Дальнай Востокка тиигир уопсай ахсаана баара-суоҕа — 180-200 (ССРС Дальнай Востогун сир үрдүнээҕи үүтүнэн иитээччилэрэ кинигэттэн, 1984). Саамай элбэх тиигир Сихотэ-Алинскайга бэлиэтэммит. Приморскай кыраай соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр куруутун баар. Сөбүлээн олохсуйар сирэ – хаспахтаах хайа, очуостаах тыа. Уулаах сиртэн куттаммат, үчүгэйдик харбыыр. Иссэр кэмиттэн ураты бириэмэҕэ ас көрдөөн киэҥ ыырданар. Сүрүн аһылыга – кабан, кулааһай, туртас, таба, бүүчээн, тайах. Ону таһынан араас кэрбээччини, куобаҕы, көтөрү, балыгы, дьиэ сүөһүтүн сиэтэлиир. Тиигир аһылыга сааһыттан, тыһытыттан-атыырыттан, ханнык сиргэ олохсуйбутуттан уонна бултаһар кыыллара төһө элбэҕиттэн тутулуктаах. Биир тиигир сылы туорууругар ортотунан 30 туйахтаах кыыл наада. Атыыр учаастагар биир эбэтэр икки тыһы олохсуйар.
Иссэр кэмнэрэ ахсынньы ый бүтэһигэ – тохсунньу. Бу кэмҥэ атыырдар тыһыларын былдьаһан бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллар. Ити кэнниттэн аныгы иссии саҕаланыар диэри кыыллар арахсан тус-туспа сылдьаллар. Үөскэх ийэтин иһигэр 98-112 күн устата сайдар. Уйатын киһи-сүөһү тиийбэт, түҥ тайҕаҕа сир үрдүгэр эбэтэр кыра дьаппаҕа оҥостор. Онтугар мас сэбирдэҕин, оту тэлгэтэр. Бииртэн биэскэ диэри оҕолоох. Үксүгэр үс. Оҕолоро сыл аҥаара эмиийдииллэр. Үс саастарыгар диэри ийэлэрин кытта бииргэ сылдьаллар. Онтон, дьэ төрөөбүт ыырдарыттан тэйэллэр. Оҕолоро түөрт саастарыгар диэри 50% өлөр. Тыһы үс сылга биирдэ төрүүр. Тиигир тириитэ улаханнык сыаналанар. Ол эрээри кини Кыһыл кинигэҕэ киирбитэ. Онон тиигири бултааһын бобуулаах.
Саха сиригэр тиигир киириитин туһунан кэккэ бэлиэтээһин баар. А.Бестужев-Марлинскай сыылкаҕа кэлэ сылдьан ХIХ үйэ саҥатыгар сахалар Дьокуускай куорат чугаһыттан өлөрбүт кыылларын тириитин көрөн баран, чахчы тиигир буоларын чуолкайдаабыт. Географическай уопсастыба дьиҥнээх чилиэнэ И.В. Сельскай 1856 сыллааҕы үлэтиттэн көрдөххө, Хаҥалас сиригэр-уотугар аарыма тиигири 1833 сыллаахха өлөрбүттэр. Онтон 1846 сыллаахха Аммаҕа өссө биир баабыры бултаабыттар. Бу модьу-таҕа, сиэмэх кыыллар Саха сиригэр Зея өрүс үөһээ тардыытыттан киирбиттэр диэн, олохтоох сахалар сөпкө сылыктаабыттар. Ити кэнниттэн аҕыйах сыл буолан баран Дьокуускай таһыгар эдэр тиигири өлөрөллөр. Ол тиигир тириитин Баснин диэн бочуоттаах гражданин илдьэ сылдьыбыт. Маны академик И.В.Сельскай үөрэтэн баран тиигир Саха сиригэр Амур өрүс хоту салаатыттан өтөн киириэн сөп диэн сабаҕалаабыт.
ХХ үйэ 40-с сылларын саҕаланыытыгар Амма, Мэҥэ Хаҥалас уонна Таатта улуустарыгар «айанньыт» тиигир хаарга хаалларбыт суолун туһунан дьонтон ыйыталаһан, К.Гурьев «Саха сирэ» хаһыакка 1993 сыллаахха суруйбута. Тиигир кыһыны туорууругар күһүн саппаас сыаны мунньуммат, түүтүн хойуннарбат. Маннык кыыл Саха сирин кыһыҥҥы томороон тымныытын төһө өр тулуйуой? Онуоха эбии уйатын түптээн оҥостубат. Атын өттүттэн көрдөххө, бу сиэмэх сөбүлээн бултаһар туйахтаах кыыла сэдэх. Кинилэр ахсааннара тиигир аһылык быһыытынан туһанарыгар ырааҕынан эппиэттээбэт. Манна сыһыаран эттэххэ 1942-43 сыллаах кыһын Саха сирэ уонна Амур уобалаһа тиксиһэр сирдэриттэн чугас сытар Алдан өрүс тардыытыгар тиигир өлүгэ көстүбүт. Тоҥон да өлбүтэ буолуо.
Онон, тиигирдэр олохсуйар сирдэриттэн хоту эргимтэ диэки олус ыраахха диэри тэлэһийиилэрэ ХХ үйэ ортото буолуор диэри бэлиэтэммит. Ол кэннэ бу кыыллар сөбүлээн олохсуйар сирдэрин иэнэ аччаан барбыт. Манна сүрүн биричиинэ – айылҕаҕа киһи дьайыыта. Бырамыысыланнас күүскэ сайдыыта, нэһилиэнньэлээх пуун үөскээһинэ тулалыыр эйгэҕэ сабыдыала муҥура суох. Ол түмүгэр, саҥа кыыллар күөрэйэн тахсаллар, атыттар ахсааннара сарбыллар, атын сиргэ көһөллөр. Урукку курдук тиигир хоту диэки миграциялыа диэн этэр күчүмэҕэй. Билигин оннооҕор Амур өрүс үөһээ тардыытыгар сэдэхтик көстөр буоллулар (Зея заповеднигын үүтүнэн иитээччилэрэ кинигэттэн, 1984). Ол да буоллар Саха сирин соҕуруу өттүгэр тиигир сэдэхтик киирэрэ биллэр. Биологическай наука доктора Ю.В. Ревин (1989) санаата оннук.
Түмүктээн эттэххэ, тиигир Саха сиригэр төһө киирбитин-тахсыбытын айылҕабыт эрэ билэн турдаҕа. Бу сибидиэнньэ кыратын да иһин, наукаҕа суолтата улахан. Олус интэриэһинэй.