— Хайа нохоо хайа муҥун хара тыаны харахтана сылдьаҕын, онтон ойох булаары тииһэҕин дуо, бэрт киһи Байанай мааны кыыһын Хаарчаананы ыларыҥ буолуо–
Онтуону көрсөн маҕаһыын таһыгар бииргэ үөскээбит үөлээннээҕэ Хаампый хаадьылыы көрүстэ, куолутунан кыра холуочук,
— Эс бу да киһи ол ойох көрдүүр иллэҥ кэлиэ дуо? Бу үлэ былдьаһыгар–
— Оо барахсаны үлэни эн барытын үмүрү тутарыҥ буолуо, урут да баара, кэннибитигэр да хаалар ини, кинини ким бүтэрэр үһү… Хата мааны бэйэлээх кыргыттар куотуохтара, Холобур бу мин иккистээн ойох ыллым, сааспын баттаһа хаһан сөптөөҕүм дии саныахпар дылы хаһы да ылар инибин–
Хаампый этэн көрө- көрө күлэн баахтыйда. Кырдьык Хаампыйга кыыс–дьахтар сыстар киһитэ, туох аптаах баҕаны сиэбит киһи эбитэ буолла. Онтуоҥҥа биир көстөрө баҕалаах, хаһан эрэ биир кыыһы сөбүлээн, сурук суруйан кыбыста-кыбыста биэрбитин кыыһа хата дэлби күлүү гынан, оскуолаттан уурайан турар, ол кыыс суругун бииргэ үөрэнэр оҕолорун иннигэр ааҕа-ааҕа күлүү гыммыта, хараҕар билигин да көстөр, ол онно сүрэх бааһын ылыаҕыттан биир да кыыска чугаһыы, дэлэ кэпсэтиэн да баҕарбат, дьэ улаханнык тоһун ылар турар…
— Акаары Алааппыйа сараһынтан муоска бэрдэрэҥҥин хаарыан үөрэххин быраҕан тураҕын, ол сэлээриҥ бэйэтэ биттэммитин курдук хаһыс да эрэ буолла, оҕолорун аҕаларын да билбэт ини сорохторун…
Үнүр мин кэргэммэр,, олоҕунан оонньообут аньыыбар түбэстим,туох тэһэ кэйтэ буолла Онтуону оҕо эрдэхпиттэн сөбүлүү көрөр бэйэм, оҕолор ортолоругар күлүү оҥостон, бэйэм эрэйгэ тэбилинним,, диэхтээбит үһү эээ, хата ыпсыыгыт дьэ кыттан үс бэлэм оҕолоох ыал аҕата буолан ньидьириэҥ дии–
Уонна эмиэ күлэн алларастаата…
— Доо хата абырахха биир эмэ солкуобайда дук гын эрэ, төбө хампы бараары гынна–
Онтуон харчы хостоору уолугун сиэбин хастан иһэн көрбүтэ, арай доҕоор сибилигин Хаампый оонньуу оҥосто турбут Алааппыйата, өлүү болдьохтоох, өс тоҕоостоох диэбиттии бу сайбайан иһэр эбит…
Халаара турбут Хаампый Алааппыйаны көрөөт да сырайа хаанньайа түстэ, маҕаһыыҥҥа киирэн хаалла, Онтуон хайыан да булбакка эргичиҥнии турда, халлааҥҥа көтүөн ыраах, сиргэ тимириэн сир кытаанах, Алааппыйаны көрбөтөҕө ыраатта, оскуоланы бүтэрэн үөрэххэ барыаҕыттан, кэргэн тахсыбытын истибитэ, арахсан кэлтин эмиэ. Ити Хаампый халлааны туойарын курдук буолбатах, биир оҕолоох эриттэн арахсан кэлбит диэбиттэрэ…
Хаампый дьэ халлаан киһитэ, саҥата элбэҕэ охсор улар курдук, өссө холуочугар үөнэ өссө элбиир, киһи кыыһырбат киһитэ, бэйэтэ дьээбэлээх. Онтуон акаары киһи курдук айаҕын атан Алааппыйаны көрөн турда, наһаа да тупсубут, уҥуоҕа көнөтө,түөһэ

