Кэпсээн
 
-Эн куруук дьоҥҥо хамначчыттыыгын? Хаһан эмэ бэйэҥ тускар олорор киһигин дуу, суох дуу? Ити уолу мин төһө эмэ олордума дии сатаабытым. Дьоно эйиигин таах туһаналлар эрэ дии, биирдэ эмэ эн тускар туох эмэ үчүгэйи, үтүөнү оҥорбуттара дуо? Чэ, эт миэхэ!- диэн Сибиэтэ умайыктанан кэллэ.
-Бээ, оттон баар-суох соҕотох эдьиийим оҕото дии. Хайыахпыный, мин көмөлөспөтөхпүнэ ким көмөлөһүөй?-  Ньургу буруйдаах курдук умса көрдө.
-Ньургу, мин эйиигин кытта билсибитим отуттан тахса сыл буолла. Ол тухары куруук кинилэр кыһалҕалара. Дьулайа сабыллыбыт, үлэһит буолбут киһи бэйэтэ да дьиэ куортамнаан олордун ээ. Тоҕо эйиэхэ кэлэн кыбыллыахтааҕый? Саатар сүгүн, үөнэ-күрдьэҕэтэ суох сылдьыбат. Туох хара батталай да бу! Кэбис, дьэ бу кэннэ манна кэлэн үктэннин эрэ, кинини кытта мин кэпсэтиэм! -диэн баран дьүөгэтэ куукунаҕа бүтүннүү күөрэ-лаҥкы барбыт малы-салы көннөрбүтүнэн барда.
    Ньургу хайдах эрэ мах бэрдэрэн, саҥата суох остуол үрдүгэр сытар үлтүрүйбүт чааскыларын, иһитин-хомуоһун хомуйар аакка түстэ.
    Икки дьахтар син өр аампылактанан дьиэлэрин-уоттарын бэрийдилэр. Сибиэтэ ол тухары биир кэм мөҕүттэн баран бүппэтэ. Ньургу өрө тыынан кэбиһэ-кэбиһэ, дьүөгэтин кытта сөбүлэһэрдии, саҥата суох, кэҕиҥнии сырытта.
    Дьахталлар баара-суоҕа икки хонуктааҕыта Алдаҥҥа баран сугуннаан кэллилэр. Ол икки ардыгар Ньургу быраата, Дьөгүөссэ уол, атастарын кытта  бу дьиэҕэ кэлэн арыгылаабыттар. Хайҕатаары эдьиийигэр дьукаах буолан олорор. Ньургу барарыгар төһө эмэ этэ, сэрэтэ сатаабытын үрдүнэн истибэтэх. Иһэн-аһаан баран охсуспуттар дуу, хайдах. Дьиэ-уот дэлби ыһыллыбыт, иһит-хомуос бөҕө алдьаммыт. Сыт-сымар, хотуо, хаан-сиин туһунан этэ да барыллыбат. Саатар, хомуйбакка барбыттара абатын. Сибиэтэ, чахчы, кыыһырыан кыыһырар.
    Бииргэ төрөөбүт соҕотох эдьиийин Сардаана кыра уола Дьөгүөссэ, программист үөрэҕин былырыын бүтэрэн, эдьиийигэр дьукаах буолан олорор. Бэлэм уулаах-хаардаах, аныгылыы хааччыллыылаах дьиэҕэ кыһын устата дьыбаан киэргэлэ буолан кыстаата диэтэххэ, арааһа, киһи улаханнык сүөргүлээбэт. Ол тухары бэлэмҥэ, айаҕар биир да  кэпиэйкэни уола биэрбэтэ. Эдьиийигэр таах босхо иитимньи буолла. Хамнаһын куоракка ылбыт дьиэм кирэдиитин төлөһөбүн диэн ааттыыр. Син үлэтин үлэлиир эрээри, өрөбүл буоллар эрэ, куруук арыгылыыр кэмэлдьилээх. Ол кэтэбилигэр-манабылыгар Ньургу быйыл күнэ-дьыла баранна. Биир өттүнэн эдэр киһи күүлэйдээтин, сырыттын дии саныыр да, киһитэ арыт онно-манна түбэһэр, бэл, хаста даҕаны полицияҕа  хаайылла сырытта. Ол былаһын тухары эдьиийэ соҕотох сүүрэр-көтөр. 

Ийэтигэр Сардаанаҕа этэн көрөр да, ол ыраах олорон тугу гыныахпытый, бииргэ олорор киһи хайдах эмэ бэйэҥ быһаарыс, кэпсэт диэн буолан иһэр. Онон Ньургу быраатын өрүһүйээри быйыл  элбэхтик сырата- сылбата баранна. Хата, онто ол махтаныан оннугар түмүгэр бу буолла.
 

