Саамай бутуурдаах, эрийсиилээх киирсиилэр 74 кг. Буоллулар. Элбэх тэҥ баайыылаах уолаттар түмсэн хотторуу хомолтотун билбэтэх киһи суох буолла. Ол эрээри түмүккэ Иван Поисеев «бэйэтин» миэстэтин ылан иккис төгүлүн республика чемпионун аатын ылла. Иккискэ Иван Белолюбскай (Уус-Алдан), үһүскэ «үгүс айдаан таһаарбыт уолчаан» Максим Марков (СГУ) таҕыста. Дьиҥэр Валерий Саввинов (СГУ) эчэйии ылбатаҕа буоллар үһүс миэстэ иһин «хабыр хапсыһыы» буолуохтаах этэ.
Ыарахан ыйааһыннарга улахан уларыйыы суох. Бөҕө-таҕа уолаттары сыҕарытар арыый уустук, элбэх көлөһүнү, иҥиир-ситии кытаатыытын, уҥуох баараҕадыйыытын ирдиир буоллаҕа дии. 82 Кг. Андрей Винокуров (Хаҥалас) төрдүс төгүлүн үөһээ үктэлгэ таҕыста. Киниттэн ураты үс ыйааһыҥҥа бастаабыт (68, 74, 82 кг. ) Мадьыны суох. Атын ыйааһыҥҥа, өссө өрө тахсан көһөн, ситиһиилэхтик кыттар ыараханын сэрэйэн да көрүөххэ сөп. Кини кэнниттэн Ким Бубякины, Максим Михайловы үтүрүйэн эдэр уолаттар этэрээттэрэ кэккэлэстэ — Евгений Саввинов (Дьокуускай) иккис, Захар Яковлев (ДьПУ-1) үһүс, Василий Сивцев (СГУ) төрдүс.
90 Кг. Кэнники сылларга уолаттар куруук иккис-үһүс иһин киирсэллэр этэ. Маҥнайгы биллэр — Анатолий Баишев. Быйыл да оннук буолла, Анатолий бэһис(! ) Төгүл чемпион үрдүк аатын ылла эрээри… Бу сырыыга Амма ааттаҕын анныгар педьестал үрдүкү үктэлэ хамсыырга дылы гынна. Маҥнайгы эргииргэ тута Николай Дьяконовтыын тахсаллар. Аммаҕа ыытыллыбыт Шараборин бирииһигэр Николай 2:0 кыайан турар. Анатолий бэйэтин ыйааһыныгар итинник күүскэ оҥостон тахсарын көрбөтөх ыраатта, уолаттар биир ыйааһын толору эргиири барыар диэри кыайан түһүспэккэ мастарын былдьаһа, эрийэ олордулар. Түмүгэр судьуйалар иккиэннэригэр биирдии хотторууну биэрэн баран миэстэлэрин уларыттылар. Кэмниэ кэнэҕэс иккис сырыыларыгар түһэн бэрт үгүс сыранан Анатолий маһы сулбу тардан ылла. Түмүгэ — Николай чэрдэрэ бүтүннүү баран бырааһынан уһулунна, Анатолий кэнники киирсиилэригэр санаатын күүһүнэн ытыһыгар анал сарыы кэтэн киирэн Илья Попову (Чурапчы) уонна Александр Даниловы (Хаҥалас) кэннигэр хааллартаата.
Ыарахан ыйааһыҥҥа Николай Колодко, Евгений Сивцев кыттыбатылар. Онон Владимир Шарин (Мэҥэ-Хаҥалас) холкутук бастыа диэн санаа баара да ЧИФКиС студена Петр Саввин кинини 2:1 кыайан кэбистэ. Ол эрээри салгыы Петр Александр Захаровка (СГУ) хотторон иккис миэстэҕэ тэбилиннэ. Ол кэмҥэ Владимир бэйэтин түгэнин мүлчү туппакка Александртан маһы сулбурута тыытан ылан
(Спорт: мас тардыһыы 2001 сыл)
Мас тардыһыыга Саха Республикатын VIII чемпионатын биир соһуччу уонна үөрүүлээх түгэнинэн элбэх эдэр мадьыны ситиһиилээхтик кыттыбыта буолар. Биир тылынан эттэххэ, түһүлгэ көлүөнэлэр солбуйсуулара баран эрэрин чопчу көрдөрдө. Оскуоланы былырыын, быйыл бүтэрбит уолаттар ааттаах-суоллаах убайдарыттан мастарын сулбурута тыытан элбэх киһини соһуттулар. Уоппуттаах, үгүс эрийсиини ааспыт дьоннор баардарын-суохтарын туһанан эрэ туран кэнники эргиирдэргэ кыайыылары суруннулар. Онон инникитин «бу ыйааһыҥҥа кини бастыыр» диэн этэр өссө уустугуран биэрдэ.