мөтөйөн уп уһун баттаҕа субуллан, дьэ ханнык да эр бэрдин сүрэҕин уулларар кэрэ сэбэрэлэммит. Кэлэн күлэн мүчүк гынан баран Онтуоннуун дорооболосто… Биирдэстэрэ хоһооно суох иһигэр үлүгүнэйээт хаама турда, Алааппыйа соһуйан хараҕын муҥунан көрдө, сайыспыттыы кэнниттэн көрөн турда, хараҕа симириҥнээтэ, ып ыраас харах уута иэдэһин устун сүүрдэ…
Кыыс оҕо босхо барбыт мэник тылынан, икки киһи инники дьылҕаларын быһа эппитин, хойутаан өйдөөн да хайыан, этиллибит тыл эҕэлээх чыычаах буолан эргийэ көттөҕө. Аны ону туох төннөрүөй…
Арай оннук буолбатах буоллун…

2

Онтуон оҕо сааһын аата Оттоойук, эбээтэ ааттаабыт үһү, онон мантан ыла Оттоойук диэхэйиҥ, Оттоойук Хаампыйы төһө да сүүс бырыһыан итэҕэйбэтэр, баҕар диэн эрэл кыыма иһигэр кутуйах курдук хаамар, үҥүр Агаасаны эмискэ көрүөҕүттэн санаа ыарыта оҥоһунна, хараҕар араастаан көрөр, наһаа да тупсубут, ама хайдахтаах эр киһи итинник бэйэлээҕи мин ойоҕум диэн таптыа, кууһуо суоҕай. Оттоойук онно бэйэтин ханыылыы көрбөт, харата бүрэтэ, үөрэх диэн суох, билбитэ хара тыа… Хата ону оскуола үөрэҕинээҕэр син үөрэтэ сатаата, кыыллар суолларын, майгыларын, көтөр хайдах кэмҥэ ханан айанныырын, сыл аайы былаан ылан бултуур собхуоһугар, сайын үрэх баһыгар моой оттуур, онно кыһын сылгы таһааран аһаталлар, биэ төрөтөллөр. Ол курдук кыһын-сайын хара тыаны харахтанар…
Быйыл да идэтинэн Үчүгэй үрүйэтин баһыгар оттуу сылдьар, көмөҕө диэн күһүөрүктүү икки уолу биэрбиттэрэ, кээһиигэ уонна күрүө тутуутугар, сылгы төрүүр далын кэҥэтиэхтээхтэр, иккиэн да энэ-минэ суох дьоннор, киэһэ аҥыырдаах киһи эҥэрдэспэт дьоно, Халлаан Хабырыыс, Туора Харбыыр диэн норуокка биллэр ааттаах дьон, Халлаан наар тиэрэни туойа сылдьар, сүрэҕэ суох. Туора туох босхо сытарын хабан ааһар идэлээх, накаас дьоннор…
Онтуон манна олохтоох тыһы тыатааҕы баарын дьонугар сэрэттэ уонна быйыл икки оҕолооҕун сэрэттэ. Хата Халлаана..
— Хайа бэлэм хааһатаах ас баар эбит дии, көрүстэххэ сыа мээстиир эбиппит–
— Оннук-оннук Туора хабан дьиэҕэ да илдьэ барыллыа буоллаҕа дии–
Киһитин оруо маһы ортотунан киксэрэн биэрдэ. Онтуон кыыһыран сабыта саҥарбата да тыал тыаһын курдук истэн кээстилэр, биир күн биригэдьиир кэлэн отторун быалаата, ону кытта Онтуон атын тутан бөһүөлэккэ барыста, үтэ ыла таарыйа нэрээт суруйтара уонна сылгы далын тутуутун кэпсэтэ.
Баралларын кытта дьоно Онтуон сааларын уурар хоспоҕуттан ылан киирдилэр, көрдүлэр- иһиттилэр…
Карабин уонна икки уостаах баар эбит, карабины Халлаан ылла, икки уостааҕы Туора…
Дьэ халлыгыраһыы бөҕө буоллулар, оттуу сылдьан үрүйэ үрдүгэр сугуннаах сиргэ

