«Мин санаабар, Сонни ол иккис киирсиитин [Мухаммед Алига] бэйэтэ биэрбит буолуохтаах. Андаҕайан туран этэбин. Кини: “Суох, ким эрэ кыайар, ким эрэ хотторор”, — диэбитэ. Онуоха мин: “Бастакы раунҥа дуо?” — диэн ыйыппытым», — диэн кэпсиир Листон огдообото Джеральдин ESPN Classic «SportsCentury» биэриитигэр.
Ринг иһигэр кыыллыы күүстээх Сонни Листон тас олоххо эмиэ оннук этэ, кини олоҕо куруук иирсээннээхтик ааспыта. Төрөөбүт аата Чарльз эрээри, кинини Сонни диэн ааттыыллара. Кини таабырын киһи этэ. Ким да кини хаһан төрөөбүтүн чопчу билбэт. Ол курдук, кини хаһан уонна хайдах өлбүтүн эмиэ ким да билбэт. Бокса куйаардарын ордук Мухаммед Алины кытта (бастакы киирсиитигэр Кассиус Клей диэн аатынан биллэрэ) аан дойду чемпионун аатын иһин икки киирсиитигэр хайдах хотторбута долгутар.
Бу киирсии бүппүтүн кэннэ элбэх ыйытыы хаалбыта. Майами-Бичкэ буолбут бастакы киирсиигэ, Листон сэттис раундха тахсыбатахтыытыгар, «аналлаах хотторуу» буолла диэн саҥа-иҥэ тахсыбыта. Мэн штатын кыра куоратыгар буолбут иккис киирсии өссө элбэх саарбахтааһыны үөскэппитэ, тоҕо диэтэр Листон бастакы раундха нокаукка барбыта. Элбэх киһи бу киириилэр эрдэттэн кэпсэтиллибит буолуохтарын сөп диэн сэрэйэрэ.
Биири чопчу этиэххэ сөп: Листон бокса бэрчээккэтин кэппит дьонтон саамай кутталлаахтарыттан биирдэстэрэ этэ. «Ринг иһигэр Сонни өлөрөр массыына курдук этэ», — диэн эппитэ кини тренердэриттэн биирдэстэрэ Джонни Токко.
Ыарахан ыйааһыҥҥа улахана суох (185 см кэриҥэ), 97 кг ыйааһыннаах боксер бэйэтин сүүнэ сутуруктарынан (38 см) аатын таһаарбыта. Рингэ 50 кыайыылаах (онтон 39-һа нокаут) уонна 4 хотторуулаах этэ, ол эрээри олоҕун тухары 19 төгүл тутулла сылдьыбыта. Кини сэбилэниилээх халабыр уонна полиция үлэһитигэр саба түспүтүн иһин хаайыыга хас да төгүл ууруллубута.
Листон силигэр киирбит криминал аан дойдутун кытта сибээстээх этэ. 1952 сыллаахха икки сыл хаайыыга сытан баран, кинини Сент-Луис мафиозия Джон Витале дьонугар «бэриммиттэрэ». Алта сыл буолан баран, кини контракт иккис аҥарын мафия баһылыктара Фрэнки Карбо уонна Блинки Палермо бас билэр буолбуттара. Кэлин Карбо кистэлэҥнээх бокса киирсиитин тэрийиигэ уонна маахынацияҕа буруйданан хаайыыга барбыта. Листон кинилэр салайыыларынан 12 киирсиини оҥорбута.
1960 сыллаахха, ааҕар-суруйар үөрэҕэ суох киһи, Сенат анал хамыыһыйатыгар боксаҕа мафия сабыдыалын туһунан туоһулаабыта.
1962 сыллаахха Листон Флойд Паттерсону кыайан аан дойду чемпионо буолбутугар, кинини «кыайыллыбат хара күүс» курдук көрөллөрө.
Оҕо сааһа уонна уустук суола
Листон бэйэтин 1932 сыл

