһэн итирэ быһыытыйда.
Ол иһин манна хонор буоллулар.
Арылханҥа эгэ эрэ

буоллаҕа.
" Солдат спит служба идет “, " У матросов нет вопросов " диэн курдук.
Гурэна дьиэтигэр илдьэн киит этэ буһаран амсатта. Ийэлээх аҕата, балтыта, бааллар. Убайдара ханна эрэ ыраах туундараҕа таба көрөллөр эбит.
Кыыстаах уол тахсан муора кытылынан хаамыстылар. Урукку, хойукку киит уҥуохтара хороһоллор. Муора уҥуор Аляска баар дииллэр. Мантан Америка чугас баар буолан, манна Ядернай буомбаны туруорбуттар, дуу туруораары гыналлар дуу диэн сир аннынан сурах баар. Сэрии буолар түгэнигэр диэн, бэйэ бэйэлэригэр суоһурҕанан эрдэхтэрэ.

**

Чукчаларга икки хоннулар, сорохтор катерга хоммуттара.
Бараары туран Гурэна уолга моржа аһыытынан оҥоһуллубут уктаах ,уонна кыыннаах быһах бэлэхтээтэ. Кыыныгар чукчалар бултуу сылдьар ойуулара баар.

" Уонна хаһан кэлэҕин…хаһан көрсөбүт?” - кыыс уолга бэлиэр убаммыт этэ.

" Дембеллэн
ним да хайаан да кэлиэм Гурэна күүтээр " - Арылхан икки күнү саамай дьоллоох күнүнэн ааҕар. Билигин бу катерынан айаннаан иһэн, кыыс биэрбит бэлэҕин көрөр. Салгыы байыаннай хараабылларыгар олорсуохтаахтар.
Каюта иһигэр өссө үс нуучча мотуруостара бааллар.
Биир нуучча соруйан чукчалар тустарынан анекдот кэпсиир.

– Арай биир чукча бултаан баран чумуҥар киирбит. Уонна " туоҕу умнубут баҕайыбыный " дии саныыр. Саата быһаҕа барыта баар. Аһаан баран утуйаары сыгынньахтана туран дьэ өйдөөбүт.
" Ээ пахай хайыһарбын устуохпун умнубут эбиппин " диэбит.
Нууччалар күлэн алларастаһаллар.

– Ити чукчалар кырдьык дьикээрдэр эбит. Туох да сайдыы суох. Хайдах бааллар этэй да оннук олороллор.

– Оннук. Эти, балыгы сиикэйдии сииллэр.

– Чэ аһара күлүмэҥ аҕыйах ахсааннаах норуоту. Кинилэр тулуурдаах, дьулуурдаах омуктар, эһиги манна ичигэскэ тоҥобут диигит. Кинилэр кыһын ярангаҕа кыстыыллар, эһиги тоҥмуккут ырааппыт буолуо этэ. Уонна чукчалары нууччалар сэриилээн кыайбатахтара. Ол оннугар кэнники арыгынан эһэ сыспыттара. Түүлээхтэрин эҥин чэпчэкилии арыгынан албыннаан ылаллара. Аҕыйах ахсааннаах омуктары сирдэрин ылаары, көмүстэрин хостоору былаас эмиэ арыгы бөҕө ыытара. Хамнастарын да онон төлүүллэрэ. Уопсайынан бары куһаҕаҥҥа барытыгар, арыгыны иһэргэ уорарга халыырга нуучча үөрэппитэ. Сахалар биһиги ааммытын да хатаммакка, оттуу барар этибит.

– Эн эмиэ чукчаҕын! Сатаа да саһыл саҕалан буоллаҕа ! Тоҕо арыгыны иһэҕит , тиэрэ баттаан айаххытыгар куппаттара буолуо дии ! - биир нуучча өһүргэнэн Арылхаҥҥа үрдүгэр түһүөхтүү туттар.

– Оннук да буолбатар. Син биир оннук политика баара.
Холобура аһара нэһилиэнньэни арыгыннан айгыраталларын ,биир тойон Москваҕа үҥсүбүт. Ону өйүөхтээҕэр үлэтиттэн устан

кэбиспиттэр. Онтон биир быраас айдаарбытын эмиэ үлэтиттэн устубуттар.

– Мин маннык кыараҕас харахтаахтары, барыгытын чукчаларынан ааҕабын! Анекдотка кэпсэнэр акаарыларынан билэбин! - диэн баран биир нуучча, ороҥҥо сытар Арылханы уолуктаата.
Онуоха Арылхан илиитин эрийэн баран тиэрэ тардаат, турбакка эрэ сытан эрэн муомахтаата. Киһитэ үрүҥүнэн - харанан тиэрэ маары көртөлөөтө. Тыын ыла сатаан бобуллаҥнаата.Атаҕын тэбиэлэнэ түһэн баран налыс гынна. Уҥан утуйбут киһини Арылхан муостаҕа төкүнүттэ. Атыттар чугаһыах буолан иһэн, Арылхан быһахтаах сытарын көрөн тохтоон хааллылар.

– Ити үлүгэр ыалдьытымсах омуктары, астарын аһаан баран, тоҕо кэннилэриттэн үөҕэҕит ! Эһиги кинилэргэ биир да бөппүрүөскэни биэриэххит да суоҕа - Арылхан быһаҕын салгыҥҥа эрийэн куһурҕатан баран, кыыныгар уктан кэбистэ.

Икки күн айаннаан байыаннай чаастарыгар кэллилэр.
Арылхан Гурэна бэлэхтээбит кыыннаах быһаҕын, туохтааҕар да күндүргэтэр. Быһаҕын хостоон, одуулаан ыраах хаалбыт хоһуун дьонноох, хоту дойду кыыһын саныыр.

Арай биир сарсыарда турбута быһаҕа суох. Ким эрэ сыттыгын анныттан хостоон ылбыт. Уол көрдүү сатаата да булбата. Улаханнык быһахха кыһаллыа суох этэ да, киниэхэ Гурэна бэлэхтээбитэ туохтааҕар да күндү.

(Салгыыта бэчээттэниэ)

05.12.2025.

2

Арылхан быһаҕын кэнники учениеҕа сылдьан булбута. Биир мотуруос атыылаабытын ыйдаран булбута. Кини билигин дембеллэнэрин күүтэ сылдьар. Дойдутугар Саха сиригэр барар санаата Гурэналыын билсиэҕиттэн сүппүтэ. Онон Анадырьга онтон туундараҕа хайдах тиийиэхтээҕин токкуйдуур.
Гурэналыын түүнү быһа кэпсэппиттэрэ. Олохторо ыараханын ол тухары тулуурдарын сөхпүтэ. Устунан Арылхан Гурэна кэпсээбитин санаата.

Арай биирдэ кинилэргэ биир саҥа
егерь ананан үлэлии кэлбит.

Егерь браконьердар моржалары кыргыбыттарын көрбүт. Сүүрбэ биэс моржаны ытан баран аһыыларын эрэ ылан баран, бэйэлэрин бырахпыттар. Егерь дьиэтигэр кэлэн рапорт суруйбут. Сарсыныгар омук буранынан биир киһи кэлбит. Таҥаһа саба да тымныыны тулуйар, омук гиэнэ. Импортнай тиэрмэһиттэн кофе куппут, Егерьгэ эмиэ бэрсибит. Аатын Игорь диэн билсибит. Егерь бу уһук хоту дойдуга үчүгэй кофе диэни испэтэҕэ ырааппыт. Ыҥырыга суох ыалдьыт, кэпсэтэ түһэн баран моржалары кыргыбыттарын туһунан ыйыппыт.

– Хас моржаны ыппыттарый?

– Сүүрбэ биэһи. Уонна аһыыларын эрэ ылаттаабыттар. Манна олохтоох чукчалар, сииллэрин эрэ иккини, үһү бултууллар. Этин сииллэр, тириитин таҥас тиктэллэр, тыыга туһаналлар. Киһи санаатыгар батарбат быһылаанын оҥорбуттар! - Егерь кэлэйбиттии төбөтүн илгистэр.

– Эн рапорткар 4 моржаны олохтоохтор дьакыйбыттар диэн суруй. Кинилэргэ маннааҕы аборигеннарга көҥүллэнэр буоллаҕа дии.

– Тоҕо итинник диэтиҥ? Браконьердары тутаттыахха наада.

– Тоҕо диэ! Бэйэҕэр үчүгэй буолуо. Билигин тоҕус уонус сыллар, бэйэҥ билэҕин. Ыһыллыы кэмэ. Ким хайдах сатыырынан үп харчы оҥостор кэмэ. Холобура эн хамнаһыҥ төһөнүй? Аҕыйах. Онтуккун да хас эмит ый буолан баран төлүөхтэрэ. Эн манна моржалары бултуурга хараххын симтэххинэ хамнастаныаҥ. Уонна эйигин манна ким да тыытыа да суоҕа.