    Ньургу, дьиҥнээх аата Ньургуйаана Петровна, быйыл кыһын ахсынньыга  алта уон сааһын туолуохтаах. Олоҕун тухары иистэнньэҥ. Кэргэнэ да, оҕото суох сулумах дьахтар. Майгытынан олус көнө, дьону барытын өйдүү, өйүү сатыыр, быстыбыкка-өйдубукка кыаҕа баарынан көмөлөһө сылдьар эйэҕэс, сайаҕас киһи. Үлэһитэ да сүр, куһаҕан эр киһитээҕэр ордук туттунуулаах. Онон  туох  да үлэттэн иҥнэн-толлон турбат. Оттон хаһаайка быһыытынан уос номоҕор сылдьар, кини сатаабата диэн суохха дылы. Асчыта, ырааһа, оҕуруотчута, аны иистэнньэҥин этэ да барбаккын.
    Хайдах маннык үчүгэй киһи ыал буолбатаҕын чугас дьүөгэлэрэ куруук сөҕөн саҥа аллайаллар. Аны дьүһүнэ, баҕар, куһаҕан диэххин, сахаҕа киһи мыыммат дьахтара: көбүс-көнө дылыгыр уҥуохтаах, төгүрүк сирэйдээх, кип-киэҥ чоҕул хара харахтаах, көнө муруннаах, кэтит самыылаах, муус маҥан  эттээх-сииннээх.
Үлэтигэр эмиэ бэриниилээх. Биирдэ хойутаабыта, сакааһы толорботоҕо диэн суох. Тэрилтэ тарбахха баттанар тутаах үлэһитэ. Ньургуйаана Петровната суох биир да улахан тэрээһин буолбат, ыһыах, кэнсиэр кинитэ суох ааспат. Маны таһынан, быыс-арыт булан, дьон көрдөһүүтүн быһа гыммакка, түүн-күнүс дьиэтигэр иистэнэр.Иитиэх дьоно өлүөхтэриттэн икки убайдарын түөрт оҕолорун барыларын үөрэхтээтэ. Уонтан тахса сыл тухары кинилэринэн эрэ олордо. Хата, оҕолоро бары ыал буолан, онон-манан тарҕаһан, эдьиийдэриттэн тэйэ быһыытыйдылар. Ол эрээри кирэдииттэрин билигин да төлөһөр. Арай ити бииргэ төрөөбүт эдьиийин мааны уолун кытта соторутааҕыта эрэ билистэ. Дьиҥэр, эдьиийин кытта бу диэн олоҕун тухары ирэн-хорон, чугастык алтыспыта да суох. Сардааната куоракка республиканскай балыыһаҕа тарбахха баттанар хирург-быраас. Солом суох диэн сылтахтанан кэлиҥҥи сылларга биирдэ да балтыгар тахса, сылдьа илик.
Онон Ньургуйаана Петровна, дьүөгэлэригэр, чугас дьонугар судургутук Ньургу, дьонноох эрээри эмиэ да соҕотох, соҕотох эрээри эмиэ да дьонноох курдук ураты кыһалҕалаах олохтоох киһи.
 
 

    Ньургу киһи буолбут маҥнайгы өйдөбүлүгэр эбээ Суонньа диэн олус эйэҕэс киһи мөрсүөнэ көстөн ааһар. Эбэтин кытта иккиэйэҕин олус да үчүгэйдик олорбуттара быһыылааҕа. Куруук дьиэлэрэ уу-чуумпу уонна ас сыттаах буолара. Ньургуга күн талбыта баар курдуга. Эбэтэ оҕотун  хокуукка курдук таҥыннаран баран,

сиэттиспитинэн маҕаһыыҥҥа бараллара. Оччоҕо дьэ Ньургу күннүүрэ. Дьон бары кыра кыыһы таптаан ымманыйаллара, куруук эбэтин кытта күлэ-үөрэ кэпсэтэллэрэ, кинини хаадьылаан араастаан саҥарда сатыыллара, ким төбөтүттэн имэрийэрэ, ким көтөҕөн да ылара. Ордук хорсуннара ардыгар сык гына иэдэһиттэн, оройуттан сыллыыллара. Киэһэтин көтөхсөн, биитэр хоонньоһон сытан ойуулаах кинигэ көрөллөрө, сырылаччы сыллаһаллара уонна ыга да ыга куустуһа сытан утуйан хаалаллара. Ол кэмҥэ, чахчы, Ньургу олус да дьоллоох эбиппин диэн билигин сааһыран олорон саныыра элбээн барда.
    Онтон биирдэ, Ньургу биэһин ааһыыта, эбэтэ ыалдьан балыыһаҕа киирбитэ. Таһараа ыалга хас да хоммутун кэннэ, кинини олох билбэт эр киһитэ уонна дьахтара газик массыынаҕа олордон ыраах, туора дэриэбинэҕэ илдьэ барбыттара. Кэлин билбитэ, бу кини эбэтин уола Бүөтүр уонна кийиитэ Дуунньа эбиттэр. Эбэтин  кытта кийиитэ кыыһырсан баран, Ньургу киниэхэ оҕо буолуоҕуттан, биэс сыл тухары букатын билсибэтэхтэр. Онтон эбэтэ ыалдьыбытын кэннэ, киһи эрэ буоллар, кэлэн Ньургуну ылбыттар. Сотору кэминэн эбэҥ өлбүт, аны биһиэхэ оҕо буолаҕын диэн дьоно  устунан оҕо оҥостон кэбиспиттэрэ.
    Бу ыал бэйэлэрэ төрөппүт икки уоллаахтара. Ньургуттан биэс-алта сыл аҕалара. Тоҕо эрэ хара маҥнайгыттан кыыһы атарахсыта көрбүттэрэ, кинини  киһи баар диэн улаханнык аахайбаттара, балтыбыт диэн эйэргэспэттэрэ. Иитиэх ийэтэ да туора оҕо диэн улаханнык маанылаабата, эгэ, сыллыа-ууруо баара дуо? Куруук туохха да тук буолбат, барытыттан киҥэ-наара холлор ыгым майгылааҕа. Сөбүлээбэтэ да, хаһыыра түһэн баран, илиитигэр туох түбэспитинэн охсоро, таһыйара. Уолаттарыгар да сыһыана оннуга. Аҕата тырахтарыыс этэ, онон күнү-күннээн дьиэтигэр суоҕа. Ол эрээри баар да буоллаҕына кыыска бэһирбэт, аҕыйах саҥалаах, иһигэр тугу толкуйдуура биллибэт, тоҥуй киһи этэ.
    Оскуолаҕа да киирбитин кэннэ Ньургуга сыһыан улаханнык уларыйбатаҕа. Арыый бороохтуйуута, хата, дьиэ ис-тас үлэтэ үксэ кини үрдүнэн буолбута. Кыһынын хотоҥҥо ынах уулатыыта, саах таһаарыыта, от угуута, сайынын от оттоһуна, сир астааһына кинитэ суох табыллыбата. Маннык сыһыаны ол эрээри устунан Ньургу буолуохтааҕын курдук  ылынар буолбута. Этиттэриитэ суох оскуолатын кэннэ үлэтин барытын бүтэрэрэ-оһороро. Ас астыыр, таҥас, дьиэ сууйар барыта киниэхэ сүктэриллибитэ. Мөҕүлүннэҕинэ, таһылыннаҕына да түүнүн ытаан баран сарсыарда туох да буолбатаҕын курдук үлэлээн хачыгырайбытынан барара.
    Ньургу үөрэҕэр орто этэ.  Арай спорду сэҥээрэрэ, ордук волейбол оонньуурун сөбүлүүрэ. Ону да ыаллара Тихон

