Содержание

• ТААЙЫЛЛЫБАТАХ ТААБЫРЫН

(Сэрии бэтэрээнэ Д. С. Левин сырдык кэриэһигэр)
    Урукку, киэҥник аатырбыт-сураҕырбыт, үтүөлүүн-мөкүлүүн дьон бөҕө тиэстибит Күөх Баһаар. Манна Кавказтан биитэр Орто Азияттан төрүттээх дьон мас буочукалартан кыһыл арыгыны атыылыыллар. Күлтэйбит истээх мас буочукалар аттыларыгар, биллэн турар, ордук арыгыһыттар тоҕуоруһаллар. Муусука, ырыа-тойук дуораһыйар. Дьээбэни-хообону истээччилэри кэпсээн-ипсээн астына күллэртиир «артыыстар» эмиэ бааллар. Биир мара таҥастаах гынан баран, интэлигиэн көрүҥнээх, кыырыктыйан эрэр хойуу, өрүкүйбүт баттахтаах, үүн тиэрбэһинии киэҥ арылхай харахтаах, түс-бас киһи бэйэтэ айбыт хоһооннорун ис-иһиттэн имэҥирэн доргуччу ааҕар:

    Луҥха эбэм халаанныран,
    Туолан устар сүүрүгэ,
    Эдэр кыыстыы тэһиин тутан,
    Эҥсэн түһэр Лиэнэҕэ…

    Хоһоон ааҕыллан бүтээтин кытта ытыс тыаһа өрө хабыллар. «Өссө, өссө, Уйбаан», - диэн көрдөһөөччү элбиир. Уйбаан диэн сүрэхтиир киһилэрэ ыарыы барбат, көрдөһүүнү улгумнук ылынар.

    Кэнэнигэ, тумулга,
    Кириэс бөҕө килбэйэн,
    Киһи кутун ургутэр…
    Хоһоон ааҕааччы орто холуочук быһыылаах, иннин диэки нөрүс гынар уонна хааннааҕынан хаһылыччы көрөөт, киһи укуоҕа кыйыаҕынан хабырынан кычыгыратар. Тула турааччылар сибигинэһэн кэпсэтиилэриттэн иһиттэххэ, политическай дьыалаҕа түбэһэн, аҕыс сыл хаайыыга сылдьан баран, субу аҕай босхоломмут учуутал, поэт…
    Итинтэн чугас санаарҕабыллаах муусука энэлийэр. Хормуоскаһыт - икки атаҕа суох инбэлиит саллаат, ырыа толорооччу - холун ортотунан хаҥас илиитэ суох Дэниис диэн отуччалаах киһи. Куолаһа нарын, кылыһахтаан ылар, үрдүү, намтыы доллоһуйар…

    Вьется в тесной печурке огонь,
    На поленьях смола как слеза.
    И в землянке играет гармонь
    Про улыбку твои и глаза.
    Про тебя мне шептали кусты
    В белоснежных полях под Москвой.
    Я хочу, чтобы услышала ты
    Как тоскует мой голос живой.
    Ты сейчас далеко-далеко,
    Между нами снега и снега.
    До тебя мне дойти не легко,
    А до смерти четыре шага…

    Истээччилэр көхтөөхтүк ытыстарын таһыналлар. «Бис! » Диэн хаһыытыыллар. Салгыы «Хараҥа түүн», «Катюша», сахалыы «Хайыһар», «Сталин үрүҥ кун сырдыга», онтон да атын ырыалар толоруллаллар. Толорооччулар икки ардыларыгар ууруллубут хортууска угуллар бытархай харчылар тыастара лып-лыҥкынас. Репертуардара бүппүтүн кэннэ били дьон хортуус иһигэр мунньуллубут харчыны тебе аҥардыы үллэстээт, икки аҥыы дьиэлэригэр тарҕаһаллар. Икки атаҕа суох саллаат муҥнаах көлөөскөтүн, мантан бэрт чугас баар хаарбах дьиэ диэки хайыһыннарар. Уонуттан эрэ тахсыбыт дьүдьэх уол кэнниттэн