– Итини этээри кэлбиккин эбит. Суох мин атыыламмаппын !- диэн Егерь батан ыытта.

Сарсыныгар үлэтиттэн кэлбитэ дьиэтин кимнээх эрэ чүүччэйбиттэр.
Хонон баран буранын собуоттаан бөһүөлэккэ барда. Тиийбитэ сэкирэтээр дьахтар кэпсэтэр бэйэтэ, мээнэ кэпсэппэтэ. Титир - татыр туттар.
Лесниктэр тойоннорун ханна эрэ барбыт, онон рапортгын миэхэ аҕал тиксэриэм диэн көрдөөн ылла.

Егерь эрдэ кини оннугар үлэлээбит киһиэхэ тиийдэ.
Киһитэ үөрэ көтө көрсөн буокка туруорда. Егерь сылаа таһаараары иһистэ.

– Эн сураҕа моржалар өлүктэрин булбуккун үһү дуу?

– Булан. Ону үҥсээри рапорт суруйан аҕаллым.

– Үҥсээри диэннээх. Кимиэхэ үҥсэҕин?

– Тойоммор. Онтум командировкаҕа барбыт. Рапорбын хонтуораҕа хааллардым.

– Сымыйа ити барыта! Тойонуҥ баарыан баар этэ. Эдэр саҥа үлэһит буолан билээхтээбэккин.

– Ол аата хайдах?

– Ол аата систиэмэ итинник үлэлиир. Барытын бэйэлэрэ оҥороллор. Мин үлэлии сылдьан итиннэ харахпын симэрим. Олохтоох чукчаларга балыйан хамнастанабын. Егерь бэйэтин хамнаһа туохха да тиийбэт.
Эн да суобаскын " маска ыйаан " баран сөбүлэһэргэр тиийэриҥ буолуо. Ким да эйигин өйүө суоҕа. Соҕотох систиэмэни кыайбаккын - диэтэ кырдьаҕас Егерь.
Эдэр Егерь санаата түһэн таҕыста.

Кэнники дойдутуттан кэргэнэ эрийдэ. Оскуолаҕа үөрэнэр уола, улаханнык ыалдьыбыт, онно эппэрээссийэҕэхарчы наада буолбут. Эмиэ моһуок.

Егерьгэ ол кэннэ эмиэ били Игорьбын дэнээччи, омук бурааннаах киһи кэллэ.

– Ол кэннэ туох сонун? - эмиэ тиэрмэһиттэн кофе кутталаата.

– Туох кэлиэй. Оччо үчүгэй сонун суох.

– Эйигин кэнники олохтоохтук токкуйдаабыта буолуо диэммин бу аҕаллым - диэн баран доллар харчылаах кэмбиэри иннигэр куду аста. Онтон Егерь кута – сүрэ тостубутун сэрэйэн салгыы эттэ - бу абаанса курдук аҕаллым. Ый аайы хамнас курдук төлүөхпүт. Эн аат эрэ харата бэйэҥ үлэҕин үлэлиигин. Моржалары бултууллар эрэ хайыыллар, туоҕу да көрбөтөххүн, билбэтэххин. Туох эрэ буолар түгэннэригэр чукчаларга туһаайаҕын! Өйдөөтүҥ дуо?

– Өйдөөтүм быһыылаах – Егерь суобаһын сүтэрэн эрэриттэн, бэйэтэ бэйэтиттэн кыбыһынна. Барыта маннык эргийэн тахсыа диэн санаабатаҕа. Хонтуора үлэһиттэрин, тойотторун чиэһинэйдэр дии саныыра. Рапорт суруйан биэрдэ да кэлэн, браконьердары тутаттыы охсуохтара дии санаабыта. Бары атыыламмыттар. Хантан эрэ америкалар салайан эрдэхтэрэ.
Саатар уолун эмтэтэригэр харчы наада.

– Быһыылаах диэн буолбатах доҕор. Саараабакка сөбүлэһэҕин. Биһиги киһибит буолаҕын. Мэ бу харчыны.
Эн.. мин.. биһиги буруйбут буолбатах. Былаас баһылыктара Горбачев, Ельцин итинниккэ тиэртилэр. Хамнастаах үлэ мээнэ суох. Кинилэр албын көлдьүн, уорар - талыыр дьыалалара биһиэхэ сыһынна. Хайыыр да кыахпыт суох буолан манныкка тиийдибит. Мин да бастаан суобаһым оонньуур этэ. Эн онтон кэнники үөрэнэн иһэҕин. Онон рапортгын уларытаар, чукчалары суруйаар - Игорь дэнээччи этэр - тыынар.

– Эйиэхэ водкалаах буолаайаҕын? - Егерь харчытын ылла. Сирэйэ - хараҕа уларыйбыт.

– Баар бөҕө буоллаҕа дии - Игорь таһыгар тахсан бураныттан буокка киллэрдэ.

– Мин бэйэм манна иһиэхпин баҕарабын…эн баһаалыста барыаҥ дуо - Егерь бу киһини уонна көрүөн баҕарбакка барарыгар көрдөстө.

– Барыта эн баҕаҕынан буоллаҕа дии товарищ командир - диэт Игорь тахсан барда.

Егерь соҕотох хаалан буокканы истэ. Санаата арычча сааһыланыах курдук буолла.

Мантан антах чукчалары ханнык сирэйинэн көрсөр. Эмиэ моржалары ытыалаан барбыттар диэн үҥсүөхтэрэ. Ону кини көрөн баран билбэтэҕэ буолуоҕа.

Тоҕо да бу үлэни талбыта буолуой. Киһиэхэ суобас икки хара дьай икки, харсыһарын саҕа куһаҕан суох эбит - Егерь эбии куттан истэ.

Гурэна муораҕа катеры кэтэһэр. Санаатыгар Арылхан кэлиэ дии саныыр.

Онтон кэнники туундараҕа убайдара кэлэ сылдьан, таба ыстаадатыгар ыыттылар.
Кыыс муора кытылыттан туундараҕа тэлэһийэ сылдьан " Аны Арылхан мин суохпар кэлэн хаалыа " диэн санааҕа ылларда.
Манна икки ыалынан таба көрөллөр. Улахан убайа ойохтоох оҕолордоох.
Ыстаадаҕа кыыс, дьахтар үлэтэ эмиэ баар бөҕө буоллаҕа. Ол иһин Гурэнаны убайдара илдьэ бардылар. Дьонноругар таба этэ аҕалбыттар. Бэйэлэрэ киит этин илдьэ бардылар.

08.12.2025.

3

Арылхан сулууспата бүтэн дембеллэннэ.
Анадырьга сөмүлүөтүнэн көтүөхтээх этэ. Онтон кэнники капитанын кытта кэпсэтэн хараабылынан барсар буолла. Халлаан тымныйан хаар түһэн, үрэхтэр тоҥмуттар. Ол эрээри муора сайыҥҥылыы сытар. Капитан чукчаларга кэлэн эмиэ чэпчэкилии моржа аһыытын , түүлээхтэрин хомуйда. Арыгы бөҕөнү аҕалбыт. Онон бүгүн кинилэргэ бырааһынньык.
Арылхан Гурэнатын ахтан аҕай кэлбитэ. Дьиэтигэр тиийбитэ суох буолан биэрдэ. Оҕонньордоох эмээхсин иккиэн эрэ бааллар.
Кыыстара убайдарын кытта барсымаары дьирээлэспитэ.

" Миэхэ Арилхэн кэлиэхтээх, ол кэмҥэ суох буолуом дии " диэн этэн көрбүтүн, аҕата сабы саҥарбыта.

" Хас устугас киһини итэҕэйэҕин. Сулууспалаан бүттэ да дойдулуо дии. Тоҕо манна кэлиэҕэй! Эдэр киһи сайдыылаах сиргэ талаһар буоллаҕа. Бу тухары өс киирбэҕиҥ да бэрт! " - аҕата эппитигэр Гурэна санааҕа ылларбыта. " Арилхэн ама оннук буолуо дуо…миигин умнубута буолуо дуо?" - кыыс хараҕа ууламмыта. Убайдарын кытта туундараҕа барсарыгар тиийбитэ.

Арылхан бүгүн дьиэлэригэр соһуччу киирэн кэлбитигэр соһуйдулар.

– Гурэна төһө өр буола барбытай? - Арылхан хомойбуттуу ыйытта.