Баһылыйабыс аҕатын Саасканы кытта кэпсэтэн, тылыгар киллэрэн, волейбол дьарыгар сылдьар буолуоҕуттан ыла. Ньургу биир да дьарыгы көтүппэт эппиэтинэстээх оҕо этэ. Сотору оройуон киинигэр элбэхтэ кэлэр-барар буолбута. Ол аайы ийэтэ Дуунньа сөбүлээбэккэ, Ньургуну, устунан тириэнэрин, оскуоланы куруук мөҕүттэрэ, үөхсэрэ. Ол эрээри кэргэниттэн толлор буолан, кыыһын син этэҥҥэ ыытан иһэрэ.Арай биирдэ тохсуска үөрэнэ сылдьан, кыһын, Саҥа дьыл эрэ иннинэ оройуон чөмпүйэнээтигэр киирдилэр. Спортсаалаҕа киирэн саҥа сыгынньахтанан истэхтэринэ, Муочуска диэн бииргэ үөрэнэр кыыһа кэлэн:
-Уой, кыргыттаар, киирэр ааны көрүҥ эрэ! Үүт-үкчү Ньургу курдук кыыс турар ол. Олох биирдэр. Көрүҥ-көрүҥ, ол барда!-дии-дии биир уһун баттахтаах кыыһы ыйа-ыйа омуннаран Ньургуну санныттан тардыалаабыта.
Ньургу бастаан күлүөх курдук буолан иһэн, соһуйан ах баран хаалбыта. Онтон, ким эрэ соруйбутун курдук, дьулурҕатык хааман кыыс барбыт сиригэр тиийбитэ. Арай иннигэр биир кыыс кэлэн:
-Сардаана, формаҕын кэтэ охсор үһүгүн. Кэл, манна сыгынньахтанныбыт. Билигин тута оонньуубут, -диэбитинэн, өйдөнөр бокуой биэрбэккэ кыыһы сыгынньахтанар сир диэки дэллэриппитэ.
Ол баран иһэн кыыһа, түгэх хоско тиийээт:
-Уой-уой!- диэн, хатаннык часкыйаат, Ньургуну төлө ыытан кэбиспитэ.
Икки олус майгыннаһар кыргыттар бэйэ-бэйэлэригэр кэтиллэ түспүттэрэ. Арай анарааҥҥыта уҥуоҕунан арыый өндөс этэ:
-Эн Ньургуйаанаҕын дуо?-диэн соһуппута.
-Ньургуйаанабын, оттон эн кимҥиний? Миигин хантан билэҕиний?-дии-дии Ньургу өйдөөбөккө, үрүт-үрдүгэр ыйыта турбута.
-Мин Сардаанабын. Сардаана Батахабабын. Арааһа, эн мин балтым быһыылааххын, Улахан Эбэттэн сылдьаҕын, эбээ Суонньа, Бүөтүрдээх кыыстараҕын, Ньургуйаанаҕын дии, -диэбитэ.
-Аһа, онтон, -диэн истэҕинэ кыыһа:
-Эн миигин эбиэккэ булаар. Кэпсэтиэхпит. Мин эйиигин дьоммор илдьэ барыам,-дии-дии истиҥник мичээрдээт, бэйэтин хамаандатын кыргыттарын батыһан, оонньуур саалаҕа тахсыбыта.
Бу Сардаананы көрсүбүт түгэнигэр Ньургу хайдах эрэ сабылаах хараҕа арылларга дылы гыммыта. Ол күнү мэлдьи урукку олоҕун кистэлэҥин таайа сатааан төбөтүн сынньыбыта. Мин соҕотох буолбатах эбиппин, өссө эдьиийдээхпин. Дьонум баар буоллахтара. Хайдах мин эбээ Суонньаҕа иитиллибиппиний?Дьонум бииргэ төрөөбүт эдьиийдээххин диэн миэхэ тоҕо биирдэ да кэпсээбэттэрий? Тоҕо, тоҕо? Күөрчэхтии ытыллар араас санааларын ухханыттан сылтаан үчүгэйдик оонньообокко, Ньургу тириэнэриттэн хаста да хомуруллубута.
    Эбиэккэ үлэспиттэрин курдук,  тириэнэриттэн Тихон Баһылыйабыстан көҥүллэтэн, Сардаана Ньургуну дьонугар илдьибитэ.

