Аудиота:

— Нохоо кэл эрэ манна–

Хараҥа муннуктан үс уһун акыҥнаспыт уолаттар, Айаалга утары тахсан кэллилэр…
— Ыччат ханна бачча тиэтэйдиҥ?—
— Ийэбэр балыыһаҕа ыксаан иһэбин–
Айаал көнөтүнэн эппиэттээтэ, Ийэтигэр суумкатыгар тутан иһэр аһын тохтуо диэн сэрэнэн тутар. Эдьиийэ оскуолаттан кэлбитигэр бэлэмнээбит аһын Ийэҕэр илт диэн биэрбитэ…
Утары хааман кэлбит уол Айаал соһуйуон иһин, күндү одьукулуон сыттааҕа,арыгы, табах дьаар сытын күүппүтэ…
Бу үс уолу Айаал истибитэ, баардаахха баппатах уолаттар хаайыыттан босхолонор кэлбиттэр үһү диэн, эдьиийэ биирдэ күтүөтүнээн кэпсэтэрин кулгааҕын уһугунан истибитэ,,үчүгэй уолаттары балыйан түбэһиннэрбиттэрэ,, диэн. Ону да кини оҕотук санаатыгар өйдөөбөтөҕө. Хайдах буруйа суох киһини сымыйалаан түбэһиннэриэххэ сөбүй дии санаабыта…
— Дьулус тутума ыыт, Ийэтэ күүттэҕэ буолуо, Ийэ сүрэҕэ барахсан–
Хайдах эрэ уйадыйбыттыы дьиктитик саҥаран иһэн тохтоон хаалла…
— Кытаат Ийэҥ кырдьык күүттэҕэ буолуо–
Дьулус дэппит уол туораан биэрдэ.
Айаал ити курдук билистэ бу босхолонон кэлбит уолаттары кытта. Быйыл Ийэтэ ыарытыйан манна көһөн киирбиттэрэ, быстах эдьиийигэр. Эдьиийэ учууталлыыр, Айаал быйыл оскуоланы бүтэрэр сыла, бэйэтэ бииргэ үөрэммит оҕолорун ахтар, уон сылы быһа ытаһан–соҥоһон, сосуһан кэллэхтэрэ дии уонна бэйэтэ эрэ билэр сүрэҕин кистэлин. Ийэтэ үйэтин тухары ыанньыксыт, бу кэнники кэмҥэ наһаа сылааргыыр буолбут, көрдөрбүтүгэр тыҥаҕар тымныйыылааххын диэн манна эмтэтэ ыыппыттара, төһө уһуура биллибэт, ол иһин Айаалы эдьиийэ ыҥыран ылбыта, үөрэҕин быыһыгар Ийэтин көрүө диэн. Оскуолаҕа үлэлиир буолан, Ийэлэрэ балыыһаттан тахсыар дылы манна үөрэнэргэ кэпсэппитэ…
Оскуолаҕа дьыл ортотуттан кэлбит буолан, оҕолорун да кытта ситэ билсэ илик. Хайдах эрэ тоҥуйдар, ханнык баҕарар оскуолаҕа буоларын курдук, манна эмиэ оскуола тутаах уолаттара–кыргыттара бааллар. Айаал оҕо эрдэҕиттэн сөбүлээн дьарыктанар буоксатыгар киириэн баҕарбыт да чугаһаппатылар, ол иһин быыс буллаҕына улахан саалга баран сүүрэн- көтөн тыынын таһаарар. Хата кини соһуйуон иһин били уолаттар эмиэ манна эрчиллэллэр эбит. Айаалы көрөөт билэн кэпсэтэн ааһаллар. Дьулус, Костя, Коля ааттарын этэн билсибиттэрэ, эдьиийэ үөрэппит оҕолоро эбит…
— Биһиги да оҕо курдук оҕолор оскуолабытын бүтэрэн, этэргэ дылы киэҥ суолга тахсан көтөр кыната суох сылдьыбыппыт, үһүөн үөрэнэ бараары арааһы бары ыралыыр этибит, боксаҕа эрчиллэн, араас күрэхтэһиилэргэ кыттан, онон кынаттана сылдьыбыппыт, биир күн барыта тиэрэ эргийбитэ–
Костя биирдэ өрүһү көрө олорон Айаалга айаҕа аһыллан кэпсээбитэ да ситэрбэтэҕэ.
Айаал да токоолоспотоҕо,