икки оҕолоох кыылы элбэхтэ көрбүттэрэ. Эрдэ туран үрүйэни туораан кыыл ыллыгын устун оргууй сааларын бэлэм тутан сэриигэ киирэн иһэр дьон курдук тыаһа суох үөмэн истилэр. Халлаан карабиннаах киһи инникилээтэ, Туора батыһан истэ…
Ол иһэн арай Туора эмискэ хойуу баҕайы сугун уга хамсаабытыгар көрбүтэ эһэлэрэ бу сугун угун быыһыгар биэс хаамыылаах сиргэ мэрбэллэн олорор эбит, Халлаан көрбөккө ааста, Туора үөһүн таттара түстэ да саатын туора элитээт төттөрү ыстанна ,,сиэтэ,,диэн сарылыы сарылыы.. Саатын элитэригэр туох буолта буолла, эстэн бурҕас гынна, инникилээн испит Халлаан эмэһэтин куҥ этин логлу тэбэн ааста. Дьэ доҕоор араллаан бөҕө дьэ буолла, айдаан куйдаан ойуур иһэ оргуйа түстэ…
Үһүөн үс аҥыы ыстаннылар, Халлаан иннин диэкки, Туора төттөрү өттүгэр, эһэлэрэ ойуур үөһүгэр…
Онтуон кэлэн дьонун суохтаан дьиктиргии санаата, арай атын сыбыдахтыы турдаҕына үрүйэ диэкки саа тыаһаата, ону кытта киһи сарылыыр саҥата сор буола түстэ.
Онтуон тугу да өйдөөбөккө турдаҕына, Туора илик диэкиттэн, Халлаан арҕааттан аҕылаһан икки харахтарын оройдорунан көрөн үтээннэрин иһигэр түстүлэр…
Оттоойук киирэн дьонун уоскутта, Халлаан куҥ этин көрдө, син балачча логлу тэппит, хата уҥуоҕун таарыйбатах, куҥ этин сыата бырдьайа сылдьар. Халлааны эмтээбитэ буолаат сааларын көрдүү барда, чугас үрүйэ үрдэ, саалара эпчиргэлээбит сирдэригэр сыталлар, эһэлэрэ олорбут сириттэн күөх сугунунан тибиирдэн баран кытаанахтык ыстаммыт, оҕолоро эмиэ буут биэртэр…
Халлааны акка умса ырдан түүннэри бөһүөлэктээтэ, Туора туох иһин хаалбат, куттанан уҥуоҕа халыр босхо…
Сарсыарда дьон туруута бөһүөлэккэ тиийдилэр, балыыһаҕа быһа бардылар… Оттоойук соһуйуон иһин Агааса эбит манна быраастара. Дьэ сырсыы бөҕө буоллулар, Оттоойугу, Туораны хонтуораҕа ыҥыран туох буолтун ыйыттылар, Оттоойук хантан билиэй, Туора түҥ-таҥ кэпсээнин иһиттилэр…
Бөһүөлэккэ ол сонун үллэ- үллэ барда, эбиллэ-эбиллэ эргийдэ, кэнники көр- күлүү кэпсээҥҥэ кубулуйда.
Кэнники Халлааны тыһы эһэҕэ кэннин көрдөрөн куоттарбыт үһү диэтилэр, Туора эһэни көрөөт икки илиитин өрө ууммут, эһэтэ саатын былдьаан ылан Халлааны куҥ этигэр ыппыт,, өһүргэнэн,, бу барахсан өйүн көр дэһэллэр…