Оо, бу баран иһэн арааһы да санаата этэ Ньургу. Дьоно төһө эрэ соһуйаллар. Хайаан да үөрэр буолуохтаахтар.
Эдьиийэ Сардаана бэрт элбэх кэпсээннээх кыыс буолан биэрбитэ. Суол былаһын тухары, арааһа, тус олоҕун барытын кэпсээбит курдуга. Онус кылааска үөрэнэрин, үгүс элбэх доҕотторун, ханнык уруоктары сөбүлүүрүн, ол эрээри волейболу букатын сөбүлээбэтин, дьүөгэтин эрэ батыһан  сылдьарын. Арай кини кэпсээнин быһа түһэн Ньургу:
-Оттон ийэлээх аҕам бааллар дуо? Тоҕо миигин иитиэх биэрбиттэрий?-диэн ыйытан, Сардаана сэргэх кэпсээнин быһан, кыыһа ах баран хаалбыта. Онтон чочумча буолаат:
-Ийэбит эйиигин төрөөн баран өлбүт, аҕабыт суох. Сураҕа арыгыһыт үһү, хас да сыллааҕыта тоҥон өлбүт. Мин эбэбэр иитиллэн олоробун, -диэт, саҥата суох барбыта. Онтон тохтоон Ньургуну уун-утары көрөн туран:
-Эн наһаа ытыыр эбитиҥ үһү, эбэм инньэ диэн кэпсиирэ. Ол иһин иитиэх биэрбит, дьүөгэтигэр Эбээ Суонньаҕа. Онтон кэлин туохтан эрэ сылтаан улаханнык кыыһырсыбыттар. Мин ону билбэппин. Эбээ Суонньа туох да диэбэтэҕэ дуо?-диэн утары ыйытан, Ньургуну, хата, өмүтүннэрэн кэбиспитэ.
-Суох, мин эбэбин бу диэн өйдүүбүн. Ол эрээри кини мин  биэстээхпэр өлбүтэ. Онон итинник игин ыйытыылары сатаан биэрэр кыаҕым суох буолан ыйыппатахпын, -диэт, Ньургу үөһэ тыыммыта.
-Чэ кэллибит. Оо, эбэбит ол хаар күрдьэ сылдьар. Эбээ, мин кими эрэ аҕаллым. Көр эрэ!-дии-дии Сардаана Ньургуну сиэппитинэн олбуор ааныгар чугаһаабыта.
-Туох даа? Оҕом кими аҕаллыҥ?-дии-дии эмээхсин хараҕын симириҥнэтэ-симириҥнэтэ кыргыттарга чугаһаан кэлбитэ. Онтон үөрэн ыттайан турар Ньургуну көрөөт:
-Һуу, бу итэҕэс баҕайы кэлбит дуу?! Киэр бар мантан, ийэҕин сиэн баран аны биһигини сиэри гынныҥ дуо?! Олох чугаһаама биһиэхэ! Киэр бар, киэр бар!-дии-дии биир кэм кыыһы охсуох курдук хаар күрдьэҕинэн далбаатаабыта.Итинниги эрэ истиэм диэбэтэх кыыс уолуйан кэннинэн чинэрийбитэ. Сардааната эмиэ соһуйан эбэтигэр сүүрэн тиийэн:
-Эбээ, хайдах буоллуҥ, Ньургуйаана дии ити, мин балтым, билбэтиҥ дуо?! Хайдах буоллуҥ?-дии-дии үрүт-үрдүгэр хатылыы турбута.
-Хайдах да буола иликпин, биллим мин кини кимин. Аҕатын курдук өргөстөөҕүнэн көрө-көрө, өссө манна кэлбит дии! Ийэҕин да сиэбитэ сөп.  Киэр бар!  Сиэхсит баара! Аны хаһан да манна кэлимэ!-дии-дии кыараҕас уулуссаны биир гына тымныы салгыны тыастаахтык сууралаан, төрөппүт эбэтэ Алааппыйа биир кэм тохтоло суох үүрэ, кырыы-таныйа турбута.
Ньургу эрэйдээх, маннык көрсүһүүнү  көһүппэтэх буолан, икки кулгааҕын куобах бэргэһэтинэн ыга бүөлээн баран иннин хоту сүүрэ турбута. Кини ытыыр икки, ыйылыыр