– Бу диэн билбэтибит. Баҕар эмискэ күөрэйиэхтэрэ. Баҕар өр буолуохтара, биһиэхэ дакылааттаабаттар.

– Бу кэһиибин аҕаллым - диэт Арылхан биир буокканы туруорда. Кини билэринэн бу кинилэргэ күндү кэһии буолуохтаах. Ону таһынан эмээхсиҥҥэ саал былаат, оҕонньорго илим аҕалбыт.

– Һок! Ол иһин даҕаны бүгүн муннум кыһыйбыта - оҕонньор ытыһын " лас!" гына охсон сууралыыр. Илиминээҕэр уоттаах утаҕыттан үөрдэ. Эмээхсин эмиэ эҕэ - дьаҕа буола түстэ. Былаатын кэтэн көрөн, күлэн үөрэн мытырыйда.
Оһох тигинэччи оттуллан, чаанньык оргуйан хаппаҕа төлү тэптэ. Хобордооххо таба этэ хоорулунна. Эрдэ буһарбыт таба тылын халбаһы курдук кырбастаабыттарын Арылхан лэппиэскэни кытта тото мотуйда.

Гурэна аҕата холуочуйан тыла өһүллэн, сэһэнэ - сэппэнэ ыраатта. Төрдө үкээгир киһитэ эбит. Хаһан эрэ эдэр сылдьан эмиэ чукча кыыһын таптаан, бу холбоһон олоробут диэн кэпсиир. Ол быыһыгар санаата көнөн эмээхсинин убураамахтаан ылар. Биирдэһэ эмиэ " нуучча хараҕын уутун" амсайбычча хараҕа уу - хаар баһар. Бу барахсаттар уоттаах утаҕы истэхтэринэ, ыарахан олохторун умна быһыытыйан, санаалара көнөн, эдэр саастарын санаан, амаларыгар эппэтэх тылларын этэн үөрэ - көтө үллэстэн эрдэхтэрэ. Ол да иһин бу аһы күндүргэтэр буоллахтара.

– Саҕалаабычча ситэ кэпсээ кырдьаҕас сэргээн истиэҕи - Арылхан сэҥээрэр. Онуоха оҕонньор " өссө баара дуу " диэбиттии кураанахтаммыт бытыыкканы өрө тутан уокка ыйдаҥардан көрөр. Онуоха уол иккис бытыыккатын

таһаарда.

– Биһиги кэргэмминээн таба бырааһынньыгар билсибиппит. Кини чукча мин үкээгир буолан тылбыт атын. Иккиэн нууччалыы тылбыт өҕүллүбэт да буоллар, мээнэ балкыйан сороҕун илиибитинэн да хамсанан син өйдөһөрбүт. Мин үксүн " лублу да лублу " диэни элбэхтик эттим быһыылааҕа. Уонна туох мээнэ кэпсэлэ кэлиэҕэй. Саҥарыам иннинэ уоһум, илиим эрдэ тиийэрэ.
" Кыыспытын үкээгир уолугар биэрбэппит !" диэн тыллар сүрэхпин мууһунан хаарыйбыттара.
Дьоммор " табалары мэччитиэм ,таарыйа хаастыам " эҥин диэн сылтанан кыыспар барарым. Түүн утуйбуттарын кэннэ тордоҕор үөмэн киирэрим.
Биирдэ чукча уолаттара тутан ылан төкүнүтэ сылдьан тэбиэлээбиттэрэ, кыыһым ытыы, ытыы көмүскэһэ сатаабыта. Мин онтон тохтуом баара дуо, таптал диэн туохтан да иҥнибэт буолар эбит. Ол кырбанан баран, икки сыл курдук үлэлэһэн, табаларбын элбээтиннэрбитим. Үөр табаны үүрэн чукчаларга барбытым. Энньэ, сулуу бөҕөлөөх кэлбиппэр кыыһым дьоно, дьэ миигин билиммиттэрэ. Кинилэргэ аҕыйах кэмҥэ олороору, тыыларын, сыарҕаларын оҥорбутум. Ол кэннэ сөбүлээн, аны ыытыахтарын баҕарбат буолбуттара. Кинилэр тылларын үөрэппитим. Ол курдук эн мин дэһэн бу олордохпут.Эһиги көрдөххүтүнэ, кырдьаҕас курдук буолуохпут да, билигин да бэйэбитин күммүт аһара арҕаалыы илик курдук сананабыт. Билигин да " саппыйабын тэбэнэбин " - оҕонньор күлэр.

– Миигин да маннааҕы уолаттар кырбаабаттар ини, кырдьаҕас туоҕу эрэ намектаатыҥ ээ. Ол эрээри мин манна сүөһүбүн, сылгыбын кыайан аҕалбат буоллаҕым - Арылхан күлэр.

– Эс ! Бэйэҕэр ылыныма доҕор. Ити кэпсээ диэбиккэр кэпсээтим. Ама да сааһырдарбыт, эдэр сылдьан таптал баар этэ диэн кэпсээтим. Биһигини атын омуктар кыыл таба курдук саныыллар ини. Дэлэҕэ да нууччалар чукчалары, анекдот гынан кэпсиэхтэрэ дуо.

– Эн кыыспытын дойдугар илдьэ бардаргын. Саха сирэ биһигиннээҕэр арычча сайынна ини. Саатар кыыспыт үөрэхтээх буолара буоллар. Манна биир кэм үлэҕэ баттатыаҕа. Яранганан көһө, сылдьан тоҥон араас санаа киирэрэ " Хайдахтаах курдук дьон бэйэтэ оттуллар, ичигэс дьиэҕэ олороллоро буолуой" диэн ыра санаа киирэрэ.

– Чэ эдэрдэр бэйэлэрэ быһаарыахтара - Арылхан туоҕу эрэ этэн эрдэҕинэ, оҕонньор быһа түстэ. Ол иһин уол атыны эттэ.

– Биһиэхэ сахаларга өс хоһооно баар " Таптаа да тайахтаахха, сөбүлээ да сүгэһэрдээххэ " диэн.

– Ол аата туох өйдөбүллээҕий?

– Ол аата " таптал сааһы билиммэт " уонна “баҕар умнаһыты да таптаатаххына кэргэн ылыаххын син " диэн курдук.

– Сахалар барытыгар мындыр дьон. Булан этиэхтэрэ. Сөпкө анааран эппит буолуохтаахтар.

– Тоойуом кыыспыт тайаҕа да сүгэһэрэ даҕаны суох. Эн кинини

сөбүлээбит буолаҥҥын, бачча ыраах муус килиэ, силлиэ буурҕа аргыстаах, Таҥара умнубут дойдутугар кэллэҕиҥ дии, эһиэхэ дьолу эрэ баҕарабыт. Оҕонньорум кэпсээтэ дии, мөҕүллэн - этиллэн кырбанан ,баран син биир кэлэ турбута. Эрэйдээҕим дьүдьэйбитин көрөн аһынар этим - эмээхсин хотторбут, оҕонньорун тиийэн кууһар, ытыыр. Кырдьаҕастар хотторон, ыарахан олохторун санаан айманалларын истэ сатаан баран Арылхан эттэ.

– Мин ханна утуйарым буолуой? Утуктаатым. ..утуйбут киһи - диэтэ.

– Кырдьык даҕаны ыалдьыппыт сылайдаҕа дии. Бириэмэ ыраатта - диэн Гурэна оронун оҥорон биэрдилэр.
Уол сытаат Гурэнатын саныы сытан нухарыйан барда. Арай түһээтэҕинэ туундараҕа тиийбит. Гурэна ханнык тордоххо баарын билээри үөмэ сылдьар.
" Кыыстарын көҥүллээбиттэрэ этэ дии. Тоҕо саһа сылдьабыный " дии саныыр.

Ханна эрэ кыыс саҥата " Ыччуу тоҥнум дии манна кэлиий " диир.Онтон убайын саҥата сөҥөдүйэн төттөрү ыҥыран ылла. Уол уһуктан кэлбитэ тоҥон дьагдьайбыт. Оҕонньордоох эмээхсин , үөрүйэх муҥутаан хата кыһамматтар. Муннуларын тыаһа муораҕа эҥсиллэр.
Арылхан туран оһоххо мас быраҕан биэрдэ.

Сарсыарда кырдьаҕастар өлөттөрөн, сытан хойутуу турдулар.
Оҕонньор бэҕэһээҥитэ буолбатах. Саҥа иҥэ суох.

– Тукаам тобох - ибэх хаалбатах буоллаҕа дии? - аатыгар ыйыппыта буолла.

– Бүппүтэ. Арай катердаахтарым бара иликтэрэ дуу, онно тиийэн көрдүү сылдьыам.

