Аудиота:

    Хаһан эрэ комсомол оҕолор колхоз оҕуруотугар сыыс оту ыраастыы, буорун көбүтэ диэн сайын күһүҥҥэ диэри үлэлиирбит.
    Биһигини, биэс киһини, Паабылап учаастагар хаппыыстаҕа уу куттара ыыппыттара. Былыргы эргэ ампаардаах, балаҕаннаах төгүрүк алааска тиийээт, уһун түүнү айдааран-куйдааран баран сарсыарданан эрэ утуйбуппут.
    Күнүскү чэй саҕана оройуонтан аттаах агитатор кэлэн биһигини эргэ ампаарга киллэрэн остуол тула олордон, дойду солунун ааҕан, кэпсээн, комсомоллар ыраах сирдэргэ баҕа өттүлэринэн үлэлии, оннооҕор олохсуйа баралларын туһунан кэпсии олордо.
    Күһүҥҥү кэм тыына биллэн эрэрэ, сотору-сотору ардыыра, былытырара. Арҕаа диэкиттэн эмиэ хара былыт өрө үнэн иһэрэ. Таһырдьа тыал тыаһа эмискэ күүһүрэн, иһиирэн барбытыгар соһуйан ах барбыппыт. Дьэ доҕоор, сотору күүстээх тыал хапхара буору өрө ытыйда, ампаар халҕанын быһыта охсон тилигирэттэ, дьолго, хатааһыннаах эбит. Соҕотох түннүкпүт быыкаайык тааһа тытыгыраабытыгар көрбүппүт, холорук ытыйан ампаар иһигэр туох да көстүбэт үлүгэрэ.
    — Тыый, туох ааттаах хара холоруга кэллэ, доҕоттоор! — Диэн агитаторбыт Өндөрөй саҥа аллайда. Кини, бадаҕа, тугу эрэ сэрэйбит, билбит быһыылааҕа.
    — Эһиги бу түҥкэтэх сиргэ, үрүйэҕэ кэлэҥҥит түүнү быһа ыһыытаһан-хаһыытаһан сир иччитин үргүппүт быһыылааххыт.
    — Ээ, сымыйа, ханнык да абааһы суох! — Диэтэ онуоха биир уол.
    Ол да буоллар агитатор барбытын кэнниттэн оҕолор сэрэхэдийэн ылы-чып сырыттылар.
    Итинтэн кэлин истибиппит Паабылап учаастагыттан чугас хара тыаны аастахха, сыыр үрдүгэр бэрт үчүгэйдик тутуллубут улахан оскуола баар эбит. Ол оскуола түҥкэтэхсийэн, түннүктэрэ төгүрүччү хаптаһынынан сааллыбьптар. Өгөрүнэн кимда сылдьыбатах буолан күөх отунан, эрбэһининэн саба үүммүт…
    Сэрии кэннинээҕи сылларга Ханыылайап диэн эдэр, үөрэҕи саҥардыы бүтэрбит киһи Томторго учууталынан ананан кэлбит.
    — Оскуолаҕыт кыараҕаһа бэрт эбит, — диэн кини быыкаа, хап-хара эргэ дьиэни эргийэ сылдьан одууласпыт уонна колхоз биригэдьиириниин эһиил баччаҕа саҥа оскуоланы туттаран бүтэрэргэ былааннаммыттар. Кэлбит сылыгар эргэ дьиэлэригэр үөрэнэн оҕолор кылаастарынтахсыбьптар. Онно-манна сынньанан тарҕаспыттар. Ханыылайап куоракка айаннаабыт. Ол сайын Көстөкүүн Маппыайап диэн киһини биригэдьиир оҥорон, тутуу матырыйаалларын хаһыа да буолан тиэйбиттэр. Сааһы быһа кэртэрбит мастарын тиэйтэрээт, аны тутуу үлэһиттэрин көрдөспүттэр. Түргэнник тутан, үлэлээнхамсаан барбыттар, Киэсэ Ханыылайап эмиэ үлэлэспит, ыйа-кэрдэ сылдьыбыт.
    Иккис сылыгар күһүөрү кырыыһатын эрэ бүтэрэллэрэ

хаалбыт. Күһүн уһуннук түспүт ардах кэнниттэн тохтуу түһээт, кырыыһаларын бүрүйэ сылдьыбыттар.
    — Киэсэ, мин бүтэбин, сарсын-өйүүн дьиэлиибин, — диэбит кырдьаҕас тутааччылара Ньукулай.