икки ардынан энэлийэ-энэлийэ туора суол быһа охсуутугар тохтоон өр да өр ытаабыта. Тугу гынан, итиччэ үлүгэр эбэтэ кинини абааһы көрөрүй? Эбээ Суонньа тугу гыннааҕай? Ол аҕам диэн аатын да ааттыыр кыаҕа суох киһим туох аньыыны-хараны оҥорон ити төрөппүт эбэтэ кинини кырыырый?
Арай эмискэ кэннигэр атах тыаһа хаачыгыраан кэлэн:
-Хайаа, туох буоллуҥ?-диэн баран Ньургу сирэйин өҥөс гыммыта.
-Мунан, мунан хааллым. Тыаттан киирэ сылдьабын, күрэхтэһэ. Спорт саалата ханна баарый?-диэн ытыырын кыатана сатыы-сатыы, бэрт эйэҕэс, саас ортолоох дьахтары кылап гына көрөн ылбыта.
-Уой, хата, мин туох буоллаҕай диэн олус куттанным дии. Ити аайы ытыыгын дуо? Эчи сүрүн, тоойуом. Уоскуй-уоскуй.  Миигин батыс, сирдээн биэриэм,-диэбитинэн дьахтар илиитинэн хаҥас диэки ыйа-ыйа, бэрт түргэнник суолу туораппыта.
Бу күн эбиэт кэннэ Ньургу ыарыйдым диэн букатын да спортсаалаҕа кэлээт, мааттар үрдүлэригэр сытынан кэбиспитэ.Тириэнэрэ кэлэн кыыс сирэйин-хараҕын көрөн баран, хайдах эрэ өйдөөбүт курдук, улаханнык тугу да тоокколоһо барбатаҕа. Бииргэ оонньуур хамаандатын да кыргыттара туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы-майгы буолбутун сэрэйэн, дьүөгэлэрин тыыппатахтара.
 

    Төрөппүт эбэтин Алааппыйаны уонна эдьиийин Сардаананы кытта көрсүөҕүттэн Ньургу урукку олоҕо тосту-туора уларыйбыта. Бэйэтэ да элбэх саҥата суох киһи букатын да  симиллэн хаалбыта. Кыыстара туох эрэ буолбутун көрөн, дьоно да, киһи эрэ буоллар, улаханнык ытырыктаппыттара. Икки уолаттарыттан биирэ аармыйаҕа, биирэ устудьуоннуу сылдьара. Онон күннээҕи олохторо Ньургунан эргийэрэ.  Ийэтэ хаһыытаан, мөҕөн-этэн көрбүтэ да, кыыстара, чэ эн хайаа даҕаны диэххэ айылаах, даҥ курдуга. Кыра эрдэҕинээҕитин курдук Дуунньа тоҕо эрэ илиитинэн киирбэт буолбут этэ. Оскуолатыгар тиийэн биир да оҕону, учууталы кытта кэпсэппэт, күнү күннээн паартатыгар сытар идэлэммитэ. Эмиэ да дьиэтин ис-тас үлэтин аат эрэ харата үлэлээбитэ буолара. Арай биир үтүө күн хаһан да Ньургуну кытта ирэ-хоро кэпсэппэт ийэтэ:
-Ньукку, хайдах-туох буоллуҥ? Үнүр оройуоҥҥа күрэхтэһэ киирэн баран эдьиийиҥ, эбэҥ аахха, Алпаппыйалаахха, бара сылдьыбыт үһүгүн дии. Тихон Баһылыйабыс кэпсээбитэ, -диэн баран кыыс сытар оронун атаҕар кэлэн сэрэнэн олорбута. Бу да ыйытыыга кыыһа эппиэт биэрэр санаата суох түҥнэри хайыһан сыппыта.
-Чэ, оччотугар маннык. Эбээ Суонньаны, таҥара баарына, мин улаханнык хомотон турабын. Ол эйиигин иитэ ылабын диэбитин сөпсөспөккө. Дьиҥэр, ыарыһаҕынан, сааһа элбэҕинэн да киниэхэ биэриэхтэрэ суоҕа эбитэ буолуо. Эйиигин төрөөн баран ийэҕит биир да хоммокко, хаана