үтэн көмөлөһөр. Оттон быһый атахтаах Дэниис дьукаах олорор оҕонньоругар, лааппыттан атыыласпыт килиэбин, халбаһыы, туустаах сибиинньэ сыатын сыыһын кэһиилэнэн, ньачаас элээрдэн тиийэр. Оччотооҕу кырыымчык кэмҥэ Дэниис аҕалбыта туохха да бэриллибэт күндү ас. Киэһээҥҥи аһылыктарын үссэнэн, сүүс грамм испиири уулаан уостарынан үллэстээт, дьиэлээх киһи - Амыдай Амыын эгди буолар уонна Дэниис үйэтин-сааһын тухары умнубат сүбэтин-аматын биэрэр:
    - Тоойуом, Дэниис, - диир оҕонньор дьиппинийэн олорон. - Өһүргэнимэ, кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэтэр куолута… Бу маннык ытыскын тоһуйан уһун оту оттообоккун. Өрүү харамматах дьүһүннэнэн, хаан-чаҕаан сэбэрэлэнэн, ньүдьү-балай дьүһүннэнэн сылдьарыҥ сатаммат. Эдэр саас уһаабат, күүс эстиэҕэ, күдэх бүтүөҕэ. Оччоҕо оттон-мастан тутуһан өрүһүнүөм, өрө охсунуом диэмэ. Олох дьэбэрэтигэр супту оботторор, тахсыбат гына батыллар, дьуоҕаран хаалар кэбэҕэс. Онон эйиэхэ биир эрэ суол хаалар - дойдугун быс. Абаҕам үчүгэй киһи диигин. Онно тиий, быстар-ойдор күҥҥэр суон дурда, халыҥ хахха буолуоҕа. Айаҥҥа өйүө-тайма наада. Уонча хонукка баһаарга сылдьан, үп оҕотуна мунньуна түс. Дьэ, ол кэннэ, баһыҥ байҕал, кутуругуҥ куйаар.
    Дэниис оҕонньор сүбэтин иккистээн, үһүстээн этиппэккэ ылыммыта. Барар сирэ баҕана, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан муҥурдаммыт киһиэхэ үүт-хайаҕас көһүннэҕэ ити дии! Онон таһаҕас тиэйэр катер баарсатыгар босхо олорсон дойдутун, Кэнэни, быспыта. Тиийбитигэр абаҕата Сэҥниир Сэмэн үөрүүнэн көрсүбүтэ. Үөрүмүнэ, өлбүт сурдьун чороҥ соҕотох оҕото, сэриигэ барыаҕыттан ууга тааһы бырахпыттыы сураҕа-садьыга суох таһыччы сүтэн хаалбыт, умнууга барбыт сиэнэ эмискэ күөрэс гына түспүтүгэр.
    Сэҥниирдээх инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан арыычча олороохтууллара. Ынахтара Маҕааччыйа, саҥаһа этэринэн, үүтэ чөчөгөй тэҥэ, хойуу. Уһаайбаларыгар ыстыбыт ньэһимиэннэрэ буһан, быйыл үүммүт сиэмэ бурдугунан хатаҕаланаллар. Дэниис аҕалбыт кыра харчытыгар «Дорообо» кирпииччэ чэйи, эмээхсиҥҥэ бэлэх сиидэс былааты, сэбирдэх табаҕы атыыласпыттара.
    Манна сүүрбэччэ дьиэлээх кырымахтаах хара саһылы иитэр пиэрмэ баара. Муҥур тойонноро тор курдук маҥан бытыктаах нууччалыы сэбэрэлээх Алексей Елисеевич кырдьаҕас. Норуот өстөөҕөр күтүрэнэн, ханнык эрэ наркомтан туоратыллыбыт киһи киэнэ кэрэмэһэ, саха киэнэ саарына. Мас хайдыбытыныы көнө, судургу. Албын-көлдьүн, халбархай майгылаах дьону тириитин таһынан ылынар, бөһүөлэктэн муус ураҕаһынан үүрэр. Дириэктэр эппитэ - сокуон. Хаһаайыстыбанньык бэрдэ. Быйыл көлө аттарыгар сиэтэргэ сөп буолар

оту бэлэмнээһин кэнниттэн, хонтуора уонна начаалынай оскуола дьиэтэ тутуллуохтара. Тутуу бэһэ охторуллан тыаҕа бэлэм сытар. Сыарҕа хаара түстэр эрэ таһыллыахтаах. Онуоха аналлаах бөҕө-таҕа сыарҕалар оҥоһуллубуттара. Сайын сыһыыга көҥүл мэччийэн, уойбут-топпут көлүүр аттара, кыһаллыахтара баара дуо - ньылбырыта соһуохтара турдаҕа!
    Дэниис оттооһуну ойоҕостон көрөн турбат. Хотуурун кууктатыгар быа баайан саа курдук кэтэн баран, от охсон бастыҥнартан хаалсыбатын дьон сөҕөр. Кыдамалыыр, бугулу сугэр, арай киниэхэ мунньуу кыайтарбат. Урут сэриигэ оһоллонуон иннинэ учугэй болуотунньугунан биллэрэ. Онтукатын чөлүгэр түһэрэр баҕалаах этэ. Баҕалаах баҕанаҕа ыттар. Куобахха туһахтаабыта буолан, ойуурга баран сүтэн хаалара. Тутуу маһа кэрдиллибит сиригэр тиийэн, бэрэбинэни сирэйдии суорарга холоммута. Бастаан утаа кыаллыбатаҕа. Аҥар илии аата, аҥар илии. Эллэһэн-эллэһэн, син сатыыр буолбута. Суоран кырылаппыта, сугэтин суола суох, устуруустаабыт тэҥэ кылааккай этэ. Сүүрбэччэ маһы суораат, дириэктэргэ тиийэн тутуу биригээдэтигэр ыларыгар көрдөспүтэ. Анарааҥҥыта, ылымматтыы, арааһа, инникигэ хайыҥ охсунан кыккыраччы аккаастаабыта.
    - Дэниис, бэйэҥ бэйэҕинэн буолары-хаалары тыллаһыма. Тутуу үлэтэ уустук, оннооҕор муус доруобай дьон ычахтаһаллар. Тылбын өлөртөрдүм диэҥҥин хомойо сылдьаайаҕын.
    Дэниис тойонугар кистэлэҥин кэпсээн биэрбитигэр, тыаҕа биригэдьиири ыытан, көрөн кэлэригэр эппитэ. Киһитэ киэһэ, дириэктэригэр тугу билбитин кэпсээн баран, эппитэ:
    - Дьэ, Өлөксөөй, Дэнииһи биригээдэбэр биир тыла суох ылабын. Суорбута - маастар суоруута. Эҕилэ-бугула суох, көбүс-көнө, бэл сугэтин суола көстүбэт, устуруустаабыт тэҥэ. Хаҥас илиитэ холун аҥарыгар диэри суох, киһи аҥара киһи итинник ыраас туттуулааҕын көрөммүн сөрү диэн сөхтүм, бэри диэн бэркиһээтим.
    Дэниис биригээдэ биир тутаах үлэһитинэн буолбута. Маһы үөһэ таһаарыыга бэрэбинэ суон өттүн көтөҕөрө. Маастар быһыытынан билиниллэн, наар муннук таһаарыытыгар туруоруллубута.
    Тус олоҕор да табыллыбыта. Сүрэҕинэн сөбүлээн, хараҕынан таптаан, кыылы аһатыыга повардыыр, эдэркээн Балбаараны ойох ылбыта. Субуруччу түөрт уол оҕону, биир кыыһы төрөппүтэ. Дьиэ туттан көһөн киирбитэ. Ынах, сылгы ииттэн, бырбааччы хаһаайыстыбаламмыта.
    Барыга-бары дэгиттэр этэ. Илимнииригэр эрдии хаҥас өттүн атаҕынан олуйан, сатабыллаахтык эрдинэрэ. Сааны оҕо оонньуурунуу чэпчэкитик тутан, куһу олоххо да, көтөн истэҕинэ да сыыспакка бэргэнник ытара. Байанайдаах булчут дэппитэ. Тайаҕы, эһэни, кылааннаах түүлээҕи сонордуура. Сорох баһыйтарбыт