Эдэрдэр маҥнайгы улахан күрэхтэһиилэригэр, буолаары буолан тута республика чемпионатыгар киирээт хайдах итинник тоҕута түстүлэр диэн ыйытыы үөскүүр. Маҥнайгы саҕалааччылар мас тардыһыытыгар эрчиллии хаамыытын, албастары билиилэрин бэйэлэрэ нууччалыы эттэххэ «методом проб и ошибок» көрдөөн буллахтара. Онтон ыччаттар оҕо эрдэхтэриттэн мас тардыһыытын сыал-сорук оҥостон анал тренердэргэ эрчиллэн тахсыбыттарыттан буолуо дуо? Анал тренер диэн алҕас этилиннэ, мас тардыһыытыгар хамнас ылан үлэлиир тренер суох, дьон-норуот сөбүлээн көрөр, толору стадионнары мунньар көрүҥ спортка ис сүрэхтэриттэн бэриниилээх общественнай үлэ быһыытынан ыччаттары мунньан эрчийэр дьоннор эрэ үтүөлэринэн сайдан иһэр. Анал үөрэхтээх тренер уолаттар физкультура учууталынан, спортивнай саала үлэһиттэринэн ананан сылдьан эрчийэр үлэлэрин саҕалаабыттара икки-үс сыл буолла. Кинилэр иитиллээччилэрэ аны аҕыйах сылынан өссө үрдүк кылаастаах мадьынылар буолан тахсыахтара диэн эрэл санаа баар. Оччоҕо мас тардыһыытын бүттүүнүн да таһыма үрдүүрэ биллэр. Онон сайдыы түргэн тэтиминэн баран иһэр диэххэ наада. Күн бүгүн даҕаны төһө да кыахтаах киһи биир -икки сыл эрчиллээт улахан түһүлгэлэргэ соргулаахтык кыттыбытынан барара кыаллыбат суол. Ити барыта спорду сөбүлээччилэри үөрдэр. Ол эрээри, ыраах улуустар хамсааһыны кытта тилэх баттаһа «айаннаан» испэтэхтэринэ өссө хаалан иһиэхтэрэ. Оттон мас тардыһыытын Саха сирин бары улуустарыгар сэргииллэр-сөбүлүүллэр, бэйэлэрин уолаттара республикаҕа биллэн улуустарын, нэһилиэктэрин ааттатыахтарын, киэн тутта кэпсиир дьоннонуохтарын баҕараллара кэмэ суох буоллаҕа. Мас тардыһыытын федерацията бу хайысхаҕа элбэх үлэ ыытар. Ол эрээри, барыта кинилэртэн тутулуктаах буолбатах. Айан ырааҕа, үп-харчы тиийбэтэ барыбыт да олохпутугар адаҕа буолар. Холобур, быйылгы республика чемпионатыгар Бүлүү бөлөх улуустарыттан биир да киһи кыттыыны ылбата. Хотугу улуустартан бэйэлэрин мадьыныларын Верхоянскайдар эрэ
ыыппыттар.
Онон Уус-Алдан улууһун Кэптэни бөһүөлэгэр кулун тутар 24-25 күннэригэр 15 хамаандаттан 118 мадьыны мустан күрэх былдьастылар. Кинилэр истэригэр 24 спорт маастара уонна 38 маастарга кандидат баар. Уопсайынан бу чемпионат «хачайдана» барбакка тута хатыһыылаах, соһуччу түмүктэрдээх киирсиилэртэн саҕаламмыта. Сэрэбиэй обургу атын күрэхтэһиилэр киэргэллэрэ буолар «финальнай киирсиилэри» маҥнайгы эргиирдэргэ түбэһиннэртээтэ.