– Хата инньэ гын эрэ - диэтэ оҕонньор.
Арылхан катердаахтара баран эрдэхтэринэ тиийдэ.

– Хайа чукчалар үүрдүлэр дуо? Төттөрү барсаары кэллиҥ дуо? - капитан идэтинэн дьээбэлии тоһуйда.

– Тоҕо үүрүөхтэрэй.

– Кыыстарын биэрэллэр дуо?

– Биэрэн… ону кэпсэтээри…табаарыс капитан ордубут буоллаҕына биир буокката атыылаа эрэ - уол эппитигэр капитан таһаарда. Харчытын көрдөөбөтө " чэ этэҥҥэ буол " диэн биэрдэ. Арылхан махтанан баран барда.

Уол нэдиэлэ курдук Гурэнатын күүттэ да биллибэтэ.

(Салгыыта бэчээттэниэ)

09.12.2025.

4

Гурэна ийэлээх аҕата турбуттар. Бэҕэһээҥилэрэ буолбатах. Өлөттөрөн саҥата иҥэтэ суохтар. Оннук буоллаҕа ити амырыын ас бастаан иһэ олордоххо эрэ бэһиэлэй курдугун иһин, тахсарын саҕана иэдээн баттатыы буоллаҕа. Оҕонньордоох эмээхсин мээнэ испэттэр. Нууччалар аҕаллахтарына эбэтэр хаһан эмит Анадырьга бардахтарына аҕалаллар.

– Капитаммын нэһиилэ успейдаан бу бүтэһиктэрин көрдөөн ыллым - диэн Арылхан биир буокканы хонноҕун аннынан , сиэҕэр уктан кэлбитин хостоото.
Оҕонньор эмиэ эҕэ - дьаҕа буола түстэ. Эмээхсинэ кыратык истэ. Оҕонньор кыраны кыра курдук, абырахтанар эрэ курдук иһэ сылдьар.

– Биһигини чукчалары бу амырыын ас эстэ. Көҕүрээтибит. Уопсайа 16 эрэ тыһыынчабыт. Сорохторбут Магаданынан, Камчатканан, Саха сиринэн түгэммиттэр. Бу аска бэйэбит да киирэн биэрээхтиибит - диэн кэпсиир.
Арылхан тахсан мастарын мастаата.
Гурэнаны өссө биир нэдиэлэ күүттэ. Тэһийбэккэ барда.
Оҕонньор ону сэрэйэн биир эдэрчи соҕус, Тайкыгыргын диэн чукчаны кытта билиһиннэрдэ.

– Кыһыҥ
ҥыбытыгар эт хаһааныахпытын наада. Тэһийбэккин быһыылаах. Саха киһитэ булчут буолуоҥ. Бу Тайкыгыргыны кытта билсэн булка сылдьыс - диэтэ оҕонньор. Онуоха илии тутуһан билистилэр.

– Биһиги бултуурбут атын буоллаҕа дии. Биһиэхэ муора суох. Арай Тиксии диэки баар.

– Бу уол үөрэтиэҕэ. Бэлэмҥэ бэрт нуучча буоллаххыный. Саха түргэнник үөрэниэҕиҥ - диир оҕонньор.

– Арылхан диэммин. Тайкы Тайкыгыр…тылым тостоору гынар. Онон кылгастык Тайкы диэтэхпинэ баалаабат инигин?

– Итинник да буоллун, итинник кылгатааччылар - Тайкыгыргын күлэн хараҕа дьураа курдук көстөр, эттээх иэдэһэ мытырыйар.

Арылханҥа оҕонньор таба таҥаһа, курумута сөп түбэстэ. Догдоччу кэтэрдэн кэбистилэр. Үөрэммэттэх буолан, хаамарыгар барыта хору хоччоххой курдук. Итииргээн барда. Аны аһара күн аайы, таба, моржа, түлүөн этэ сиэн куртаҕа ыалдьан ылар.Эти күн аайы сииргэ куртаҕа үөрэммэтэх буоллаҕа. Аанньааҕын аһын аҕынна. Ыһаарыламмыт хортуоскатын, хаппыыстатын оҕурсуутун, помидорун ахтыбыт. Араас салааттарын. Онно ардыгар салгыбыт астара манна күндүркэйэр эбит. Манна бырааһынньыктарга эрэ баар буолар дииллэр. Онно да тиистэххинэ. Сыаната да сүрэ бэрт үһү.

Тайкыны кытта сыарҕалаах буранынан бардылар. Түлүөнү, ниэрпэни ойбоҥҥо манаан горпунунан анньан ылаллар эбит. Эмиэ да карабиннаахтар, онон кыыл табаҕа, моржаҕа түбэстэхтэринэ ыталлар эбит. Арылхан оскуолаҕа үөрэнэр сааһыгар, дойдутугар аҕатын кытта атынан, андаатарга туу үтэ барсааччы.
Онно күөл кытыытыгар андаатар уйаламмыт буолар. Ону таһынан күөлгэ тыынар ойбоннору оҥостор эбит. Ол кырыатын көрөн билэҕин.
Түлүөн,

ниэрпэ эмиэ оннук тыынар ойбоннордоох эбит. Ону ытынан ирдэтэн баран, буллаҕына хаары хаһыйан тыынар ойбонун ыраастаан маныыгын. Ардыгар өр күүтэн тоҥон дьагдьайан да бараҕын . Тулуур дьулуур наада эбит.

Арылхан уу тыаһаабытыгар ойбоҥҥо үөмэн чугаһаата. Арай түлүөн төп - төгүрүк кип киэҥ харахтарынан чоҕулуччу көрөн төбөтүн быктарбыт. Салгын ылан тыыммахтыыр. Арылхан тайыынан сирэйгэ анньыан санаата буолбата. Кини саарыы турарын түлүөн күүтүө дуо. Төттөрү ойбон түгэҕэр дьылыс гынна.
Тайкыга тиийбитигэр икки түлүөнү бултуйбут.

– Биир түлүөнү куоттардым Тайкы ,санаам буолбата.

– Ол аата аһынныҥ дуо?

– Биһиги күөлбүтүгэр андаатарга туу үтээччибит. Ойбон бөҕөнү тэһэн туу үтэбит.Онно андаатардар тоҥмут буолааччылар. Манна буоллаҕына түлүөн үчүгэйкээн хап хара хараҕынан, көрөн быган турдаҕына сирэйгэ анньыахпын илиим барбата - Арылхан төһө да буруйданнар этэригэр тиийдэ. Тайкы чугаһаан кэлэн сирэйин көрөр. Мэлдьи үөрэн мытырыйан хараҕа көстүбэт буолан ылар бэйэтэ, бу сырыыга сөхпүттүү көрөн хараҕа төгүрүйбүт.

– Иһит эрэ эн манна күтүөттүү кэлбитиҥ дуо?!

– Оннук диэххэ син.

– Эн манна олохсуйуоххун баҕарар буоллаххына, биһиги усулуобуйабытын ылыныахтааххын. Ону ылымматаххына тоҥон үллүйүөххүн, хоргуйуоххун син. Дьоҥҥор тиийэн " аһынным " диэтэххинэ күлүүгэ барыаҥ. Аанньа ахтыбат да буолуохтара. “Аһынным” диэннээх ! Оннооҕор дьахталлар аһыммат буола үөрэнэллэр. Табаны бэйэлэрэ охторон астаан кэбиһэллэр.
Нуучча, америка браконьердара кэлэн көмүскэлэ суох сытар моржалары ытыалаан баран, аһыыларын эрэ тууран бараллар. Аһымматтар!

– Тайкы барытын өйдөөтүм. Эн бука диэн дьоҥҥо кэпсээйэҕин дии. Эн тугу бултуургун барытын бултаһыам! - Арылхан кыбыстыбыттыы көрөр.

– Сөп - диэтэ Тайкы тургутардыы көрөн.

– Хойукка диэри сылдьыахха. Мин ойбон көрдүү бардым - диэт Арылхан тайыытын, күрдьэҕин ылан, соруктаах аҕайдык барда.
Кэтэһиилээх кэм кэннэ биир түлүөнү кытта, биир ниэрпэни бултуйан кэллэ. Тайкы биир түлүөннээх. Кини өссө ытынан ирдэтэн булар буоллаҕа.

Кэнники Тайкыны кытта сылдьан син үөрэннэ. Моржаны тиийэ бултуйдулар. Кыргыбакка сөп буоларын хаһааналлар. Аһыытын борокуоттаахтар кэллэхтэринэ аска, таҥаска мэнэйдэһэллэр. Тириитинэн тыы оҥостоллор. Сыатынан чүмэчи. Хараҕын тиийэ сииллэр. Нууччалар курдук мээнэ сылбахтаан ытыалаан кэбиспэттэр.