дьон ордугурҕаан, араастаан холуннара, намтата сатыыллара. Олор «үтүөлэринэн» Холо Суох диэн хос аат иҥэриллибитэ. Туох да диэтиннэр, Дэниис көхсө саҕаҕы кытта ыпсар. Турба диэн оттонор толоон иэнин курдук дэлэй. Кинини туората сатыыр холур дьон тугунан да киирэн-тахсан, хобу-сиби иитэн ымытыннарбатахтара. Көнөтүн курдук көнө, холкутун курдук холку этэ.
    Кини үлэһитэ, сатабыла уос номоҕор киирэн холобурга сылдьара. Оҕонньоттор Дэниистэн салланнар, истибэтигэр кини туһунан отур-ботур кэпсэтэллэрэ. Дэниис ситиһиитин төрүөтүнэн кини сэрии иннинээҕи олоҕо, үлэтэ-хамнаһа, айанасырыыта буоларын саамай сөпкө бэлиэтээбиттэрэ. Мантан биэрэстэ кэриҥнээх сиргэ баар «Саҥа олох» холкуос тарбахха баттанар чулуу үлэһитэ буолара мэлдьэһиллибэт. Бастыҥ бо­ луотунньугунан, отчутунан-масчытынан, сорсуннаах сонордьутунан биллэрэ. Ыһыахтарга илииатах оонньуутугар кыттан мүһэ бөҕөнү ылара. Киэҥ иһит салааһыннаах, ол кэһиэҕэ сырыттаҕа. Ити кэннэ соххор илиилээх дьон күүстэрэ-күдэхтэрэ өлүөр өттүлэригэр көһөн биэрэр дииллэрэ олоҕо суох буолбатах. Бу сэлэһии түмүгэр оҕонньоттор бас-көс кырдьаҕастара эппитэ: «Төһө да оннугун иһин, Дэниис булгуруйбат бөҕө санаалаах киһи эбит. Атын буоллар, ыар дьылҕатыгар бас бэринэн, бүттүм диэн сууланан баран, сытынан кэбиһиэ этэ. Оттон биһиги Дэнииспит санаата кытаанаҕынан, олоххо тардыһар күүһүнэн киниэ­ хэ тэҥнэһэр киһини булбаккын».
    Сэҥниир этэринэн, хотуур, сүгэ угун тутта да, сонно тута от охсон, мас суоран барбатаҕа. Икки ый устата ойуурга тахсан, ходуһаҕа киирэн ким да көрбөтүнэн эрчиллии бөҕөнү эрчиллибит, этин-сиинин, өлүөр илиитин үөрэплит. Онуоха тулуйуу-тэһийии наада. Итини «ким көрдүүр көмүһү, сылдьыбыт сыыһы булар» диэн этэн эрдэхтэрэ.

    Дэнииһи кытта олбуорунан быысаһан олорор Аччыгый Уйбаан алдьархайга түбэспитин туһунан дьулаан сурах, сэтиэнэххэ уоту аспыттыы, суһаллык тарҕана охсубута: «От кэбиһиитигэр сылдьан, аҕыйах бугул быраҕыллыбыт сыһылбатыгар олоробун диэн иэдээҥҥэ түбэспит. Ол мас адарай сыарҕа оҥхойго охсуллуутугар биһиги киһибитин өрө охсон кэбиспит. Эһиллиитигэр сиһин тоноҕоһун булгу түһэн, баҕалыы сыылан хаалбыт». «Оо, барахсан. Сатыы хаампатаҕын, атах тардыстаары, былаҕайга былдьаннаҕа». Ол иһин этэллэр «киһини күҥҥэ түөрт уон оһол күүтэр» диэн.
    Сурдьа Баһылайчаан, кыра эрдэҕиттэн төрөппүт оҕотунуу көрбүт-истибит кийиит кыыс кинини кыра оҕо курдук бүөбэйдээбиттэрэ, көрбүттэрэ-харайбыттара, илиитинэн салайар көлөөскөтүгэр олордон биэрэллэрэ.
    Дэниис ыалын олус аһынара. Күнү көтүппэккэ киирэн кэпсэтэрэ,