    — Хамнас кэллэҕинэ, төлөбүргүн аахсан ылаар, — диэбит учуутал.
    — Эс, доҕоор, билигин аҕал, айанныыр харчым суох, оройуонтан кэлэн ыларым ыраах… — Киһитэ сөбүлэспэтэх.
    Кини уһун күнү быһа тылыттан матан, быраҕаттанан, тамнааттанан тахсыбыт. Киэһэнэн ардах сыыйа күүһүрэн барбыт. Үлэһиттэр ардах күүһүрбүтүттэн кырыыһаттан түһэн, дьиэлиэхтэрин иннинэ табах тарда олорбуттар.
    — Сарсын ситэриэхпит, дьиэлээҥ, — диэбит Киэсэ уонна бэйэтэ дьиэтигэр киирбит.
    — Эс, ардах аайы тохтуохпут дуо, ардах киһини елөрбүтэ-өһөрбүтэ суох, — диэт Ньукулай ыттан барбыт.
    — Ньукула-ай түс-түс, охтуоҥ! — Дэспиттэр дьонноро, ону көрөн.
    — Дьэ бэйэҕит билиҥ, табахтааҥ, оттон мин таҕысты-ым! — Диэт, саамай халтараан, иҥнэри саайыллыбьп’ кырыыһа өртүнэн тардыаласпыт. Ардах күүһүрэн, эмискэ силлиэ курдук тыаллана-тыаллана түһэн күккүрээн барбыт, арай оҕонньор үөһэ ыттан иһэн халты тэбиммит. Төбөтүн оройунан аллара диэки куугунаабыт. Ыһыы-хаһыы буолбут. Ньукулай ити курдук, кырдьаҕаһын билиммэккэ, харса суоҕар баһын хайа түһэн, тыын ылбакка өлбүт…
    Биригэдьиир Көстөкүүн дьонноругар оройуон­ тан аҕалан харчыларын түҥэтэлээбит, оттон үлтү түһэн өлбүт Ньукулайдарын харчытын ылар киһи суоҕа, кини кэргэнэ да, оҕото да суох чороҥ соҕотох эбит. Көстөкүүн саҥата суох, өрө тыынаат, өлбүт киһи араспаанньатын иннигэр кириэһи туруорбут.
    Биир кыһыҥҥы күн, эбиэт кэнниттэн үөрэнээччилэр уоттара эмискэ баран хаалбытыгар, чүмэчини уматарга көҥүллээбиттэр. Оҕолор харандҕа күлсэкүлсэ сырсан, мэниктээн бараннар, звонок тыаһаабытыгар чүмэчилэрин уматан паарталарыгар олор­ буттар. Ахсаан учуутала киирбитигэр чуумпутук хонтуруолунай үлэлэрин толоро олордохторуна, кылаас аанын тоҥсуйаат, учууталы ким эрэ ыҥыран таһаарбыт.
    Топпоор диэн хос ааттаах уолга кэннигэр олорор кыыс суруйбут үлэтин бэрэбиэркэлэтэ биэрэн эрдэҕинэ, эмискэ дуоска таһыттан саппыкылаах атах тыаһа тыаһаан эрэрэ да, чүмэчилэрин уота биирбиир умуллан хаалбыт. Оҕолор соһуйан маҥнай саҥарбакка иһийбиттэр.
    Дьэ доҕоор, кэлин паартаҕа олорор биир кыыс хатаннык хаһыытаабат дуо! .. Онуоха аан кэннигэр кими эрэ кытары кэпсэтэ турбут учуутал хараҥа кылааска ойон киирбит.
    — Хайа, бу туох буолан чүмэчилэргитин умуллардыгыт?
    Кыыс хаһыытаабытыттан соһуйбут оҕолор учуу­ тал кэннигэр түспүттэр.
    — Уйбаан Хоруонабыс, ким эрэ тыастаахтык хаама

сылдьан чүмэчилэри саба үрүтэлээтэ.
    — Хайдах? ! Тугу сымыйалыыгыт, хонтуруолунай үлэҕитин кыайбаккыт дуо? Олоруҥ, толоро охсуҥ, звонок чугаһаата, — диэт, учуутал остуолугар тиийэн олорон, сурунаалын арыйбыт.
    Итинтэн ыла саҥа оскуола иччилэммитин туһунан сурах төрөппүттэргэ иһиллибит.