56 Кг. Маҥнайгы эргииргэ тута сенсация үөскээтэ. Хаһыат ааспыт нүөмэригэр суруйбут «Күүстээх Ааппый» бирииһин кыайыылааҕа Ньургун Юмшанов (Верхоянскай) олохтоохтор эрэллэрин, Тааттаҕа ыытыллыбыт Олоҥхо оонньууларын кыайыылааҕа, спорт маастара Петр Кычкины 2:1 ахсаанынан хотон таҕыста. Ньургун дойдутугар эмиэ Уус-Алдантан төрүттээх Ньурбаҕа ыытыллыбыт Олоҥхо оонньууларын кыайыылааҕын, спорт маастарын Иван Копырины сабырыйан турар. 20 Саастаах хоту дойду уола «дойду сиригэр» кэллэ кэлээт 19 киһиттэн ахсыс миэстэҕэ тигистэ. Петр салгыы бэйэ бодотун тардынан кимҥэ да дьиэк биэрбэккэ финалга тиийдэ. Кинини утары бу күрэхтэһии устата маһын биирдэ да мүлчү туппатах Мэҥэ-Хаҥалас маастара Вячеслав Сотников тахсан бу да сырыыга эрэллээхтик 2:0 кыайан Саха Республикатын чемпионун үрдүк аатын ылла. Үһүс миэстэҕэ Тааттаттан спорт маастара Алексей Ушницкай таҕыста. Бу ыйааһыҥҥа маастардар куруук инники күөҥҥэ сылдьыбыт буоллахтарына атын ыйааһыннарга эдэр уолаттар элбэх бутууру таһаарбыттара.
62 Кг. Амма ыччата, билигин СГУ студена Алексей Агапов Вячеслав Логиновы, Вячеслав Аввакумовы, Роман Степановы, оҕолорго элбэхтэ илин-кэлин түһүспүт утарсааччытын Систиир Алексеевы (Хатас) сабырыйан, боруонса мэтээли иилиммитэ үгүс киһини соһутта. Итинник ааттаах-суоллаах дьоннору тэҥинэн биир күрэхтэһиигэ алҕас кыайбаккын. Онон Алексей өссө эбиллэн сайын ыытыллар Олоҥхо оонньууларыгар бүгүҥҥү күннээххэ бу ыйааһын лидерэ Петр Неустроевы инники күөнтэн халбарытарга сорунуоҕа. Манна чемпион аатын быһаарыылаах киирсиигэ Василий Иванову (Нам) иккискэ үтүрүйэн I разрядтаах Федор Иванов (Чурапчы) эрэллээхтик ылла.
68 Кг. Эмиэ соһуччу көрдөрүүлэринэн саҕаламмыта. Холобур, спорт маастара Дмитрий Харитонов (Мэҥэ-Хаҥалас) икки эрэ эргиир барда. Дмитрий Никифоров оскуоланы саҥа бүтэрбит Чурапчы уолугар Александр Брызгаевка 2:0 хотторон хаалла. Александр салгыы да эрэллээхтик кыайыы көтөллөнөн тиийэн финалга олус кыахтаахтык бастаабыт Ким Абрамовка (Мэҥэ-Хаҥалас) эрэ хотторон иккис миэстэ буолла. Үһүскэ Бүлүүттэн төрүттээх ЧИФКиС студена Вячеслав Жирков таҕыста. Кинилэр
тренердэрин Николай Быгановы мэтээлэ суох хааллардылар. Билигин кэлэн сессияларыгар зачет ылаллара хайдаҕа буолла.
Саамай бутуурдаах, эрийсиилээх киирсиилэр 74 кг. Буоллулар. Элбэх тэҥ баайыылаах уолаттар түмсэн хотторуу хомолтотун билбэтэх киһи суох буолла. Ол эрээри түмүккэ Иван Поисеев «бэйэтин» миэстэтин ылан иккис төгүлүн республика чемпионун аатын ылла. Иккискэ Иван Белолюбскай (Уус-Алдан), үһүскэ «үгүс айдаан таһаарбыт уолчаан» Максим Марков (СГУ) таҕыста. Дьиҥэр Валерий Саввинов (СГУ) эчэйии ылбатаҕа буоллар үһүс миэстэ иһин «хабыр хапсыһыы» буолуохтаах этэ.