истибит сонунун кэпсээн аралдьытара. Ол эрээри, кини өйүттэн-санаатыттан бу киһиэхэ хайдах гынан көмөлөһүөххэ, эрэйинкыһалҕатын чэпчэтиэххэ сөбүй диэн санаа арахпат этэ. Кини оһолломмут киһи салайар звенотун окко туттуллар сэбинэн-сэбиргэлинэн толору хааччыйарын бэркэ билэрэ. Сүбэлээбитэ…
    Онтуката сииктээх буорга түспүт сиэмэ тэҥэ буолбута. Дэниис, ылгын табаарыһыгар тиийэн мэктиэтигэр бэйэтэ маһы быһа түһэр, анаан-минээн хатарыллыбыт быһаҕы оҥорторон Уйбааҥҥа аҕалан биэрбитэ уонна ханарытан: «Таах олоруохтааҕар кыҥыы-кыҥыы кыс, оччойо-оччойо оҥо хас», - диэбитэ. Уйбаан, төрүкүттэн тииҥ өйдөөх муҥутаан, ону сыыска түһэрбэтэҕэ. Бастаан оҕо оонньуурдара - мас ат, мас ынах, оҕус, чаачар саа оҥоһуллубуттара. Оҕо-аймах Уйбаан дьиэтин аанын саппат буолбута. Биригэдьиирдэр киниэхэ орох тэппиттэрэ: «Уйбаан, хотоҥҥо саах күрдьэр күрдьэҕэ суох иэдэйдибит». «Уйбаан, от үлэтэ ыы муннуга ыган кэллэ, быыһаа-абыраа, кыраабыл», - дии-дии холкуос кырасаабыссалара аанын сап­ пат буолбуттара. Ааттаах-суоллаах от кэбиһээччи Дөйүтэр: «Атырдьах, кыдама наада», - диэн киирэрэ. Ону көрдөһөр киһилэрэ лоп-бааччы толороро.
    Уйбаан, былыттаах халлаанныы бүдүгүрбүт сирэйэ-хараҕа сырдаан, сарсыарда саһара кыыспыт халлаан саҕаҕын тэҥэ тэтэрэ кыыспыта. Оттон биһиги сэмэй Дэнииспит кимиэхэ да биллибэтинэн күлүгэр имнэммитэ…
    Киһи сүбэтин ылыммат, харыйаны таҥнары соспут курдук сордоохтор бааллар ээ.

ТААЙЫЛЛЫБАТАХ ТААБЫРЫН

    Дэниис ийэтинэн эһэтэ Байбары, ортотугар арыыарыы бөлкөй талахтардаах киэҥ нэлэмэн сыһыыны үллүйбүт халыҥ тоҥуу хаары хайа тыыран, унуоргу үрдүк мыраан тэллэҕин саба үүммүт харыйа ойууру туһаайан айаннаан иһэр. Булчут хайыһарынан тэлбит суола көнөтүн эриэхсит! Онтуката биир да сиргэ өҕүллэн көрбөтөх - кыл ситиини чиккэччи тарпыттыы көбүс-көнөтүк субулла сытар.
    Харыйа ойуур саҕатыгар тиийиитигэр Байбары суолун туруору эниэлээх кыра үрэх бүөлүү түстэ. Сааһыра да бардар кэтэмэҕэйдии барбакка, сыыр бэтэрээ чабырҕайыттан от үрэх диэки таҥнары анньынан кэбистэ. Хайыһара кыратык батыллан ылла. Байбары онтон иҥнэн-толлон турбата, тайах маһынан күүскэ чиэстэнэн, үрэх нөҥүө сыырыгар өрө батыччахтаан тахсаат, салгыы хаамта. Эһитэ охсон өрө тыынан ылбахтаабытыттан, аҕылаабыта ааһан хаалла. Түөрт атахтаах эккирэтиитигэр сыл­ дьан, тэгил сирдэри тилийэ хаампыт, эт-хаан өттүнэн эрчиллибит киһи итини таһаҕас оҥостуо баара дуо? ! Атын буоллар сүрэҕэ айаҕар тахсан, тыынын кыайан ылбакка, өрө бөтүөхтүү туруо эбитэ буолуо.
    Ол эрээри күөмэйэ кычыгыланан, бүтэҥитик көхсүн этитэн

ылла. Ити табах кыыбаҕата тэһитэ кэйиэлиир. Хайыһарын устубакка эрэ аттынааҕы арыҥахха кэдэччи соҕус, кырыыбалыы тугган олордо. Табахтыахха диэтэххэ биир туһунан бодьуус. Туох ханнык иннинэ удьурхай хамсаҕар кырбаммыт сэбирдэх табаҕы томточчу кутан баран, тойон эрбэҕиҥ төбөтүнэн тимирчи баттаан, чиҥэтэн биэриэхтээххин. Аны, хататынан чокуур тааһы сардырҕаччы охсуолаан кыым саҕыахтааххын. Ол эрэ кэнниттэн хатан, чаркааскай табах начата сыһар уохтаах буруотун эҕирийэн ылар кыахтанаҕын. Оччоҕо сонно тута сүрэҕиҥ тэбиитэ түргэтээн, тымырдарыҥ устун хааныҥ тыгыалыы тэбиэлээбитинэн барар, хараҕыҥ сырдаан, өйүҥ-санааҥ дьэҥкэрэн кэлэр.
    Байбары хамсатын соппойо-соппойо наҕылыйан олорон арааһы эргитэ санаата. Өйүгэр кинини тулалаан турар бу айгыр-силик айылҕа сайыҥҥы хартыыната субу баардыы тиллэн кэлэргэ дылы гынар. Ити билигин туораабыт үрэҕэ Чыырыйа диэн ааттаах. Маһынан-отунан саба үүнэн, чыкыкурус, бүрэ көрүҥнээҕиттэн күрүлүүр күнүс да түүҥҥү улук уутуттан өссө да уһукта иликтии, оргууй аҥаарыйа устар. Ардыгар туох эрэ туора, дьэгин тыастан соһуйан дьигис гынар курдук уонна соһуйбутун биллэрэн, бэрт симиктик кылыгырыы тыаһаан ылбахтыыр.
    Онтон оһон эрэр омоон суолу батан барбахтыыргын кытта, ойдом, тулаайахсыйан турар үрдүк булгунньах харахха быраҕыллыаҕа. Алларааттан үөһээҥҥэ диэри түүлээн эрэр ыт уорҕатын нэгирбит түүтүгэр майгынныыр сыыс отунан, муоҕунан саба үүммүт. Булгунньах чой оройо муос тараҕай. Онтон халтарыйан буор, кумах саккырыы тохтор. Булгунньах кэтэх өттө аабы талахтаах, уулаах аҥхай ардайдаах түҥкэтэх сиилээн сир. Байбары биирдэ, ыкса күһүн, хараҥаҕа ылларан, манан ааһан истэҕинэ, модьугу кынатын кынатыгар охсуолуу-охсуолуу удаҕан курдук үөһүн тартарарын, алларастыырын истэн иэнэ кэдэҥнээн ылбыттааҕа.
    Былыр кырдьаҕастар маннык түҥкэтэх, үрэх баһа сиргэ суор саарыыр диир буолаллара. Ойууттар таптаан ымыы оҥостор ол ытык көтөрдөргө кус курдук саараан сатыылаабыта иһиллибэт. Арааһа, киһитэ-сүөһүтэ суох түҥкэтэх түбэни таптаан, төрүүр-ууһуур сир оҥосторун иһин ханарытан итинник усках кэпсээни тарҕаттахтара.
    Булчут айанын салгыыр сыаллаах арыҥахтан ойон турда, итиэннэ матаҕа курдук иһиттэн иҥнибэккэ, өрүү сулбу түһэ сылдьар хасхайбыт киэҥ ыстаанын аллараттан өрө баһан ылан үөһэ тардынна. Байбары диэн ааты, арааһа, итиннэ сыһыаран иҥэрбиттэр быһыылаах. Онуоха кып-кылгас атахтарынан кыараҕас-кыараҕастык атыллаан, хааман бойбороҥнуура да эбиискэлэстэҕэ буолуо.
    Байбары, били булгунньаҕы уонна кэтэҕинээҕи дулҕалаах аҥхайы ааһан хоп-хойуу