Бүгүн аны буранынан балыктыы бардылар. Тымныыга балыктыыр диэни Арылхан манна биллэ. Ол иһин Саха сиригэр да, хоту улуустар балыктара сыаналааҕын тустаах бэйэтэ сылдьан, эрэйи эҥэринэн тэлбит киһи билэр ,өйдүүр буоллаҕа.
" Илимнэр балыктарын араара

тур. Мин атын сиргэ бэйэм үтүөм " диэн этээт Тайкы барда.
Арылхан балыктарын арааран бүтээтин кытта эмискэ күүстээх буурҕа түстэ. Уол күүтэ сатаан баран буранҥа чугаһыыр санаалаах, Тайкыны көрдүү барда. Ол сылдьан хайысхатын сүтэрдэ. Үөгүлээн киһитин ыҥыра сатаата. Халлаан хараҥаран барда.

Гурэна бүгүн кэлэн үөрүүлээх сонуну иһиттэ. Күүтүүлээх доҕоро Арылхан кэлбит. Эрдэ кэлэн хата бэйэтин күүтэ сатаабыт. Тайкыны кытта балыктыы барбыттар. Гурэна сахалыы курдук алаадьы кутта. Таба этэ, тыла буһарда.
Балыксыттар кэлиэхчэ кэлбэтилэр. Хойутуу ыттарын оҕото үрэн ньаҕыйда. Буран тыаһаата. Гурэна таҥнан утары тахсыан санаан баран тохтоото. Сюрприз курдук эмискэ тахсыам дии санаата. Арылханын көрсөөрү долгуйан сүрэҕэ биллиргэччи тэбэр. " Мама миигин кэллэ диэн пока этээйэҕит " диэн баран кыыс хоһугар киирдэ.

Сотору атах тэбэнэр тыаһы кытта Тайкы киирдэ. Кыыс Арылхан киирэрин күүтэ сатаата.

– Хайа хайдах сылдьан кэллигит, уолуҥ тоҕо киирбэт. Мас бэлэмнии хаалла дуу? - эмээхсин Тайкы сирэйэ хараҕа уларыйбытын дьиктиргии көрдө.

– Сатам
матыбыт.

– Туох буолла?

– Киһим буурҕаҕа түбэһэн сүттэ булбатым.

– Хайдах булбатыҥ? Туундараҕа быраҕан кэллиҥ дуо? Кини биһиги сирбитин уонна манна күүстээх буурҕа түһэрин билбэт буоллаҕа! - Гурэна хостон аймаммытынан таҕыста.

– Сарсын өссө көрдүү барыам буоллаҕа - диир Тайкы.

– Сарсыҥҥа диэри билбэт киһи хайдах тулуһар! - Гурэна билигин аайы Арылханы көрүөм дии санаабыта этэ. Аны хоһугар төттөрү киирэн ытыы сытта.
Тайкы өссө баарыан үрүҥ эһэни көрбүттэрин эппэтэ. Тахсан барда.

(Салгыыта бэчээттэниэ)

10.12.2025.

5

Гурэна түүн кыайан утуйбата, сарсыарда убайдарын эрдэ туруортаан Арылханы көрдүү барарга көрдөстө. Туран бураннарын собуоттаан, тиийэн Тайкыны ойутан туруоран илдьэ бардылар. Икки буранынан түөрт буолан бардылар. Гурэна эмиэ барыста.Тиийиэхтэригэр диэри халлаан сырдыйда. Халлаан хаһан да силлиэ буурҕа түһэрбэтэх курдук мэлдьэһэн кэбиспит. Балыктаабыт сирдэриттэн чугас туох да эрэйэ суох, Арылханы булан ыллылар.Уол ханан эрэ чээччэйэн эргийэн баран, төттөрү хата чугас кэлэн хаар хастан сытынан кэбиспит. Үрдүгэр хаар бөҕө типпит. Буурҕа астыбытын кэннэ, хаартан оронон туран, төттөрү - таары сүүрэккэлээн, хаамыталаан хоммут.

– Һок ! Киһигит хата дэлби итииргээбит дии.

– Саха буоллаҕа, син биир биһиги курдук. Тоҥ нуучча эбитэ буоллар тоҥмут буолуо этэ - дэһэн киһилэрин булан үөрэн, күө - дьаа буоллулар.
Гурэналаах Арылхан ахтыспыт, таптаспыт сүрэхтэр, дьон баарын иһин кыбыстан истиҥник көрсөн эрэ кэбистилэр.
Кыыһа ичигэс дьиэҕэ санаарҕаан утуйбатаҕа. Уола хаар анныгар хонон, барыны бары санаабыта. Онон соһуччу үөрүү буолбута. Эбиитин Гурэната кэлэн турара. Маннык быһыы , тургутан көрөр буоллахха, кинилэр тапталларын эбии күүһүрдэрэ.

Кэнники Гурэнаны кытта Арылханы эмиэ, убайдара илдьэ бардылар. Чукчалар ыарахан олохторун дьэ биллэ. Таба мэччирэҥин батыһан, атын сирдэргэ көһөллөр. Тордохторун төттөрү таары туруораллар. Үрэйэн илдьэн баран, барытын саҥаттан оҥостоллор. Тимир оһох тигинэччи оттуллан, яранга иһэ ип итии буолар онтон түүнүн сойон тымныы. Мөлтөх аһаах киһи ыалдьар үлүгэрэ. Арай оҕо эрдэхтэн үөрэммит эрэ киһи тулуйар. " Пахай мин дойдубар, бырааппынаан найылаһан сүөһү бэрийэрбит лафа эбит" дии саныыр Арылхан. Ол оннугар ичигэс дьиэ. Эбээ бирэскитэ, алаадьыта. Эдьиийдэрин салааттара таймалара, ийэтин сүөгэйэ, күөрчэҕэ. Дьонун ахтыбытын дьэ биллэ. Билигин өссө биидьик, сотовай төлөпүөн диэн үөдүйэн эрэр. Кини манна былыргы олоххо кэлбит курдук. Астара үксүтэ эт да балык. Миинэ да аҕыйах үксүтэ этэ. Бары быһахтаах олорон аһыыллар. Чукчалары үтүктэн эти ытыран баран быһаары, уоһун быста сыспыта. Манна Гурэната эрэ баар буолан тэһийэр.

Арылхан армияттан дьонугар Чукоткаҕа бардым ,диэн звоннаабыта. Ситэ быһааран эппэтэҕэ. Дьоно онон эргийэн барда дуу тоҕо эбитэ буолла? – диэн күүтэ сатаабыттара. " Кыыспар бардым" диэн кэпсээбитэ буоллар, баҕар өйдүө эбиттэрэ дуу.

Уолларын күүтэ сатаан баран, Анадырьга көрдүүргэ биллэрбиттэрэ.
Кэнники Гурэна ийэлээх аҕатын ыйдаран участковай киирэн кэлбитэ.

(Салгыыта бэчээттэниэ)

6

Ыстаадаттан кэлбиттэрин кэннэ, олохтоох учаскуобай кэлэ сылдьыбытын эттилэр.
Арылханы син өр көрдөөн ыйыталаһан ханна баарын билбиттэр.

– Гурэна мин дойдубар Саха сиригэр барыахха. Онно эйиэхэ да сынньалаҥ буолуо этэ - Арылхан манна тымныы тыйыс дойдуттан саллан барда. Сахатын сирин итинник саныыра да кэм маннааҕар ордук буоллаҕа. Маһа суох аһаҕас туундара курдук буолуо дуо. Яранганан кыһыннары көһө сылдьар курдук буолбатах.

– Билбэтим дьонум туох дииллэрэ эбитэ буолла. Мин эйигин кытта ханна баҕар барсыахпын син - кыыс уол илиитин ыга тутар.

" Эдэрдэр дьылҕаҕыт бэйэҕит илиигитигэр. Табылыннаҕына соҕотох кыыспыт онно тиийэн, ыал ыал курдук иэримэ дьиэни иччилээн, төрөтөр оҕону төлкөлөөн олороруттан төрөппүттэр, үөрүөхпүт ,алҕыахпыт эрэ буоллаҕа. Уот, гаас баар сиригэр ордук буоллаҕа. Манна биһиги курдук аһыыр, таҥнар эрэ туһугар олоруохтааҕар, баҕар онно эдэр дьон үөрэхтэниэххит да буоллаҕа - диэн Гурэналаах Арылханы дьоно алҕаан атаардылар.