баран өлөн хаалаахтаабыта. Аҕаҕытын кытта сокуонунан холбоспокко эрэ икки сыл олорбуттар этэ. Эбэҥ Алааппыйа Сахаары олус абааһы көрөрө. Ол сүрүн биричиинэтинэн былыр кинини кэргэн ылбатах киһи оҕото буолара. Олус күүскэ таптаабыта эбитэ үһү, ол киһини. Ол эрээри ол эһэҥ, аҕаҥ Сахаар ийэтин кэргэн ылбыт. Онтон бүтүн ол аймаҕы Алааппыйа абааһы көрөр буолбут. Төрөөбүтүҥ кэннэ эйиигин эбэҥ балыыһаттан таһаарбыт. Аҕаҕыт кэлэ сылдьыбытын саа да тэбиитигэр чугаһаппатах. Кумааҕыга суруллубатаҕыҥ да, эн кинилэргэ ким да буолбатаххын диэбит.   Эбээ Суонньаны кытта оччолорго бэртии бөҕөлөр этэ. Эн туох да өй мэйдээх тулуйбат ытыырыҥ эбитэ үһү. Биирдэ арай киирбитэ, эбэҥ Алааппыйа эйиигин хам суулаан баран, туох да кыыһыран силбиэтэнэ аҕай олорор эбит.Туох буолбутун сураспытыгар, бу кыыс Сардаананы баттахтаата, аҕатын курдук дьиикэй диэбит. Эбээ Суонньа соһуйан эйиигин баран көтөҕөн ылбыт уонна дьүөгэтигэр:
-Алааппыйа, хайдах быыкаа киһини араастаан саҥараҕын? Ол биэс ыйдаах оҕо хайдах соруйан баттахтыыр үһү. Аата, туох диэн эттэххиний? Дьэ оҕону кыайан көрүө суоххун, ситэри, туох да эрэйэ суох бу кыыскын миэхэ биэр, -диэбит.
-Ыл-ыл. Утуппатаҕа биэс ый буолла. Туга эрэ тиийбэт, итэҕэс оҕо. Аҕатын курдук киҥнээх. Кини төрөөбөтөҕө буоллар оҕом, Таанньыскам, тыыннаах буолуо этэ. Эбиискэ-сабыыска буолан. Көр, уонна төттөрү төнүннэрэбин дии сылдьаайаххыный, бу дьиэни букатын умнан кэбис,-диэн эбэҥ маас-таас курдук этэн кэбиспит.
    Итинник судургутук быһаарсан, эйиигин Эбээ Суонньа оҕо оҥостубут. Оттон ытыырыҥ сүрүн төрүөтэ ис тэһэҕэс эбиккин. Ол итэҕэскин түргэнник эмтээн-томтоон бэрт түргэнник   эбэҥ үтүөрдүбүт. Онтон биһиги тиийэ сырыттахпытына бэйэҕит анныгытыгар сурунуҥ диэн көрдөспүтэ. Олус соһуйбуппут, бэйэтэ нэһиилэ сылдьан өссө оҕолоноору гынар диэн. Сөбүлээбэтэхпин биллэрбиппэр улаханнык өһүргэммитэ. Онон биэскэр дылы анараа дьоҥҥор оҕо буолан докумуоннанан сылдьыбытыҥ. Онтон эбэҥ өлбүтүн кэннэ биһиэхэ оҕо буоллаҕыҥ. Чэ онон уһуну-киэҥи толкуйдаа, кыра оҕо буолбатаххын, -диэн баран Дуунньа салгыы тугу да эппэккэ, саҥата суох кыыс хоһуттан тахсан хаалбыта.
Ньургу бүтүннүү кулгаах буолан сытан ийэтин хас биирдии тылын сүрэҕэр-быарыгар чугастык ылынан, бу дьонтон ураты олоҕун аан бастаан дириҥник хорутан ытыы сыппыта. Ол эрээри син биир тоҕо чуолаан кинини эрэ, төрөппүт  ийэтэ өлбүтүгэр эбэтэ Алааппыйа буруйдуурун уонна абааһы көрөрүн кыайан чопчу быһаарбатаҕа,

    Сыл-хонук биллибэккэ ааһан, Ньургу оскуолатын бүтэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэммитэ. Ким да кинини үөрэххэ

бар диэбэтэҕэ. Онно бэйэтэ да бэлэмэ суох курдуга.  Эмиэ бэйэтин курдук үлэһит ыччаты кытта тута ферма үлэһитэ буолан хаалбыта.
    Оҕолору кытта син тэҥинэн сылдьара. Үлэтин быыһыгар-ардыгар дьонугар көмөлөһөрө. Икки убайа, бэлиэр, ыал буолан туһунан олороллоро. Ийэлээх аҕата дьэ билигин кэлэн кыыстаахтарын билбит курдуктара. Тоҕо эрэ ыал буолуу туһунан биир да тылы быктарбаттара.
    Ньургуну бииргэ үлэлиир уолаттара бэлиэтии көрөллөрө. Ол эрээри кыра эрдэҕиттэн бэйэтин сэнэнэ үөрэммититтэн дуу, биитэр эр дьону кытта сатаан кэпсэтэри сатаабатыттан дуу, кыыс кими да кытта билсибэтэ. Биир эмэ уол аатын ааттаан чугаһаары гыннаҕына, холку бэйэтэ, сүр үлүгэрдик кыыһыран, кыынньан турара. Дьүөгэлэрэ, кини саастыылаахтара биир-биир ыал буолуталаан барбыттарыгар даҕаны, улаханнык наадыйбатаҕа, сүөм түспэтэҕэ. Олоҕун тухары ыанньыксыт ыарахан үлэтигэр анаммыт курдук, өрөбүл, уоппуска  диэни аахсыбакка, сайыннары-кыһыннары хотон ыарыахан үлэтигэр миккиллэрин ордорбута.
    Онтон сүүрбэ биэһин туоларын саҕана арай биир үтүө күн, улахан комсомольскай мунньахха ыҥырбыттара. Оройуон киинигэр иистэнньэҥ кууруһа аһыллар, онно икки кыыс барара булгуччулаах диэн буолан турбута. Хайдах эрэ бу идэ туһунан Ньургу бүтүннүү кулгаах-харах буолан олорон истибитэ. Өссө кыра сылдьан ону-маны иистэниэн баҕарара да, ийэтэ чугаһаппат этэ. Оскуолаҕа үлэ уруогар  илиинэн быысапкалыырын олус сөбүлүүрэ. Онтун кистээн дьиэтигэр эмиэ салгыы ситэрэн оҥороро. Ол эрээри ким барыан сөптөөҕүн талан барбыттарыгар, идэтинэн, биир да тылы быктарбатаҕа. Арай саастаах биригэдьиир Араайа:
-Бээ эрэ, мин этиим эрэ. Бу Ньургуйаананы, Ньургуйаана Уйбаныабаны ыытыаҕыҥ. Бэрт сэмэй кыыс, баран үөрэннин. Манна, түҥкэтэх дэриэбинэҕэ наһаа олороору гынна, -диэн этии киллэрбитэ.
    Бу курдук мунньах уурааҕынан, комсомуол сорудаҕынан  Ньургу иккиэ буолан оройуон киинигэр киирэн иистэнньэҥ кууруһугар үөрэнэр чиэскэ тиксибитэ. Дьоно маҥнай утаа утарсыах курдук буолан иһэн, комсомуол сорудаҕа буоларын истэн, кыыстарын ыытарга күһэллибиттэрэ. Хайа бастааҥыттан бу кини олоҕор соҕотох сөбүлүүр идэтэ буолуохтааҕын  кыыс сүрэҕинэн сэрэйэн, икки ыйдаах үөрэҕин бэрт кичэллээхтик үөрэммитэ.Үөрэнэр кэмигэр олоҕун тухары чугас дьүөгэтин Сибиэтэни кытта билсибитэ. Онтон бэттэх икки кыргыттар уу тэстибэт доҕордуулар буолбуттара. Куурустарын бүтэрэн биир дьиэҕэ олорбуттара, биир тэрилтэҕэ, бытовой кэмбинээккэ үлэҕэ киирбиттэрэ.
    Көрдөөх-нардаах, куруук үөрүү-көтүү аргыстаах дьүөгэтэ икки сылынан