    — Киэсээ, эн дириэктэр, туох дьаһалы ылаҕыный, дьиибэҕэ түбэстибит. Бу былыргыта иччилээх, элбэх бандьыыт, кыһыл даҕаны этэрээтэ ытыалаһан өлбүт томтордоро, ону эн олохтоохдьонтон ыйыппаккаҕын сыыспыккын быһыылаах, — диэбитэ Уйбаан Хоруонабыс.
    — Оҕонньоттор бу сири сөп томтор диэбиттэрэ, бу сайда-үүнэ, олохпут тупса турдаҕына, эн былыргы номоҕу итэҕэйэҥҥин абааһы, иччи баар үһү диэн оҕолоргун үөрэппиккин быһыылаах, ол иһин куттастар, иитиигит оннук, — диэн Киэсэ Ханыыла­ йап мөҕүттүбүт.
    — Сарсын киэһэ бүтүн оскуола мунньаҕын ыытыахпыт.
    Субуотаҕа, оскуола уһун көрүдүөрэ, Ильич уота күндээрэн-сандааран, ама, бу үлүгэрдээх үчүгэй тутуулаах, киэҥ-куоҥ сырдык оскуолаҕа туох иччитэ кэлэн куттаталаан холдьоҕуталыай диэбиттии, үөрбүт-көппүт улахан дьонунан, оҕолорунан да туолбут.
    Хас даҕаны учуутал үөрэх үчүгэйдик саҕаламмытын, оҕолор бары кыһаллалларын, бэрээдэктээхтэрин уонна төрөппүттэр көмөлөһөллөрүн туһунан кэпсээбиттэр. Оскуола директора тыл эппит:
    — Биһиги ситиһиибит диэн бу саҥа оскуоланы тутан үчүгэйдик үлэлии олоробут. Үтүө үлэ үчүгэй түмүктээх, сыралаах үлэ махталлаах. Ол гынан ба­ ран, үөрэх түмүктэнэрэ чугаһаан, бу үлүгэрдээх сааскы күннэр үүнэн эрдэхтэринэ, оскуоланы хараардан, араас кэпсээни ыыппыт оҕолор бааллар. Ол бука бары хомсомуоллаахтар, кылаас активистара. Кинилэри кытары үлэни сэкиритээр, кы­ лаас салайааччылара бэйэлэрэ ыытыахтаахтар, өйдөтөн, ыйан-кэрдэн биэриэхтээхтэр этэ. Ол оннугар: “Оскуола былыргы иччилээх томторго тутуллан, бука барыларын үргүтэн, куттаан холдьоҕон эрэрин туһунан кэпсээн уоттуу умайа, күөдьүйэ турара, оройуон киинигэр райкомҥа, райкомолга тиийэ иһиллибитин, ама, ким хайгыаҕай? ! — Киэсэ Ханыылайап иһийбит сааланы, ачыкытын көннөрө-көннөрө, көрүтэлээбит. — Чэ, суох… Суох, табаарыстар, абааһы-иччи диэни сымыйа диэххэ сөп. Ити былыргы дьоннор итэҕэллэрэ киһини-сүөһүнү бүтүннүү куттаабыт. Аныаха диэри итэҕэйэр оҕолору хомсомуол хайдах тулуйан сылдьарый? Истиҥ эрэ, оҕолоор, эһиги ити иччилэри, норуот былыргы дойҕоҕун ончу даҕаны итэҕэйимэҥ!
    Кубулҕаттаах кулун тутар тыаллаах-хаардаах күннэрэ үүммүттэр. Тибии тибэн бурҕачыппыт, киһи сирэйин-хараҕын быһыта охсор сытыы тыала күүһүрбүт.
    Киэсэ Ханыылайап борук-сорукка

түннүк анныгар ыарахан баҕайытык үктэнэр атах тыаһа соторусотору хааман кэлэ-кэлэ сүтэрин дьиктиргээн, аанын баран аһан көрдөҕүнэ - ким да суох.
    Кини эргэ оскуолаҕа соҕотоҕун кэриэтэ олорбут.
    — Эн тоҕо соҕотоҕун олороҕун, сэрэниэххин, ити иччилээх дьиэ ээ, — диэн оҕонньоттор сэрэтэллэрэ да, кини күлэн кэбиһэрэ. Ол эрээри остуораһынан ылбыт Сэһэн Бүөккэ диэн оҕонньоро ардыгар оскуолаҕа хонооччу. Кини саппыкыта суоҕа бэркэ биллэрэ.