3

Оттоойук отунан маһынан оонньуур сааһа ааһан аны ,,собхуостар,, диэн тэриллэн биир төһүү үлэһит аатырда, кыһынын бултуур, ыраах тыаҕа хас да сиргэ үүтээн тутунна, атынан сылдьарын ордорор, биир соноҕоһу бэйэтэ талан быаҕа үөрэппитэ, айааһаан сыарҕаннан сылдьарга эмиэ, онтукатын сайын субай сүөһү көрөрүгэр илдьэ сылдьар, кыһын булдугар. Атын майгыта сымнаҕас буолан тапсаллар, сиргэмтэҕэ

суох, ыксаатахха үрдүгэр ыҥыырга да олорон ытарга үөрүйэх. Онон абыраата. Хата киһилии ыта суох, хас да ыты ииттэн көрө сылдьыбыта да табыллыбатаҕа. Биир үчүгэй буолуох ыт тыатааҕыга киирэн биэрэн былдьаммыта, биир күһүн тайах туруоруутугар сүппүтэ. Туох да буолта биллибэккэ мэлийбитэ. Бу биир ыты хотуттар аҕалтаран илдьэ сылдьар да хайдаҕа биллибэт. Кыра булка, андаатарга үчүгэй, улахаҥҥа бара илик, быйыл дьэ бултуур сиригэр атыгар от бэлэмнээри илдьэ таҕыста, Самаан сайын бүтэн, добдурҕа буолан эрэр, сэбирдэхтэр суйданан өксүөннээх хаһыҥ тыалыгар тэлээрэ көтөллөр, көтөҕө босхо баран ардах курдук саккырыыр. Оттоойук Уһун Күөлгэ баар үтээнигэр икки хонно, атыгар от бэлэмнээн охсо- охсо утары чөмчөтөн иһэр, биир обургу боскуйаны кээстэ. Аны саҥа үүтээнигэр баран симии оһох тутуохтаах, атыгар от бэлэмниэхтээх…
Саатын ыҥыырыгар ыксары мэһэйдээбэт гына ииллэ, карабинын сүктэ уонна саҥа үтээнигэр айаннаата, ыта батыһан ат иннинэн кэннинэн быһыта сүүрбэхтиир. Маҥан буолан кылбалдьыйан үчүгэйдик көстөр, күн ортото Төгүрүк күөлүн эҥэригэр киирдэ, мантан ыла үүтээнигэр дылы хатыҥ булкаастаах бэс чагда. Эбэтин эргийэ көттө да тиийиэхтээх. Эбэтин тула улахан кыра өтөхтөр бааллар, былыр дьон- сэргэ олорон ааспытын туоһулуур. Арай биир өтөххө киирэн истэҕинэ, ата чөрбөс гына түстэ, тыбыыраат баһын булкуйда, ыта өрө сүүрэн кэллэ, туохтан эрэ куттаммыттыы кутуруга купчуйбут…
Оттоойук сэрэхэдийэн атын өтөх саҕатыгар көнтөһүттэн баайда, бэйэтэ карабинын ылан иһиллии турда…
Арай эмискэ субу баардыы иннигэр эһэ часкыйда, ону кытта от-мас барчаланар тыаһа иһилиннэ, Оттоойук саатын тутан суон маска сөрөннө…
Онтон доҕоор көрбөтөҕүн көрөн соһуйан хараҕын муҥунан көрдө. Өтөх саҕатын хахыйахтарын барчалаабытынан тыатааҕы сүүрэн киирдэ, өр өтөр буолбата кэнниттэн адаар муоһун тоһуйбутунан аарыма буур атаралаан киирдэ, тыатааҕы эргийиэн икки ардыгар буур муоһунан өрө баһан ылан сиргэ ньиччи быраҕаат үлтү түнэйдээн барда, муоһунан силэйтэлиир, атаҕынан тэпсэр, эһэ кыаҕын былдьаппыт быһыылаах, наар туран күрүү сатыыр да, тайаҕа үөс батааска биэрбэт түҥнэри силэйэн иһэр…
Оттоойук ол көрөн турдаҕына аны ыта акаары онно ойон тиийэн тула көтө сылдьан үрэн ньаҕыйбытынан барда, Тайах ат бааллан турарын көрдө быһыылаах, эһэтин быраҕан утары атаралаан кэллэ, Оттоойук бэлэм турар киһи чыыбыһын тардан кэбистэ, тайаҕа төбөтүн оройунан барда, ыта аны эһэни тула көтө сылдьан тардыалаан эрэр эбит, карабин хатан тыаһа чускуйарын кытта ыкка боотургуу сылдьар кыыл накыс гына түстэ…
Оттоойук урут кырдьаҕас