Анадырьга диэри вездеход массыына кэпсэтэн айаннаан, тиийэн Арылхан дьонугар эрийэн харчы ыыттарда. Онтон сөмүлүөтүнэн Дьокуускайга диэри көттүлэр.

Сүппүт уоллара көстүбүтүгэр дьоно үөрэ - көтө көрүстүлэр. Кийиит кыыһы сүгүннэрэн аҕалбытын аһара " ытыс үрдүгэр түһэрбэтэллэр " кэнники чугас аймах мустан бэлиэтээтилэр. " Ханнык эрэ чуумтан чукча кыыһын аҕалбыт " диэн дэриэбинэҕэ “этэрбэс араадьыйата” тилийэ көппүтэ.

Эдэр ыалларбыт билиҥҥитэ дьонун кытта бииргэ олороллор. Арылхан кэнники дьиэ туттан, туспа көһөр санаалаах.

Гурэна оҕо эрдэҕиттэн араас ыарахаттары ааспыт, эрэйи эҥэринэн тэлбит кыыска манна барыта бэлэм кэриэтэ буоллаҕа. Сылаас дьиэ, бэлэм ас. Сүрүнэ диэн таптыыр киһитэ аттыгар баар. Ол эрээри олох син биир эриэ - дэхси, барыта киһи баҕатынан табыллан испэт, эгэлгэ эриирдээх - мускуурдаах буоллаҕа.
Хас омук олоҕо, абыычайа, үгэһэ ураты атын буоллаҕа, сороҕо хайдах иитиллииттэн тутулуктаах.

Ол курдук Арылхан ийэтэ, уонна эдьиийэ тоҥ уус кыыһын туттарын - хаптарын ардыгар " тириилэрин таһынан " ылыналлар. Көс омук астанара, туттара - хаптара да атын.

Гурэна ыраас чэнчис , култуурунай олоххо үөрэммэтэҕэ кини иитиитэ оннук буоллаҕа.

Холобура " Мииннэ буһар " диэтэхтэринэ бэйэтин үөрүйэҕинэн, көстөрүүлэҕэ эттэрин элбэҕи лыгыччы буһарар, миинэ аҕыйах буолар. Аһыырыгар да эр киһилии эти ытыран баран, быһаҕынан элийэн сиирин үөрэммэтэх дьон сүөлүргүү көрөллөр.
Иһити, дьиэни сууйа үөрэммэтэх буолан, олуонатык туттарын омнуолуу көрөллөр.

Кэнники сөбүлээбэккэ, титир - татыр туттуу киҥир - хаҥыр саҥарыы да баар буолла.

" Чучунаа кыыһа “, " дикарька " диэн тыллар иһиллэллэр. Эдьиийин кыргыттара аттыгар кэлэн, чукча ааргытын туһунан анекдот кэпсэтэллэр.
Гурэна маны истэ сылдьан сэмээр хараҕа эрэ ууланар.

" Хайа чыычаах хайдаҕый, тэһийбэккин дуо?” - Арылхан ыйыттаҕына.

– Ээ суох…үчүгэй - диэн кистиир. Онуоха Арылхан “эмиэ мин кини дойдутугар сылдьыбытым курдук дьонун ахтан эрдэҕэ " дии саныыр.

(Салгыыта суруллуо)

13.12.2025.

7

Ольга Арылханныын армияҕа барыан иннигэр сылдьыбыттара. Уол кэлэрин күүтүөх аҕай буолбута. Бастакы сылга суруйсар этилэр. Аҕата калитка аан аттыгар фанеранан оҥорбут почта дьааһыгар, почтальон сурук аҕаларын күүтэрэ.Хаһыат быыһын арыйара да сурук суоҕа.Онтон кэнники уолтан сурук күүтэ сатаан баран, бэйэтэ атын уоллааҕын курдук суруйбута. Тапталын күүһүрдүөн, күнүүлэтиэн баҕарбыта эбитэ дуу, суругун почтаҕа илдьэн уган баран кэмсиммитэ.
Сулуспалыы сылдьар киһи кини суругар хоруйдуу охсубат буоллаҕа. Баҕар атын чааска көһөрбүттэрэ буолуо. Баҕар учениеҕа сылдьар кэмэ буолуо. " Арылхан кэнники кини суругун аахпыт буоллаҕына төһө эрэ кэлэйдэ " дии санаабыта Ольга.

Онтон кэнники кыыс сүгүннэрэн аҕалбытын истэн соһуйда.

– Хантан булан аҕалбытый? - дьүөгэтиттэн ыйытар.

– Анадырьтан дуу хантан дуу. Юкагир төрүттээх кыыс үһү.

– Кырасабысса дуо?

– Краска , самааска сыстыбатах диэтэххэ сирэй - харах мааны. Ол эрээри мээнэ чочуонай таһаалаах нарын буолбатах курдук, модороон соҕус. Хоту дойду хоһуун кыыһа диэх курдук - диэн дьүөгэлиилэр Гурэнаны ырыттылар.

Гурэна манна дьонун сэргэтин сөбүлээтэ. Арылхан кинини кулуупка сырытыннарда. Кылааһынан көрсөн аһаабыттара, онно сылдьыспыта. Сотовай сибээс киирбит буолан киниэхэ төлөпүөн бэлэхтээбиттэрэ. Тыйыс сытыы чысхааннаах, буурҕалаах туундара кыыһыгар бу диэн сайдыы бөҕө буоллаҕа. Ол эрээри кини ийэ кыннын, уонна Арылхан эдьиийин кытта дьиэҕэ хааллаҕына тыына быара ыгыллар. Ол иһин таһырдьа тахсан үлэлии сатыыр. Арылханныын атынан от , мас тиэйиитигэр сылдьыһар. Биирдэ үүтээҥҥэ барсан хонон кэлбиттэрэ.

" Гурэнаҕын дьиэ ис үлэтигэр сыһыар. Ырааска - чэнчискэ үөрэт!" - Ийэтэ Арылханҥа эппитэ.

" Ийээ сыыйа - баайа үөрэнэн иһиэ буоллаҕа дии. Кинилэр оҕо эрдэхтэриттэн көс омук буоллаҕа " - диэбитэ уола.

Гурэна мөҕүллүмээри бэйэтэ төһө кыайарынан үлэлии сатыыра. " Хайдах гынан маастарын табыахпын сөбүй? Мантан үүрүлүннэхпинэ ханна барыахпыный " - диэн тахсан тиэргэн хаарын күрдьэрэ. Муус, мас киллэрэрэ.
Ол сылдьан оҕону көрбөтөх аатыран, Арылхан эдьийиттэн мөҕүллүбүтэ. Арылхан эдьиийэ саҥардахха да мөккүспэтин иһин ,соруйан абалаах тыллары этиэн баҕарбыта. Киниэхэ утары көрөн туран да эппэтэр Гурэнаны таарыйан, эмиэ да ийэтигэр туһаайардыы эппитэ:

“…Онтон мантан булбута да баар…Түҥкэтэҕи!.. Ити Ольга кыыстыын сылдьыбыта этэ. Кинини ылбыта буоллар… Билигин кини үөрэхтээх уонна үлэҕэ киирбит " - диэбитэ.
Гурэна барытын тулуйан кэллэ. Маны эрэ истиэм диэбэккэ, хараҕа туманырда….

Арылхан дьону кытта бултаһа барсыбыта.
Икки хонон кэлэн Гурэнатын көрө сатыыр.

– Гурэна ханна баарый? Тоҕо көстүбэт…таһырдьа үлэлии сылдьар дуу? - уоллара ыйыппытыгар дьоно сирэй сирэйдэрин көрсөллөр.

– Хайаа оттон эйигин кытта барсыбатаҕа дуо? - төттөрү бэйэтиттэн ыйыталлар.

– Суох !оттон манна хаалбыта дии. Эмиэ үөҕүстэххит дии! Бачча кыһын уонна ханна барар!? - диэн Арылхан үөгүлээбитигэр дьэ өйдөнөн айманнылар.

(Салгыыта суруллуо)

14.12.2025.

8

Гурэнаны чугас эргин көрдүү сатаан баран, Арылхан улуус киинигэр барда.
Бииринэн соһуччу түгэнинэн, эппэккэ хайаабакка хайдах да дойдутугар барар кыаҕа суох дии саныыр. Ол эрээри тиийэн портка, автовокзалга тиийэн көрдүү сатаата.
Сөмүлүөтүнэн көппүт дьон испиисэгэр булбата.
Ол сылдьан армияҕа учебкаҕа, бииргэ сулууспалаабыт уолун көрсө түстэ.