харыйанан саба үүммүт сыҥ ойуурга киирээт, чыҥха атын эйгэҕэ баар буола түстэ. Харыйа ойуур иһэ ордук сайынын уратылаах. Салгына киһи тыына-быара хаайтарыах айылаах көймөстөн аҕай турар буолар. Халлаан өрөһөтүн сытыы, уһуктаах чыпчаалларынан тэһэ үүттүү, өрө хороспут харыйалар күн сырдыгын күөнтээн, ойуур иһэ күрүлүүр күнүс даҕаны үдүк-бадык. Кыҥастаһа да сатаатаргын манна туох баар барыта чуолкайдык көстүбэт, хайдах эрэ өҥө, кырааската суураллан, өлбөөдүйэн хаалар. Арай, араас от-мас быыһыттан кытыан сэбирдэҕэ кыһыл торҕо кырадаһына буолан кутаалана умайара, бу биир күдьүс бороҥ көстүүнү арыыйда сэргэхситэр.
    Маннык сиргэ өр сырыттаххына киһи кутунсүрүн олус баттыыр. Тоҕо эрэ сэниэҥ эстэн нукаай буолан хаалаҕын, төбөҥ ыалдьар, сүрэҕиҥ өлөхсүйэр. Байбары ити туохтан буоларын билбэт эрээри, саба быраҕан сибиэннээх сир быһыылаах диэн быһаарар. Ол да үрдүнэн тыалтан-куустан хахха диэн үүтээнин бу харыйа ойуур иһигэр туттубута. Кыттыгаһа Харытыан оҕонньор да ону утарсыбатаҕа.
    Байбары, үүтээнигэр тиийээт, түбүк бөҕөҕө түстэ. Туох ханнык иннинэ көмүлүөк оһоҕун тигинэччи отгон кэбистэ. Онтон муус көйөн киллэрэн уулаата. Чэй өрүннэ, эттээх миинин тобоҕун ыраахтан суоһатан, сылыта уурда. Чаанньыга оргуйбутун, миинэ сылыйбытын кэннэ, наҕылыччы олорон, тото-хана аһаата. Ол кэнниттэн кэлэн иһэн өлөрбүт икки тииҥин сүлэн таҥастаабытынан барда. Өр гыныа баара дуо, начаас ньылбырыта тыытан, сып-сап ыраастаан, тиирэн кэбистэ. Итиэннэ оһохтон тэйиччи аргы маска хатара уурталаата. Тириилэрэ туох да дьиэгэ суохтар. Маска сөрөөн ыппыт буолан, тииҥнэрин аахтара төбөлөрүгэр түһэртээбит. Субуйааҥкыта да көнөтө сыттаҕа. Тиэтэлгэ аанньа кыҥаабакка туһаайа да тутан ыттаҕына сыыспат, булдун тыын сирин тобулу сүүрпүт буолар. Бай­ бары күннээҕи үлэтин үмүрүппүт киһи быһыытынан, атаҕын оллооннуу ууран олорон наҕылыччы табахтаата. Онтон тахсан киирэ таарыйа, таһырдьаттан уккунньах көтөҕөн киллэрэн, оһоҕор укта. Оччоҕо уота сарсыардааҥҥа диэри умуллубакка оргууй суойан сыыгыныы, умайа сытыаҕа.
    Булчут оронун оҥостон сытта да, уута төрүт көтөн хаалбыт. Бу сытан быйыл күһүн буолбут биир дьикти түбэлтэни өйдөөн кэллэ. Тайах сойуотугар сыддьан, аһаҕас халпаан анныгар хонорго күһэллибитэ. Тиит төрдүгэр көхсүнэн өйөнөн, күүскэ оттуллубут кутаа суоһугар тартаран, утуктуу олордоҕуна, чэпчэки баҕайы уллуҥахтаах киһи хааман сыбдыйан кэлэн, сүүһүн тутан көрбүтэ. Ытыһа бу сылааһын, сымнаҕаһын эриэхсит! Байбары сонно тута уһуктан, хараҕын аспыта, аттыгар ким да суоҕа. Арай, былыта суох ыраас