ыам ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтүм дии саныыра, ол эрээри ити чопчу буолбатах, онон сорохтор кинини кырдьаҕас буолуон сөп дииллэрэ. Кини Тоби Листон 25 оҕотуттан 24-стэрэ этэ. Арканзас штатын Форест-Сити куоратыттан чугас дьадаҥы балаҕаннаах ыалга төрөөбүтэ. «Оҕо сылдьан тугум да суоҕа: элбэх убай-эдьиий, көмөтө суох ийэ уонна биһигини ахсарбат аҕа. Таҥаспыт-саппыт, атахпыт таҥаһа, аһылыкпыт суоҕа. Аҕам миигин күүскэ үлэлэтэрэ уонна ынырыктык кырбыыра», — диэн кэпсээбитэ.
1946 сыллаахха ийэтэ Сент-Луиска көспүтүгэр, Сонни дьиэтиттэн куотан киниэхэ тиийбитэ. Ааҕар-суруйар үөрэҕэ суох эдэр уол уулуссаҕа олох иһин охсуһар буолбута. 1950 сыллаахха кинини икки бензин кутар станцияны уонна аһылык сирин халаабытын иһин туппуттара. Ол иһин кини 5 сылга хаайыыга ууруллубута.
Джефферсон-Сити куорат хаайыытыгар сытан кини боксанан дьарыктанан барбыта. 1952 сыл алтынньы 30 күнүгэр болдьоҕун иннинэ тахсан, аныгы сылыгар профессиональнай боксаҕа киирбитэ. Кини бастакы профессиональнай киирсиитэ баара-суоҕа 33 сөкүүндэ салҕаммыта: Листон бастакы охсуутунан Дон Смиты суулларбыта.
Листон Сент-Луиска полицейскайдар харахтарыгар куруук хатанар этэ. 1956 сыллаахха полицейскайы кытта иирсэн, кини тобугун тоҕо охсон, сирэйин хайытан, бэстэлиэтин былдьаабыта. Ол иһин кини тогус ый куорат хаайыытыгар сыппыта.
Босхолонон баран эмиэ полицейскайы кытта иирсэн, кинини төбөтүнэн ньээмэй иһигэр уктубута. Ол кэннэ полицейскай сержант Листоҥҥа «куораттан тахсан бар, суох буоллаҕына бэйэҕэр куһаҕан буолуо» диэн сэрэппитэ. Сонни Филадельфияҕа көспүтэ. Онно эмиэ тутулла сылдьыбытын иһин Пенсильвания атлетика хамыыһыйата кинини боксаттан устубута.
Мухаммед Алины кытта киирсии уонна таабырыннаах өлүү
Листон 1962 сыллаахха Чикаго куоракка Флойд Паттерсону 2 мүнүүтэ 6 сөкүүндэ иһигэр нокауттаан чемпион буолбута. Кэлин Паттерсону кытта реваншка эмиэ бастакы раундха кыайбыта.
Ол эрээри 1964 сыллаахха Кассиус Клейы (Мухаммед Али) кытта киириитэ Листон карьератын тохтоппута. Листон эдэр уолу кутталлаах дии санаабакка, киирсиигэ бэлэмнэммэтэҕэ. 7-с раундха Листон тахсыбатахтыытыгар аан дойду соһуйбута. Кини санныбын өлөрдүм диэн быһаарбыта.
1965 сыллаахха реванш буолбута. Али Листону бастакы раундха кылгас охсуунан суулларбыта. Бу охсууну «фантомный удар» (көстүбэт охсуу) диэн ааттыыллар, тоҕо диэтэр охсуу олус күүстээх курдук көстүбэтэҕэ. Кэлин Листон тренердэриттэн биирдэстэрэ эппитинэн, Листон «Хара мусульманнар» (Black Muslims) өлөрүөхтэрэ диэн куттанан аналлаах хотторбут.
Сонни Листон бэйэтэ аналлаах хотторбутум