– Һок ! Хайа доҕор бу, сир дойду кыараҕас да эбит. Ыы муннубутунан кэтиллэ түстэхпитин ! Баран ханна эмит олоро түһүөххэ - Павлик айманар.

– Кэбис…
ыксаан иһэбин.

– Ыт ыксаан, ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр - бачча көрсүбүччэ кыратык кыраадыстаахта “кылк!” - гыннарыахха.

– Арыгыны испэппин.

– Эн бу ончу уон биэс сылга, күлүүс хаайыытыгар уураахтаммыт киһи курдуккун дии туох буоллуҥ?

– Ээ бэйэм көннөрү, тус олох кыһалҕата элбэх буоллаҕа дии.

– Чэ бэйи кэпсэтиэххин да баҕарбат курдуккун. Уол байбыккын быһыылаах - Павлик хомойбуттуу этээт бара турда.

Арылхан куоракка оптуобуһунан төттөрү - таары сырытта. Бачча элбэх киһиттэн, киэҥ сиртэн ылбычча хантан булан ылыаҕай. Хата ол оннугар остолобуойга эмиэ Павлик сылдьарын көрдө.

– Пашка чэ көрсүһүүнү бэлиэтиэх - сиэҕэр биир иһити укта сылдьарын көрдөрдө. Баарыан рыноктан биир киһиттэн кистээн атыыласпыта.

– Дьэ бу киһи тыла - Павлик эҕэ дьаҕа буолла.

– Туох кистэлэй…мин манна биир кыыспын көрдүүбүн - диир Арылхан.

– Ээ тафталь диэ. Кто ищет тот всегда найдет - Павлик ууламмыт рояль испиири иһэн, сирэйин мырдыччы туттар – Таптал туһуттан уол оҕо ханна тиийбэтэҕэй. Мин убайым саас муус уста турдаҕына , муустан мууска ыстанан, Элиэнэ эбэни туораан кыыһыгар баран кэлэрэ. Биһиги кыра бэдиктэр ону көрөн куттанан бөҕө буоларбыт. Ол убайым билигин оҕо - уруу бөҕөтө - диэн кэпсиир Павлик. Арылхан арыгы иһэн, айаҕа аһыллан Гурэналыын хайдах билсиспитин , сүппүтүн эҥин кэпсээтэ.

– Хата киһини долгуттуҥ. Маладьыас кыыс эбит. Манна аймахтара суох дуо?

– Суох буоллаҕа дии. Манна билэр киһитэ мин эрэ баарбын.

– Дьэ моһуок эбит. Барахсан ханна эрэ муммут тугут курдук оҥой - соҥой көрөн сылдьаахтаатаҕа .Көстүбэтэҕинэ розыск биллэриэххэ наада - Павлик кыыһы аһыммытын этэр.

Кыыс дьиэттэн тахсан барбыта түөрт хоммут. Ол иһин ыксаан бардылар.
Арылхан эдьиийэ Элиисэ Гурэнаны ,туох эрэ диэн үөхсүбүт буолуохтаах диэн сэрэйэр. Биирдэһэ тоҕо эрэ буруйдаммыттыы саҥарбат. Кыс ортото кыыс сүппүтүгэр ыксаабыт көрүҥнээх.
Элиисэ бэйэтэ итинник майгытыттан сылтаан эрин үүрбүтэ. Хайдах да үлэлээтин, тугу да гыннын син биир санаата туолбакка, туох эмит итэҕэһи, эҥкили булан үөҕэрэ. Киһитэ тулуйа сатаан баран, арыгы иһэр буолбутугар Элиисэ эбии

бууса буолбута.

“Бэйэтэ ханна эмит кийииттии тиийэрэ буоллар, дьоҥҥо төһө сөбүлэтэрэ эбитэ буолла " дии саныыр быраата.

Гурэнам барахсан " барыта үчүгэй " диэхтиирэ даҕаны ытаабыт буолааччы. Ону дьонун ахтар дии саныыр этим” - Арылханҥа араас санаа элэҥниир. Кинилэр Павликтыын эмиэ көрдүү сатаабыттара.

Улуус киинигэр киирэн Гурэнатын булбакка бүгүн киэһээ уоллара итирик кэллэ. Ытаан соҥоон уйулҕаларын хамсатан ,икки балтыта тэҥҥэ ытастылар.

– Мин Гурэнаны түҥкэтэх туундара тоҥус да кыыһа буоллун, туох баарынан таптыыбын. Таптыырга буруй суох! Туох ааттаах сэниигит! Үөрэхтээх , культурнай эрэ дьоҥҥо таптал баар үһү дуо? Хата биһиэнэ кимнээҕэр, хара кыырпаҕа суох ыраас хаар курдук ини. Эн Элиисэ Гурэнаҕа аҥар да атаҕар тиийбэккин! Дьиэ кыратык сойдо да эн эрэ тоҥмут, иэдэйбит аатыраҕын. Хотон ханан баарын да билбэт инигин. Гурэна сааһырбыт ийэтин аҕатын, аһатаары бултуу барара, убайдарын да кытта сылдьыһара.Мастарын мастыыр. Соҕотоҕун икки табаны сүлэн астыыра. Чукоткаҕа мин үлүйэ сыспыппар, кини быыһаабыта. Барахсаммын даа.. билигин ханна баарыҥ эбитэ буолла..Мин эйигин манна ыарахан олоххун чэпчэтиэм этэ диэн аҕалбытым дии. “Эйигин кытта ханна баҕар барсыам” диэн үөрээхтиирэ - Арылхан ытаан соҥоон остуолга умса түспүтүн балтылара хоско киллэрэн сытыардылар.

(Салгыыта суруллуо)

16.12.2025.

9

Арылхан сарсыарда уһуктубута төбөтө ыаҕастаах уулуу дьалкыҥныыр, өйө - санаата дууҥ - дааҥ курдук. Гурэнатын санаабытынан турда. Үнүр кинилиин үүтээҥҥэ баран хонон кэлбиттэрэ, Гурэна хаайан туран барсыбыта " ама онно барыа дуо?" " бу алдьархайы, бачча тымныыга соҕотох …." - диэн саҥа аллайа сыста, сиирэ - халты хабыалаан баран, атын ыҥыырдаан атара сэлиинэн айаннатта.Уолаттары кытта бултуу баралларыгар атын сиргэ сылдьыбыттара. Билигин бэйэлэрин үүтээннэрин диэки салайда. Хаарга дьахтар атаҕын суолун көрөн сүрэҕэ битиргэччи тэптэ. " Хайдах маны сэрэйбэккэ улуус киинигэр барбытым эбитэ буолла? " –диэн кэмсинэр. Үүтээнигэр чугаһаан истэҕин аайы " туох эрэ куһаҕаны көрбөтөрбүн ханнык " - диэн долгуйар аҕай.

Тиийэн кэлэн өйдөөн көрбүтэ арай ,үүтээнин ураатыттан буруо унаарар.
Атын ситэ да баайбакка сүүрэн киирдэ.
Гурэната илэ бэйэтинэн олорор. Тимир оһоҕу тигинэччи оттубутуттан имэ тэтэрбит. Арылхан кууһан ылла " манна баар эбиккин дуу киһини дэлби куттаатыҥ " - диир.

Гурэна кыһыннары яранганан көһө сылдьыбыт буолан үөрүйэх. Ол иһин тулустаҕа. Элиисэ саҥарбытын кэннэ тахсан барбыта. Төлөпүөнүн ылбатах этэ. Арылхан үнүр сылдьыбыт сирдэригэр барбыта буолуо диэн, муна сыһан нэһиилэ кэлбитэ. Арылхан уолаттары кытта атын сиргэ бултуу барбыт этилэр. Кыыс хата аҕыйах сиэрэлээх, испиискэ хаалларбыт буоланнар онон оһох отторо. Сүгэ булан маһын мастаабыта. Үүтээҥҥэ саха сиэринэн туус, чэй хаалларбыт этилэр. Бастаан кэлэригэр оһоххо биирдэ оттор мас, чыыппаан баара. Аччыктаан хаппыт килиэп тобоҕо баарын хачыгыраппыта. Санаатыгар Арылхан син биир суоллаан кэлиэ диэн күүтэрэ. Кэллэр кэлбэтэҕэ, кыыс кэнники ыксаан барбыта. Булчуттар туһахтарынан куобах тутан буһаран сиэбитэ. Хаары хаһан саһан сытар куртуйаҕы ,сабы тутан ылбыта.
Төттөрү барар санаалаах олордоҕуна Арылхана киирэн кэлбитэ.