халлааҥҥа сулустар сып-сытыытык дьиримнэһэ тураллара. Итинник түбэлтэҕэ киһи улаханнык куттанан, куойан куйахата түрүтэ тардыан сөптөөҕө да, кыһаллыбатаҕа. Халлаан илин саҕаҕа быһах биитинии кылбайа сырдаан эрэриттэн, күһүҥнү кылгас күнү өрүскэлэһэр сыаллаах ойон туран, уоттаах чохтору чөмөхтүү тардан, чаанньыкгаах чэйин сылыта уурбута. Онтуката тута сырдьыгыныы тыаһаан барбыта. Солоҕурбут чэй иһэргэ төһө да хабархай амтаннааҕын иһин, эти-хааны ибис-итиинэн угуттуу, киһиэхэ күүс, эрчим уга охсорунан уратылаах. Бай­ бары арыылаах лэппиэскэни мотуйбутуттан «тиҥ» гына түспүтэ. Ити кэннэ ботуоҥкатын сүгээт, үүтээнин туһаайыытын тутан, тиэтэйэ-саарайа хаама турбута.
    Чараас сис тыаны быһа охсон, Чыырыйа урэх ыт мунна баппат иһиригинэн саба үүммүт, эмиэ аабы талах быыраайылаах түҥкэтэх түбэлэриттэн биирдэстэригэр кэтиллэ түспүтэ. Уҥуоргу чогдоот кытыл лиҥкинэһэ үүммүт бөдөҥ чаллах тииттэрин күлүктэрэ үрэх чүөмпэтигэр түһэн таҥнары хойуостаммыттар этэ. Арай онно көрдөҕүнэ биир сиҥнибит тиит сыгынаҕа «тиллэн», силистэрин адаарыппытынан туран кэлэргэ дылы гыммыта. Байбары ити туох күлүгэ буоларын тута сэрэйбитэ, итиэннэ сүгэ сылдьар тууккатын хаба тардан ылан үөмпүтүнэн барбыта. Саа тэбиитигэр диэри иһирдьэ киирээт, саатын бэлэм туппутунан төбөтүн өндөппүтэ - аарыма атыыр тайах киһи сибикитин билбэккэ, нус-хас сытар тыһытын тула хаамыталыы сылдьара. Анарааҥҥыта доҕоро туохтан эрэ сибиэркээбитин тута билэн, ойон туруутугар Байбарыга ойоҕоһунан буола түспүтэ. Булчут тыһы кыыл хонноҕун аннын кыҥаат, элбэрээгин төлө тардан кэбиспитэ. Тайах, харыс да халбарыйбакка эрэ, турбут сиригэр охтубута. Атыыра эрэйдээх таныытын тардырҕатаат, өрө холоруктаан ылбыта. Ити кэмҥэ Байбары, түргэн тутуу муҥутаан, иккиһин ытан доргуппута. Инньэ гынан Бай­ бары хара тыа икки маанылаах кыылын биир сиргэ охторор дьолуоланан турардаах. Кэнники өйдөөтөххө, Байанай илэ бэйэтинэн кэлэн, булка ыҥыран, сүүһүн тутан көрбүт эбит. Ол иһин даҕаны, ытыһа сылааһа бэрт этэ…
    Байбары, ити сытан утуйбутун билбэккэ хаалбыта. Кини эмискэ уһуктан кэлбитэ, итиэннэ сонно тута оһох кэннигэр ыт хороону хаһарыгар маарынныыр тыаһы истибитэ. Олус дьиктиргээбитэ. Кырынаас киирбит буоллаҕа дии санаабыта. Ту­ ран тымтык уматыммыта уонна оһох кэннин сырдатан өр сыныйан көрбүтэ даҕаны, ханнык да кыыл баар сибикитин билбэтэҕэ. Уккунньаҕын эргитэн биэрэн баран оронугар сыппыта да, уута көтөн хаалбыт этэ. Итинник түбэлтэҕэ ахсаан ааҕыахтааххын эбэтэр олоххор буолбут үчүгэй түбэлтэлэри саныахтааххын. Байбары бу күн сири­