диэн хаһан да билиммэтэҕэ. Ол эрээри суруналыыс Марк Крам этэринэн, кэлин Листон: «Ол уол [Али] иирээки этэ. Кинини кытта туох да сибээстээх буолуохпун баҕарбатаҕым. Мусульманнар кэлэн испиттэрэ. Ону ким тулуйуой? Ол иһин мин охтубутум. Миигин охсубатахтара», — диэбитэ.
1971 сыл тохсунньу 5 күнүгэр Сонни Листон өлүгүн Лас-Вегаска кэргэнэ булбута. Кини өлбүтэ нэдиэлэ буолбут диэн быһаарбыттара. Официальнайдык «сүрэҕэ тохтообут» диэн суруйбуттара эрээри, илиитигэр укуол суоллара баар этилэр, онон баҕар героинтан өлбүтэ буолуо диэн сабаҕалыыллар. Сорохтор мафия өлөрдө дииллэрэ.
«Листон өлүүтүн дьиҥнээх төрүөтэ — кини иһигэр баар таабырын буолар», — диэн суруйбута Ник Тошес кини туһунан кинигэтигэр.

Бу олус интэриэһинэй ыйытыы! Бокса эйгэтигэр Сонни Листону «дьиҥнээх күүс» (raw power) өлүүтэ диэн сыаналыыллар.

Сонни Листон vs Мухаммед Али

Дьиҥэр, Листон физическай өттүнэн Алины «сиэн» кэбиһиэх курдук этэ. Кини сутуруга Мухаммед Али киэниттэн быдан улахан, күүһэ да элбэх. Ол эрээри Али кинини психология өттүнэн кыайбыта. Листон бэйэтин куттас дьонтон үрдүктүк тутта үөрэммит этэ, онтон Али киниттэн куттамматаҕа, төттөрүтүн, күлүү-оонньуу оҥостубута. Бу Соннины таһыттан таһаарбыта. Өскөтүн Листон бастакы киирсиигэ үчүгэйдик бэлэмнэммитэ буоллар, кини Алины тулутуо суох этэ диэн санааҕа элбэх киһи сөбүлэһэр.

Сонни Листон vs. Айк Ибеабучи: Ким кыайыа этэй?
Бу икки «кыыллыы» күүстээх, ыарахан дьылҕалаах боксердар киирсиилэрэ бокса устуоруйатыгар саамай тыҥааһыннаах хапсыһыы буолуо этэ.

1. Физическай күүс:

• Листон: Сүүнэ күүстээх джеб (инники илиитинэн охсуу) уонна олус уһун илиилээх этэ. Кини джеба атын дьон күүстээх охсуутун (power punch) курдук этэ.
• Ибеабучи: Айк — бу «тимир» киһи. Кини Дэвид Туаны кытта киирсэригэр ыарахан ыйааһыҥҥа рекорд олохтообута (хас биирдии раунд аайы ортотунан 80-тан тахса охсууну оҥороро). Кини тулуура (endurance) уонна төбөтүн кытаанаҕа киһи итэҕэйбэт таһымыгар этэ.

2. Психология:

• Бу икки боксер иккиэн өй-санаа өттүнэн уустук дьон этилэр. Иккиэн ринг таһыгар элбэх кыһалҕалаахтар.

3. Киирсии хаамыыта:

• Листон бастакы раундтарга Ибеабучины тохтото сатыа этэ. Өскөтүн Сонни бэйэтин күүстээх джебынан Айкка чугаһыаххын биэрбэтэҕинэ, Листон оччоҕо очкуонан кыайыан сөп.
• Ол эрээри, Ибеабучи Дэвид Туа саамай күүстээх охсууларын тулуйбутун өйдүөххэ наада. Айк хаһан да аччаабат «пресс» (баттал) оҥорор этэ. Өскөтүн киирсии 6-7 раундтан тахса салҕаннаҕына, Ибеабучи бэйэтин феноменальнай тулуурунан Листону сылатыа этэ.
  Түмүк санаа:
  Мин санаабар, бу Айк Ибеабучи кыайыытынан

  түмүктэниэ этэ. Листон олус күүстээх эрээри, Ибеабучи курдук тохтообот «терминаторы» тохтоторго кини тулуура тиийбэт буолуон сөп. Ибеабучи Листон охсууларын тулуйан баран, кинини кэлин раундтарга охтороро буолуо.
  Эн бэйэҥ туох дии саныыгын? Листон джеба Ибеабучины чугаһаппат кыахтаах дуу, эбэтэр Айк батталынан кыайыа этэ дуу?