ыал буолан туһунан барбыта. Оттон Ньургу  уонча сыл соҕотох олорон баран, дьонун оройуон киинигэр көһөрөн киллэрбитэ.  Кырдьан, кыаммат буолбуттарын кэннэ иккиэннэрин утуу-субуу ыарыылаан, көмүс уҥуохтарын көтөхпүтэ. Ол кэннэ аны икки убайдарын оҕолоро үөрэнэллэригэр, атахтарыгар туралларыгар көмөлөспүтэ. Куруук тоҕо эрэ бары харчынан быстарбыт, туохтара эрэ тиийбэт, онно көмөлөһөр кыахтаах  эдьиий Ньургу эрэ баар курдук буолара. Эн соҕотох, сулумах киһи улахан кыһалҕата суох инигин диэбиттии, биэриэхтээҕэ сөп курдук сыһыаннаһаллара.
    Эдьиийин Сардаанатын кытта оройуон киинигэр киирэн баран эмискэ уулуссаҕа көрсө түспүтэ. Оччолорго Сардаана саҥа ыал буолан оҕолоноору сылдьара, эбэлэрэ Алааппыйа суох буолбута быданнаабыт этэ. Икки бииргэ төрөөбүт дьон диэтэххэ хайдах эрэ субу таһырдьаттан киирбит курдук тоҥуйдук көрсүбүттэрэ. Алы гынан буоллаҕа дуу, биитэр, чахчы, ис санаатыттан эбитэ дуу, Сардаана Ньургуну ыалдьыттата ыҥырбыта. Дьиктитэ диэн, били оҕо сааһын курдук эдьиийин тута батыһыах санаата кэлбэтэҕэ. Хараҕар эбэтэ кинини үүрэн үөҕэ-таныйа турара хараҕар илэ көстөн кэлбитэ. Кэлин Сардааналыын хайдах эрэ тэйсэ быһыытыйбыттара. Ол кэннэ аҕыйах сыллааҕыта куоракка көрсөн эдьиийэ дьиэтигэр хонноро ыҥырбыта уонна  кыра уолун былырыын  балтыгар туттаран ыыппыта. Онто олорбут манньатын маннык төлөстөҕө.

    Сотору сайын бүтэн күһүн кэлбит бэлиэтэ буолан, киэһэтин эрдэ хараҥарар буолбут этэ. Дьахталлар дьиэлэрин-уоттарын сууйан-тараан бүтэн,  чэй иһэн уоскуйа быһыытыйбыттара, олорон эрэ араааһы сэлэспиттэрэ.
    Сибиэтэ дьүөгэ быһыытынан олус бэриниилээҕэ. Ньургу хас биирдии кыһалҕатын бэйэтигэр чугастык, сүрэҕин-быарын ортотунан аһардара. Элбэхтик сүбэ-ама, наада буоллаҕына көмө да буолара. Хата, кэргэнэ Никииппэр эмиэ сытыары-сымнаҕас майгылаах буолан, кэргэнэ дьүөгэтигэр баран сүтэригэр төрүт наадыйбат этэ. Суос-соҕотох мааны кыыстарын улаатыннаран, этэҥҥэ үөрэхтээн, ыал оҥорон эбээ, эһээ буолар дьолун толору билэн сылдьаллара. Кыыстара куоракка олороро, дьонугар элбэхтэ кэлэ-бара сылдьара. Икки моторуспут сиэннэрэ да улаатан, бэлиэр, үрдүк үөрэххэ Соҕуруу үөрэнэллэрэ. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр эбэлээх эһэлэригэр сылдьаллара да, кэлин сылдьар ыырдара кэҥээн биирдэ эмэ охсуллан ааһаллара. Онон Сибиэтэ сотору-сотору “биһиги туос иллэҥ дьон” диэн тылламмыт этэ.   Ыаллыы олорор буолан дьүөгэтигэр кытта күнүн ахсын сыбыытыыра, субу-субу сылдьыһаллара.
Ньургутун кытта ыкса билсиэҕиттэн ыла, эдэр эрдэхтэриттэн Сибиэтэ Никииппэринээн араас дьону кытта билсиһиннэрэ,