Уол отой сөрү диэн сөхпүтэ, бэри диэн бэркиһээбитэ. Уолаттарга маны кэпсээтэҕинэ итэҕэйэллэрэ биллибэт. Хата күлүү гыныахтара кистэлгэ туппут ордук. Эдьиийэ Элиисэ манна күһүн отоннуу кэлэрэ да саарбах. Туспа көһө оҕустахха сатаныыһы. Быйыл дьиэ маһа киллэриллиэ.

– Арылхан мин биир ыйытыылаахпын баһаалыста кистээбэккэ эт – Гурэна уол санаатын ситимин быста.

– Ыйыт чычах туох баар?

– Ольга диэн кимий? Эн киниэхэ сылдьаҕын дуо?

– Ольгалыын армия иннинэ билсэр этибит. Онтон армияҕа сырыттахпына “атын уоллаахпын " диэн суруйбута. Онтон ыла көрсө иликпит.
Онон эн ити туһунан санаа баттыга оҥостума даҕаны. Гурэна эн наһаа маладьыаскын сөҕөбүн эрэ. Билигин атын эдэр уолаттар манна аһа суох соҕотоҕун түөрт, биэс хоноллоро

биллибэт. Эн биһикки туспа дьиэ туттан олоруохпут. Эн миэхэ бэйэҥ курдук хоһуун уолаттары төрөтүөҥ.

– Оттон кыыс?

– Кыыс эмиэ баар буолуо - эдэрдэр куустуһан туран, инники олохторун туһунан ыра санааларын эттилэр.
Арылхан бирэски, халаачык аҕалбытын хабыалаан баран мэҥэстэн дьиэлээтилэр.
Гурэна кылаана да кыларыйбакка киирэн кэлбитигэр, оннооҕор эдьиийдэрэ үөрэн сэк гына түстэ. Кини кыыс сүппүтүгэр бэйэтин буруйдана сылдьара, быраатын кытта мөккүспэтэҕэ. Арылхан балтылара кырачаан кыргыттар кэлэн Гурэнаны кууспахтаатылар. Гурэна маһа бүттэҕинэ тоҥ хаһаа үүтээҥҥэ, түүн соҕотох хонон ытаабатаҕа. Манна кинини аһыммыттарыгар хараҕа уу хаар баста.

Сааскы бүтэһик ыйдар бүтэн, халлаан сылыйан күөх от күүскэ тэбиитэ. Арылхан убайа аах сайылыкка көстүлэр. Арылхан Гурэнатынаан кинилэри кытта көһүстүлэр. Арылхан убайа аах бааһынай хаһаайыстыба тэринэн сүөһү иитэллэр. Бастаан Элиисэлээҕи сүөһүгэ сыһыараары хамнаска үлэлэтэн көрбүттэрэ. Аҕыйах күн үлэлээн баран Элиисэ атаҕынан куоппута.

Гурэнаны ынах ыаһарга үөрэттилэр, кыыс түргэнник ылынна. Саҥастарын кытта тапсан устунан дьүөгэлии курдук буоллулар. Гурэна манна кэлиэҕиттэн Арылхантан ураты кимниин да ис сүрэҕиттэн убанан кэпсэтэ илик. Арылхан саҥаһа эмиэ Гурэнаны сөбүлээтэ. Барытын этиттэриитэ суох толорон иһэр, кыайара хоторо. Сайылыктааҕы дьиэлэрин оһоҕун отто охсон, ынахтарга түптэ оҥорон, барытын сатыыр. Саҥастара нэһиилэ соскойдуур ньирэйдэрин көтөҕө сылдьар.

Гурэна сайылыгы сөбүлээтэ. Айылҕата үчүгэйиэн . Халлаан диэки харбаспыт күөх харыйалар, бэстэр, хатыҥнар. Кини туундаратын курдук буолуо дуо. Ол эрээри төһө да тыйыс тымныытын иһин, төрөөбүт дойду туохтааҕар да күндү.

Онон Гурэна сайылыгы сөбүлээтэ. Кырыы хараҕынан кынчыаттыыр Элиисэлиин биир дьиэҕэ олорор курдук буолуо дуо. Манна чэбдик салгыҥҥа көҥүл тыынаҕын. Манна Гурэна хаһан да көрбөтөх араас чыычаахтара, кустара бааллар. Кыыс алааһы эргиччи хааман кэлэр. Күөллэрэ улаханын сөҕөр. Кини Арылханынаан маннык кэрэ алааска туспа дьиэлэнэн олоруохтарын баҕарар.
Ол эрээри Арылхан дьонун кытта дэриэбинэҕэ билиҥҥитэ, кыра дьоҕус дьиэ тута сылдьаллар. Сүрүнэ диэн кинилэр кимтэн да тутулуга суох бэйэлэрэ олоруохтара.

Гурэна аты миинэргэ үөрэннэ. Бастаан куттанар этэ. Таба курдук буолуо дуо үрдүгэ сүрдээх.
Атынан ынахтары мэччитэн аҕалтыыр.

Арылхан убайа эмиэ кийиитин сөбүлээтэ.
" Маннык кийиити уонна хантан булаары гыналлар? Кырааска да самааска, оҥосто, оҥосто үчүгэмсийэн уулууссанан хаамсар кыргыттартан таһыччы ордук эбит. Ол сыбыы сатаабыт Ольгалара, үнүр матасыкылынан

атынтан атын уоллуун ааһара.
Билигин бу кийииппитин мааһын табан, сүөһүгэ сыһыарыахха наада. Үөрэхтээх буолар үчүгэй эрээри ким сүөһүлээх - астаах эмиэ ордук буоллаҕа. Бары куораты буллахтарына тыа сиригэр ким хаалыай” - дии саныыр убайдара.

Гурэна бастаан кэлэригэр " сахалар хайдах эрэ майгылаахтар эбит " дии санаабыта. Онто сыыһа эбит. Аламаҕай үтүө майгылаах дьон элбэх эбит диэн билбитэ. Кэнники дьүөгэлэр да баар буолбуттара. Туохтан да толлубат, чаҕыйбат хоту дойду хоһуун кыыһын дьон истиһэн, билэн ытыктыыр буолбуттара.

Гурэналаах Арылхан саҥа дьиэлэригэр көспүттэрэ. Эбиитин саҥа дьыл бырааһынньыга буолуохтаах. Гурэна күп күөх тыыннаах харыйа киллэрбиттэрин киэргэтэ сылдьар. Елка оонньууругар мэктиэтигэр, кыыс үөрбүт хараҕа тырымныыр.
Бу саҥаһа аах бэлэхтээбит саҥа тэлэбиисэрдэрэ, мал сал барыта кинилэр киэннэрэ. Туспа дьиэлэнэн олорор, барытын бэйэ бас билэр үчүгэйиэн.
Арылхан биидьик атыыласпытыгар убайа аах саҥаһынаан кэлэннэр, сайын устубут видеоларын көрдөрдүлэр. Онно сайылыкка Гурэна ынах ыы олороро, тарбыйаҕы эмтэрэрэ көстөр. Кыыс бэйэтэ уһуллубутун көрөн сөхтө.
Манна сайдыы бөҕө буоллаҕа дии. Дьонун, туундаратын санаан кыыс үөһээ тыынна.

Саҥа дьылга бары аймаҕынан мустан көрүстүлэр. Элиисэ Гурэнаны кэнники сөбүлээн кыыска сыһыана уларыйбыт. Бырааһынньыгынан бэлэҕин биэрдэ.

Бары тахсан салют ыттылар. Халлааҥҥа салют тыаһа өрө бачыгыраан, эгэлгэ дьэргэлгэн кыымнар саҕылыннылар, үрүө - тараа сандаарыстылар. Туундара кыыһа Гурэна үөрбүт харахтара тырымнастылар. Кэнниттэн таптыыр уола Арылхан кууһан турда.

Күндү ааҕааччым. Оҕо эрдэҕиттэн эрэйи эҥэринэн тэлбит.Уйаны - хатаны этинэн - этинэн хаанынан билбит, тымныы тыйыс айылҕалаах көс омуктар сыдьааннара Гурэна сүппүтүгэр бары да айманныгыт, ким эрэ ытамньыйан ылла, ким эрэ салгыытын күүтэ сатаан мөҥүттэр. Кыыһы аһынан суруйа олорон, бэйэм да хараҕым уута кэлэн ылла.
Кэлин кыыспыт көстөн, кэрэ аҥар да тулуурдааҕын, олоххо тардыһыылааҕын сөҕө да саныаххыт, киэн туттуоххут. Оҕолоргутун олоххо бэриниилээх буоларга иитиэххит.
Манан кэпсээммитин түмүктүүбүт.

Бары үтүөнү кытта Ородьумаан.

20.12.2025.