булчуттартан истэр буолара, күһүн тайах кутталлааҕын, ону бэйэтэ уу хараҕынан көрөн улаханнык салынна…
Ытын иһигэр хайгыы санаата толлугаһа суоҕуттан, этэҥҥэ буоллаҕына элбэх Байанайдаах отууга олордор ини…

4

Оттоойук биир күн бөһүөлэккэ барда, сайыҥҥы үлэтин быһаарса, быйыл субайга соччо барыан баҕарбат, сатанар буоллаҕына, ыанньык ынахха бостууктаары уонна ийэтин иккиэйэх ынаҕар, бэйэтин биэтигэр оттоору гынар, хата кини үөрүөн быатыгар тойоттор үөрэ-көтө сөбүлэстилэр. Ыанньыкка үчүгэй бостуук булбакка олороллор эбит. Быһаарсан бүтэн маҕаһыын диэкки баран иһэн Хаампыйы ыы муннукка көрсө түстэ. Баатыгыран бу киһи хайдах маҕаһыынтан арахсыбатый дии санаата…
Хата Хаампыйа ырыа-хоһоон күлүүлээх көрүстэ…
— Хара саһыл хаһыаччыктаах
Кыһыл саһыл кыбыныылаах,
Бэдэр түүтэ бэргэһэлээх
Таба тыһа күрүмүлээх,
Хара тыабыт хаһаайына
Оттоойуктуур оҕобут
Ойон–тэбэн истэҕин–
— Хайоо бу киһибит хайдах буолбутай, холуочуккун дуу?—
Оттоойук кырдьык улаханнык соһуйда…
—Туохпун иһэн доҕор, иикпин иһэн дуо? Уонна Хаампыйыҥ хата мааны киһи буола сылдьар, ол аһыы утах умнуллубута ыраатта. Ойох диэн эбит нокоо дьэ киһини, иэччэх курдук эргитэр, күн аайы кэрэ дьахтар сыллыы- ууруу сырыттаҕына хайа киһи ол аһы толкуйдуой–
Хаампый идэтинэн кутан- симэн халаарда, күлэн мүчүҥнээтэ…
— Арба нокоо арба эйиэхэ анаан–минээн илдьит баар этэ, ыһыах саҕана кылааһынан көрсүһүү буолар үһү, оскуоланы бүтэрбиппит хайыы үйэ уон сыла буола охсубут, күнүн кэлин болдьоон биллэриэхпит дииллэр…
— Эс доҕор ол мин оскуолаттан эрдэ уурайбыт киһи тугум дьыалатай, сылдьыбат инибин–
— Анаан-минээн эппиттэрэ, били оскуола баар суох кырасаабыссата бэйэтинэн мэҥийэр этэ,—
— Кими этэҕин ол–
— Бу да киһи, Таанньаны этэбин, ханна эрэ соҕуруу олорор үлэлиир–
— Ол миигин көрбөтөҕө ырааттаҕа дии уонна туох диэн мэҥийиэй–
— Бу киһи акаарыгын дуу, тугуй дуу? Бэтилиэккэҕэ бастааҥҥын уордьан ылбыт мэтээллээх хаартыскаҥ хонтуораҕа бастыҥ дайааркалары, тырахтарыыстары кытта кылбайан турар дии, хаһыакка эмиэ субу-субу эн тускунан марайдыыллар, ону көрөр буоллаҕа дии.—
Хаампый туох да иҥнигэһэ суох быһааран кэбистэ…
— Ээ суох, үлэ кыайтарбат, уһун сайын устата уоппускалаах, үрүҥ үлэһит дьон эһиги туос иллэҥ буоллаххыт дии–
— Нокоо биллэриэм күнүн, кэтэһэ сырыт–
Кэнниттэн Хаампыйа хаһыытыы хаалла.
Оттоойук онно эрэ наадыйбакка бара турда. Ити кэпсэтии тыал тыаһын курдук күннээҕиннэн ааһан хаалла, Оттоойук ынахтарын кутуругун манаан күннээҕи олоҕо устан истэ. Ол быыһыгар оттуур ходуһатын маһын–отун ыраастаан, саас өртөөн үс мастаан хатыйыы гына быыстаата. Онон күн иллэҥэ