дуруускалыы сатаан баран, кэлин букатын саҥарбат буолбуттара. Ол сүрүн төрүөтүнэн кыыстара ыал буолуу чааһыгар ким да тылыгар киирэн биэрбэт, өһөс, хадаар майгылаах этэ. Хайа да бэйэлээх эр киһини иһигэр киллэрбэт, барыларын сирэр курдук туттара, сүр үлүгэрдик кыыһыран барара.
-Уу, тугуй бу? Дьэ, туох да диэбит иһин, Ньургу, быраатыҥ наһаалаата. Үүрэн кэбис олоччу. Ити эр дьону абааһы көрөн силбиэтэнэрин курдук тоҕо биирдэ да аймахтаргын, саатар,  саҥарбаккын? Таах эйиигин туһаналлар эрэ дии. Кырдьар сааспар көрүөхтэрэ диэн биитэр туохха эрэ эрэҥкидийэҕин дуу?-эмискэ түннүк арааматыгар биһиллибит хааны көрөн, Сибиэтэ эмиэ эмискэ тымтан кэлбитэ.
    Ньургута ону көрөн,  бэркэ абарбыт курдук сүүһүн түрдэһиннэрээт:
-Оо дьэ, Сибиэтэ, туох да диэ, уунан да суурайбат аймахтарым буоллахтара. Хаан диэбиккэ дылы хаан-уруу. Тыыннааҕым тухары көмөлөһүөм син биир. Оттон эр киһи туһунан этэр эбит буоллаххына… ким миигин кэргэн ылыай, дьон тэҥэ суох , итэҕэс киһини, -диэн баран эмискэ ытаан тоҕо барбыта.-Тыый, дьүөгээ, хайдах буоллуҥ? Туох диэн эттэххиний? Ама. Эн итэҕэс аатырыаҥ дуо, бачча үчүгэй дьахтар,-диэбитинэн Сибиэтэ дьүөгэтин кэлэн ыга кууһа түспүтэ.
-Өйдүүгүн, мин төрөппүт эбэм миигин оҕо эрдэхпинэ үүрбүтэ диэбиппин, онно… онно эн ийэҕин өлөрбүтүҥ, сиэхсиккин диэбитэ. Ол ынырык тыллар олоҕум тухары туох баар этим сииним, мэйиим хас биирдии сааһын сытыы быһаҕынан быһыта сууралыыр, уотунан салыыр курдуктар. Мин да инчэҕэй эттээх киһибин эбээт. Ама, кэргэн тахсыахпын, оҕо төрөтүөхпүн баҕарбатах үһүбүн дуо? Ол гынан баран ийэтин өлөрбүт киһи, мин, кими дьоллуохпунуй? Өйдүүгүн, Сибиэтэ, ону? –дии-дии сирэйин икки ытыһынан саба бүрүйэн баран, Ньургу уйа-хайа суох ытаан, санна биир кэм ыгдаҥныы олорбута.
    Сибиэтэ олоҕун тухары дьүөгэтэ хаһан да маннык ытаабытын көрө илик буолан:
-Эс, аата сүрүн, ол төрөппүт эбэҥ итинник диэбитэ дуо? Тоҕо сүрэй? Барахсаным сыыһа, ол иһин да наар бэйэҕин итэҕэс курдук сананар буоллаҕыҥ…
-Сөпкө эттиҥ. Олоҕум тухары оннук, итэҕэспин. Мин Эбээ Суонньалыын эрэ олордохпуна күнүм чаҕылхай, халлааным ыраас курдуга. Ол аата ол эрэ кэмҥэ бэйэбин дьоллоох курдук санаммыт эбиппин. Кэлин ииппит дьонум тыйыс, тоҥуй да буоллаллар, син таптыыллара эбитэ буолуо да, куруук туох эрэ миэхэ тиийбэт курдук этэ. Итэҕэс, итэҕэс эбиппин, чахчы. Ол иһин аймахтарбар көмөлөстөхпүнэ ол итэҕэспин толорунар курдук буолабын быһыылаах. Ама, сыыһа да ол?-дии-дии бүтүннүү уу-хаар баһа-баһа Ньургу дьүөгэтин диэки ааттаспыттыы көрбүтэ.
Биирэ тугу диэн билиминэ, дьүөгэтин ыга

да ыга кууспута уонна боруҥуй таһырдьаны одуулаһан, ардаары гыммыт, хараҥа былыттаах халлааны саҥата суох одуулаһа турдаҕына:
-Чэ, ытаһа олоруохпут дуо, Дьөгүөссэм кэлэрэ чугаһаата. Оҕобор тугу эмэ буһардахпына табыллар, -диэн баран Ньургу, хараҕын уутун киэр илгээт, истинэ чаһытын көрө-көрө, эрчимнээхтик ойон турбута.