гэр түөрт уон түөрт сыл олорбутун усталаахтуоратыгар дьол, үөрүү тосхойбута үгүс ини. Олортон кини ордук оҕо эрдэҕинээҕитин умнубаттык өйдүүр. Сааскы сылаас ардахтартан өрө үтэн эрэр өлгөм оттоох өҥ кырыска тиэрэ түһэн, киҥкиниир киэҥ халлаан түгэҕэ көстүбэт дириҥ далай киэлитин одуулуу сыппыта. Кыркаҕа суох ыраас дуолга күн, көмүс кытыйа буолан, сардаҥа ардаҕынан кутаалана умайара. Таҥара кийиитэ от күөҕүнэн күлүмүрдүү күлэрэ. Ол одун халлаан улаҕатын булларбын диэбиттии, боруллуо-хотой кыраман үрдүккэ өрө күпсүйэн тахсан, оргууй эргийэ көтө сылдьара. Халлаан эчи үрдүгүн, эчи киэҥин, дэлэйин! Муҥурун булларбат сүдү көстүү! Оо, ол боруллуо курдук кый-бырах үрдүккэ кыырайа көтөн тахсыбыт киһи баар ини! Байбары хаһан сырдыырынан уонна хаһан хараҥарарынан сылыктаан чаһы оҥостон кэбиспит халлаанын мэлдьи күн ахсын көрдөр даҕаны, ол оҕо эрдэҕинээҕитин курдук уратытык сөҕөн-махтайан дууһата өрүкүйбүтүн өйдөөбөт. Оннук дьикти көстүү, арааһа, иккистээн хатыламмата буолуо.
    Оннук ис-иһиттэн иэйэн манньыйа саныы-саныы уот диэки хайыһан сыттаҕына, арай сирэйин туһаайыытынан таба тириитэ арбаҕас сон сиэҕэ оргууй чугаһаан иһэр эбит. Сиэх көҥдөй, илиитэ суох. Байбары хаһыытаабытынан ойон турда. Биллэн турар, аттыгар туох да суох. Быһаҕын, сүгэтин, субуйааҥкы саатын, быһата дууһатын көмүскэниэх айылаах сэбин-сэбиргэлин бүтүннүүтүн аҕалан, оронун аттыгар уурталаата уонна оһоҕор мас быраҕан уотун күөдьүтэн биэрдэ. Ити кэннэ таһырдьаттан сыа, арыы тоорохойдорун киллэрэн, онуоха эбии кутуу чэй, табах тумалаан, алгыыалгыы эһэкээнигэр ас кэбистэ. Куттаммыта-куойбута арыый ааһарга дылы гынна.
    Эмиэ утуйардыы оҥостон оронугар сытта. Уота улам сөҕүрүйэн барыыта, оһох кэннигэр ыт ыйылыы-ыйылыы, тугу эрэ тарбаан кирбийэр тыаһа иһиллиннэ. Байбары иэнин иҥиирэ кэдэҥнээн, куйахата түрүтэ тыытта. Аллараа сыҥааҕа түһэн, хайдах эрэ бабыгыраан, устунан кутуран барыах курдук буолбутун арыычча туттунна. Эрдэттэн хааччынан чоҕунан буулдьалаан ииппит саатын хаба тардан ылан, били, ыт ыйылаабыт сирин диэки туһаайаат, ытан хабылыннарда. Онтон куттаммыта ааһарга дылы буолла. Чоҕунан эбэтэр этинэн буулдьалаан ыттахха, абааһы өлөр дииллэр. Таппатах да буоллаҕына, дьулаппыт, толуннарбыт буолуон сөп.
    Көмүлүөгэр мас быраҕан биэрээт, Байбары миэстэтин уларытан, оронун атах өттүгэр бастанан сытарга быһаарынна. Суорҕанын үрдүнэн иккис хос таба тэллэҕин ылан, бүрүнэ тардынна. Буулдьа да хоппот бөҕө кириэппэһин оҥостубуттуу, олус эрэллээхтик сананан сытта. Түүн ырааттаҕа, уута мунньустан, төбөтө

куу-хаа. Минньигэс баҕайытык халтаһата силимнэһэн, нухарыйан эрдэҕинэ, били ыт буолан кубулуммут абааһы оронун бас өттүнэн өрө ыттан, калин атаҕынан ыарыылаах баҕайытык өҥүс баһыгар тирэммитэ. Киһи ити кэнниттэн хайдах буолбутун өйдөөбөт. Саатын, быһаҕын туппутунан ис таҥаһынан эрэ атах сыгынньаҕын таһырдьа тахсан турар эбит. Дэлби титирээбит. Үүтээнигэр киирэн көрбүтэ - сиргэ ытыллыбыт хае да ботуруон төкүнүйэ сытар, оронун аттынааҕы эркин бүттэтэ суох быһаҕынан батарыта анньыллыбыт.
    Байбары абааһы сүгүн утутуо суоҕуттан, сиргэ сылдьар ичигэс таҥаһын богдоччу таҥнан илиитигэр сүгэ тутуурдаах таһырдьа таҕыста. Онно былыта суох буолан, тунал маҥан ыйдаҥа сатыылаабыт этэ. Омуннаатахха күнүскүттэн да итэҕэһэ суох сырдыга. Онтон эр ылан хае да ыйга отторго анаан дүлүҥүнэн тиэйбит мастара чемехтөнө сытарыгар тиийэн, биирдии-биирдии чеке ылан, көмүлүөккэ сөп буолар гына быһыта кэрдэн, кэрчиктээбитинэн барда. Үлүһүйэн ер үлэлээтэ. Утатан чэй иһиэн баҕардар даҕаны, халлаан сырдыар диэри чирэстэһэ сатыыр санаалаах. Абааһы таҥара сырдыгыттан куттанар. Онон аныгыскы түүҥҥэ диэри, ханнык эрэ чиэски сиргэ тиийэн бүгүөхтээх. Сынньана-сынньана дүлүҥнэрин кэрчиктээн ыраатыннарда. Арааһа, санаата-оноото суох ый аҥара оттунар мастарын бэлэмнээтэ быһыылаах. Күүттэрэн-күүттэрэн баран, халлаан дьэ суһуктуйа сырдаан барда.
    Халлаан төһө да сырдаатар, үүтээнигэр этэ тарда-тарда, сэрэнэн киирдэ. Туох ханнык иннинэ уккунньаҕын эргитэ тардан, уотун күөдьүтэн, хардаҕастары симэн биэрдэ, уу кутан чаанньыгын оргута уурда. Аһаан баран, оронугар таҥастыын сытаат, сонно тута утуйан хаалла.
    Киһи тардыалаабытыгар уһуктан кэлбитэ, кыттыгаһа Харытыан кэлэн турар эбит. Кэлбитэ ырааппыт. Оһох тигинэччи оттуллубут, хобордооххо сылытыллыбыт арыылаах алаадьы сыта минньигэстик дыргыйар, чаанньык оргуйбут быһыылаах, уоттан балачча тэйиччи тардыллыбыт.
    - Хайа, доҕоор, ыарыйдыҥ дуу? Туох ааттаах уһуннук утуйдуҥ?
    - Ээ, аһааҕырдым. Ол эрээри, наһаа да уһуннук утуйбуппун, номнуо киэһэрэ охсубут эбит дуу.
    - Киэһэрэн бөҕө. Дьэ, хата мас бөҕөнү мастаан кумахтаабыккын. Абыраннахпыт.
    - Наһаа туттан кэбиспиппиттэн дуу, өҥүс баһым ыалдьыбыт. Оо, өссө иһэн тахсыбыт, - диэтэ Байбары моонньун туппахтана-туппахтана.
    - Утуйаргар итии күлүнэн угуттаан кэбис да ааһыаҕа. Дьиэҕэр тиийдэххинэ, ойоххор атаахтаар. Чэ, хата, кэл олор, аһыах, - Харытыан хап-сабар остуолун тарпытынан барда.
    Байбары, аһаан бүтээт, хаттаан оронун булла. Өҥүс баһын ыарыыта киэһэнэн эмискэ бэргээтэ. Мэктиэтигэр уотунан