    “Сарсын оройуон киинигэр үөрэх салаатын сэбиэдиссэйин көрсүһүөм этэ, хайа уонна сотору оҕолор хайыһарга күрэхтэһэ барыахтара, онуоха үп-харчы эмиэ наада, кыргыттар ырыаҕа, үнкүүгэ үөрэнэллэригэр аҕыйах чааһы биэрэргэ кулууп худруга сөбүлэспитэ”, — итинник саныы-саныы, тэтэрээтин арыйан эрдэҕинэ, таһырдьа күүстээх тыал үрэрэ иһиллибит, сотору эбии күүһүрэн, силлиэрэн, хаары өрүтэ ытыйан барбыт.
    — Тыый! — Диэт, ойон туран түннүгүн сабаары илиитин уунан эрдэҕинэ, холорук бэйэтэ да эргэ түннүк эйэҥэлии турар тааһын үлтү охсон түһэрбит.
    — Тыый, туох ааттаах! — Диэн иһэн иһиттэҕинэ, көрүдүөргэ мааҕыҥҥы саппыкы тыаһа кини остуолун диэри кэлбит. Холоруктаммыт сытыы хаардаах салгын быһыта охсон чүмэчини умуллараатын кытары, остуолга хап-хара илии көстүбүт, кумааҕылары хачыгыратан тугу эрэ көрдүүргэ дылы эбит.
    — Хайа, бу туох үлүгэрэй, кимҥиний? .. Ити учууталлар харчылара ээ! — Диэбит Киэсэ Ханыы­ лайап, кулгааҕар хайдах эрэ: “Харчым ханнаный? ! ” — Диэн хойуу баҕайы саҥа дорҕооно иһиллибитигэр. Онтон мэйиитэ эргийэн оронугар сууллан түспүт.
    Чочумча сыппахтаан, уоскуйан баран, алдьаммыт түннүгүн тааһын, сыттыгынан бүөлүү турдаҕына, остуорас Сэһэн Бүөккэ хараҕын өрө көрбүтүнэн аҕылыы-аҕылыы сүүрэн киирбит.
    — Киэсэ-э, туох буоллуҥ, уоппутун тыал алдьаппыт, урут маннык холорук түспэт буолара… — Дии-дии, Киэсэни өйөөн олоппоско олорпут, уотун умаппыт.
    Хамнаһы дьоҥҥо тарҕаппыттарын кэнниттэн эмискэ директор оскуолаҕа көстүбэтэх. Бырааһынньык чугаһаан, бука бары ырыаҕа-тойукка, кон­ церга бэлэмнэнэ сылдьаллара.
    — Бээ, директорбыт тоҕо сүттэҕэй, көстүбэтэҕэ хас да хонно, — диэн аан маннай Уйбаан Хоруонабыс суохтаабыт, дьонтон ыйыталаспыт, ким даҕа­ ны билбэт.
    — Бачча чугас олорор киһини тоҕо билбэккит? — Диэн Уйбаан Хоруонабыс кыыһырбыт. — Саатар, эн, кассир, билбэккин… Ыл тахсан билэ охсон киир, туох эмэ буолбута буолаарай? .. — Диэбит кини кассирга.
    Сотору кассир кыыс хараҕын өрө көрбүтүнэн сүүрэн киирбит.
    — Директорбыт олус улаханнык, киһини билбэт гына ыалдьа сытар, саҥата да иһиллибэт үлүгэр…
    Итини истээт,

учууталлар бырааһы ыҥырбыттар. Хата быраас сотору кэлбит, оройуонтан массыына чаас курдугунан сылдьар сирэ.
    Балыыһаҕа илдьэн истэхтэринэ, Киэсэ Ханыы­ лайап түөһүн иһэ уотунан аһыйан өй-төй сыппыт. Кини улаатан, үөрэхтэнэн, “иччи-абааһы диэн төрүт суох, сымыйа” диэн санааны туган улааппыта. “Айылҕа кистэлэҥэ, иччини-абааһыны утараҥҥын ыраатыаҥ суоҕа… ” — Диэн аҕата сипсийэр. “Сөпкө этэҕин”, — диэн этэр Киэсэ, өй-төй сытан.
    — Киэсээ, балыыһаҕа чугаһаатыбыт, тулуй, — Сэһэн Бүөккэ саҥатын истэн сэргэхсийэргэ, тыына кэҥииргэ дылы буолбут.

2002 Сыл.