суох сырытта…
Арай биир күн сыарҕалаах тыраахтарынан киһи бөҕө сүгүллэн кэллэ. Күлүү-салыы бөҕөлөр, таһырдьа хас да балаакка тардылынна,ол тухары Оттоойук кимнээх тоҕо кэлбиттэрин кыайан өйдөөн көрбөккө сырытта, арай зоотехник кыыс кэлсибитин биллэ…
Арай киэһэ ынаҕын үүрэн кэлбитэ кинини уолаттар күүтэн тураллар эбит, Хаампый баар кинини көрөөт тохтоло суох сэлибирии түстэ…
—Дьэ нокоо дорообо, эйигин син биир кэлбэт диэбиппэр оҕолор бэйэлэрэ тиийэн кэллилэр, кыргыттар ынах ыаһа бардылар, сорохторо ас бэлэмнии сылдьаллар, уолаттар эмиэ.—
Оттоойук туох да диэн булбакка кэтэҕин тарбана турда…
— Доо кэтэххин тарбаныма, туох да туһа тахсыа суоҕа, хата бу таҥаскын уларыттан кыһыл муннукка тиий–
Оттоойук улахан санааҕа түстэ, эмиэ силлибэт сириттэн ылларда быһыылаах, ыам бүттэҕинэ ынаҕыр үүрэр сылтаҕыран күрээн хаалыан баҕарда да, сүрэ бэрт буолсу дуу. Санаатыгар дьиэтигэр киирэн ыраас таҥас таҥынна, ийэтэ киирэн эмиэ таҥаһын уларытынна…
— Чэ Оттоойук бардыбыт дьоннор күүппүттэрэ буолуо–
Хайыай батыһарыгар тиийдэ.
Оҕолор олох ох курдук оҥостон кэлбиттэр, Оттоойугу тула көтө сылдьан көрдүлэр–иһиттилэр. Таанньа убургу мэнээк хаалыа дуо, күлэ- күлэ…
— Онтуон дьэ чахчы уларыйбыккын, били кыра ырбайбыт хап-хара уол олох дьиҥнээх Хотой оҕото буола улааппыт. Кэргэним суоҕа буоллар олох эккирэтэ сылдьан,, ээх,, диэххэр дылы эккирэтиэм этэ–
Уонна үөннээх баҕайытык Агааса диэкки көрөн ылла. Оттоойук олох ыксаата сырайа тэстиэх курдук итийдэ…
Хаампый этэн-тыынан, ол быыһыгар кыргыттар ыллаан ыллылар, үҥкүүлээтилэр…
— Күн тахсыыта бары сиэттиспитинэн күнү көрсө таҕыстылар, Хаампый алгыс тылы аста, Оттоойук оҕо сааһын үөлээннээҕин саҥа көрбүттүү салынна. Урут Хаампыйы мэнээк тылга тииһэн халыгырыыр дии саныыра, улаханнык киэптэттэ. Тыл да баар буолар эбит киһиэхэ…
Оттоойук бэйэтэ да билбэтэ, күнүн көрсө Агаасалыын сиэтиспитин,бу ытыһа сылааһын, Агааса махтаммыттыы мичээрдээтэ…

Арыылаах, С.