салыырга дылы. Онтон сүрэҕэ өлөхсүйэрэ, мэйиитэ эргийэр. Сэниэтэ суох, илиитэ-атаҕа нукаай буолан хаалбыт. Оронугар эргиллэр да кыаҕа суох. Киһитин көрдөһөн, өҥүс баһын итии күлүнэн угуттаата. Нухарыйан бардаҕын аайы дьигис гынан уһуктан кэлэ турар. Ол курдук түүл-бит курдук сытан иһиттэҕинэ, киһитэ баттатан ый-хай бөҕөнү түһэрдэ. Ону да уһугуннарар кыаҕа суох.
    Сарсыарданан кыратык нуктаан ылла. Уһукгубута үүтээннэрэ тоҥ-хаһаа. Харытыан эрдэ туран оһоҕун оттор, күөс өрөр бэйэтэ, тоҕо эрэ хойутаабыт. Ынчыктыыра иһиллэр. Ыарыйдаҕа дуу? ! Киһитэ туран, оһоҕор нэһиилэ тиийэн, хардаҕастары быраҕаттаан, уотун күөдьүттэ, чаанньыгын сылыта уурда. Байааттаҥныы-байааттаҥныы оргууй хааман кэлэн, Байбары аттыгар олордо. Быстах-быстахтык тыынар. Кыттыгаһа уһуктаһаҕын билэн:
    - Дьэ, доҕоор, иэдэйээри гынныбыт. Арыый өлүөр эрдэхпитинэ, дьонноох сири былдьаһыах. Мантан көс аҥарын кэриҥэ сиргэ үҥкүрүйэн да тиийээ инибит. Өл хаба түһэн баран, аттанан көрүөх. Кэлин уоппутун кыайан оттубат кыахтанар туруктаахпыт.
    - Оннугар тиийэр. Мин туругум олох мөлтөх. Туран итии да киллэрэр кыаҕым суох курдук, диэтэ Байбары, ынчыктыырын быыһыгар.
    - Бэйэ бодоҕун тардына сатаа. Сууланан баран сытынан кэбиһэриҥ табыллыбат, - диэн сүбэлээтэ Харытыан аҕа киһи буоларын быһыытынан.
    Онтон-мантан тутуһан туран баран, дьоҕойон үссэммитэ буоллулар. Ити кэннэ хайыһардарын кэтэн айаҥҥа туруннулар. Итиннэ олорон, манна олорон, били эппиккэ дылы, атыыр оҕус алтаҕынан, хат дьахтар хаамыытынан айаннаан Арамаан үүтээнигэр ыкса киэһэ тиийдилэр. Хата киһилэрэ баар буолан биэрэн абыраата. Дьонун араастык бүөбэйдээн, нус-бааччы утутта. Сарсыарда эрдэ туран, үөлээннээхтэрин ыҥыырдаах акка мэҥэһиннэрэн дьиэлэригэр тириэрдэн биэрдэ.
    Байбарылаах Харытыан ити кэнниттэн өлөртиллэр охсуһуутугар ус ый тухары суорҕаҥҥатэллэххэ либиир сытая тахсыбыттара. Атахтарыгар туралларыгар нууччалыы эмп-томп өрүһүлтэ буолбута, улаханнык көмөлөспүтэ. Биир ичээнимсийэр кырдьаҕаска туохтан ыалдьыбыттарын көрүүлэнэригэр көрдөспүттэригэр «иччилээх сиргэ үүтээн туттан былдьана сыспыккыт» диэн соччо итэҕэтиитэ суох быһаарбыта.
    Онтон Байбарылаахха дьукаах олорор учуутал тойоннооһуна итинтэн чыҥха атына. Кини этэринэн ойуурга үүнэр от-мас киһи этигэр-хааныгар араастык дьайар. Бэс, хатыҥ доруобуйаҕа үчүгэй өттүнэн эрэ дьайалларынан уратылаахтар. Онон ити мастарынан дьиэ туттар табыгастаах. Оттон харыйа киһи этигэр-хааныгар иҥмит энергияны улам суойан супту оборон ылар. «Харыйанан үүтээн туттан ыалдьыбыккыт» диэн учуутал

мастаас курдук быһаччы этэн кэбиспитэ. Хайалара кырдьыгы этэрин быһаарбакка, Байбарылаах Харытыан итини таайыллыбат таабырын оҥостон, өйдөрүн-санааларын ньүкэн түгэҕэр сөҥөрөн, өр иитийэхтии сылдьыбыттара.
    Бу күн бүгүнүгэр диэри умнуллубакка кэпсэнэр номоххо кубулуйбут сэдэх түбэлтэ аан дойду иккис сэриитэ саҕаланыан аҕай иннинээҕи кэмҥэ буолбута.

Прокопий СТЕПАНОВ
Чолбон 12/2012