Ыарахан ыйааһыннарга улахан уларыйыы суох. Бөҕө-таҕа уолаттары сыҕарытар арыый уустук, элбэх көлөһүнү, иҥиир-ситии кытаатыытын, уҥуох баараҕадыйыытын ирдиир буоллаҕа дии. 82 Кг. Андрей Винокуров (Хаҥалас) төрдүс төгүлүн үөһээ үктэлгэ таҕыста. Киниттэн ураты үс ыйааһыҥҥа бастаабыт (68, 74, 82 кг. ) Мадьыны суох. Атын ыйааһыҥҥа, өссө өрө тахсан көһөн, ситиһиилэхтик кыттар ыараханын сэрэйэн да көрүөххэ сөп. Кини кэнниттэн Ким Бубякины, Максим Михайловы үтүрүйэн эдэр уолаттар этэрээттэрэ кэккэлэстэ — Евгений Саввинов (Дьокуускай) иккис, Захар Яковлев (ДьПУ-1) үһүс, Василий Сивцев (СГУ) төрдүс.
90 Кг. Кэнники сылларга уолаттар куруук иккис-үһүс иһин киирсэллэр этэ. Маҥнайгы биллэр — Анатолий Баишев. Быйыл да оннук буолла, Анатолий бэһис(! ) Төгүл чемпион үрдүк аатын ылла эрээри… Бу сырыыга Амма ааттаҕын анныгар педьестал үрдүкү үктэлэ хамсыырга дылы гынна. Маҥнайгы эргииргэ тута Николай Дьяконовтыын тахсаллар. Аммаҕа ыытыллыбыт Шараборин бирииһигэр Николай 2:0 кыайан турар. Анатолий бэйэтин ыйааһыныгар итинник күүскэ оҥостон тахсарын көрбөтөх ыраатта, уолаттар биир ыйааһын толору эргиири барыар диэри кыайан түһүспэккэ мастарын былдьаһа, эрийэ олордулар. Түмүгэр судьуйалар иккиэннэригэр биирдии хотторууну биэрэн баран миэстэлэрин уларыттылар. Кэмниэ кэнэҕэс иккис сырыыларыгар түһэн бэрт үгүс сыранан Анатолий маһы сулбу тардан ылла. Түмүгэ — Николай чэрдэрэ бүтүннүү баран бырааһынан уһулунна, Анатолий кэнники киирсиилэригэр санаатын күүһүнэн ытыһыгар анал сарыы кэтэн киирэн Илья Попову (Чурапчы) уонна Александр Даниловы (Хаҥалас) кэннигэр хааллартаата.
Ыарахан ыйааһыҥҥа Николай Колодко, Евгений Сивцев кыттыбатылар. Онон Владимир Шарин (Мэҥэ-Хаҥалас) холкутук бастыа диэн санаа баара да ЧИФКиС студена Петр Саввин кинини 2:1 кыайан кэбистэ. Ол эрээри салгыы Петр Александр Захаровка (СГУ) хотторон иккис миэстэҕэ тэбилиннэ. Ол кэмҥэ Владимир бэйэтин түгэнин мүлчү туппакка Александртан маһы сулбурута тыытан ылан
киһитин үһүскэ үтэйэн баран бэйэтэ кыһыл көмүс мэтээли иилинэн кэбистэ.
Абсолютнай кыайыылаах аатын былдьаһарга алта киһи суруттабытыттан Владимир Шарин кыайыылааҕынан тахсан 2001 сылга Саха Республикатын саамай күүстээх мадьынытын аатын ылла. Ол эрээри киниттэн эмиэ оскуоланы саҥа бүтэрбит 108 кг. Уол Алексей Саввинов (Хатас) икки төгүл, ыйааһыныгар уонна абсолютнайга маһы ыла сырытта. Оттон Александр Захаров Анатолий Баишевка туох да дьиэк биэрбэккэ 2:0 кыайан улахан долгутуулары таһаарда эрээри Владимиртан «иҥиннэ». Онон кырдьык даҕаны бу чемпионат саҥа сүүрээни киллэрэн эрэрин өссө төгүл көрдөрдө. Күрэхтэһии биир үөрүлээх түгэнинэн икки спорду таптааччылар бэркэ билэр мадьыныларыгар Вячеслав Аввакумовка уонна Дмитрий Никифоровка мас тардыһыыга СР спордун маастарын дастабарыанньатын уонна түөскэ иилинэр бэлиэтин туттарыы буолла. Саҥа маастардарга уруй-айхал буоллун!
Алексей Федотов,
«Эдэр саас» корреспондена.
2001 сыл