эдьиийиттэн биирдэ сэмээр ыйытан маҕүллүбүтэ, эдьиийэ ити уолаттары көрсөн кэпсэтэрин биллэр да саҥарбатаҕа…
Үрдүттэн,, үчүгэй уолаттар,, диэбитэ, Костя хаайыыга олорор кэмигэр Ийэтэ суох буолбут эбит. Кэлээт да бары собхуоска араас үлэҕэ үлэлииллэр, саас үөрэххэ туттарса барар былааннаахтар…
Ол курдук Айаал күннээҕи олоҕо устан истэ.

— Биһиги ол сайын оскуоланы бүтэрэн, үөрэр көтөн ыһыах кэнниттэн тутуспутунан үөрэххэ барар былааннаах этибит, Ийэм ыарытыйар буолан барбыта, киэһэ клубка тансыга көрсүөхтээх этибит, мин хойутаан тиийбитим, таарыйа уолаттарга сылдьан аргыстаспыппыт–
Костя кэпсии олорон үөһэ тыынан ылбыта, уопсайынан холку баҕайы уонна айаҕа аһыллан кэпсээтэҕинэ хайдах эрэ киһи истэ олоруон курдук ис киирбэхтик кэпсиир…
— Онно барбатахпыт буоллар баҕар хайдах эрэ барыта син халты-мүлчү ааһыа этэ ол күн. Өссө бэйэбит да үчүгэйдик өйдөөбөтөхпүт туох буолтун, эрмээттэр үлэлии кэлбиттэр дииллэрин истэр этибит да көрбөтөхпүт, арай ол күн көрбүппүт. Олохтоох уолаттары төкүнүтэ сылдьан тэбиэлии сылдьаллара, аҕыйах уол охсуһа сатыыллар да хаһан да буоларын курдук холуочуктар, эрмээттэр бэйэлэрин тылларынан кус–хаас тойуга бөҕөтө, өссө тоһоҕо мастаннылар хайаатылар. Биһиги ону көрөөт үһүөн ыһыытаһа түстүбүт да ыстанан тиийэн туох да быһаарыыта суох уҥа-хаҥас кулаан бардыбыт. Били өрө көрөн былааһы ыла сылдьар уонча эрмээни сорохторун атаҕынан куоттардыбыт, аҕыйах сытан хаалла.—
Кэпсии олорон хайдах эрэ хараастыбыт курдук үөһэ тыынан ылла…
Айаал бу уолаттар бары тус-туһунан майгылаахтарын бэлиэтии көрдө, Костя кэпсэтиик уус тыллаах буоллаҕына Дьулус тымныытык киһини сыаналыырдыы батары көрөр, аҕыйах саҥалаах, саҥарыан иннигэр сутуруга түргэнник барар киһи, Коля иннэ- кэннэ биллибэт былыттаах халлаан курдук киһи, тугу да толкуйдаабакка оҥоруон сөп курдук, онтон тугу оҥордум диэн толкуйдуо, түргэнник кыыһырар уонна аһарар онтукатын…
Арай бу үс уолтан Костялара лоп бааччы толкуйдаах, быһаарсар , кэпсиир, саҥалаах. Доҕотторо ол иһин кини тылыттан тахсыбаттар, оҕо саастарыттан үһүөн бииргэ сылдьаллар…
— Дьэ ол охсуһуу кэнниттэн айдаан бөҕө тахсан, биһиги үһү хаайан кэбиһэллэр, дьиҥинэн биһиги олох иннин- кэннин билбэт буоллахпыт, үлэлии кэлбит эрмээттэр түргэн үлүгэрдик хомуллаат куорат диэкки түһэн хаалбыттар. Биһигини уһуннук сытыарбатылар манна, түрмэҕэ илдьэн онно сууттаныахпытыгар дылы сыттыбыт, бастаан оҕолору кытта, онтон уон аҕыспытын туолан улахан дьон хаамыратыгар уктулар. Бастакы сууппутугар үстүү сылы биэрдилэр, аны үөһээҥҥи суукка адбакааппыт ааһынан

ону кэтэһэ сыттыбыт, дьон кэлэр барар, араас өҥнөөхтөр бааллар. Араас талаан дьэ онно баар эбит, ырыаһыт, уруһуйдьут, хаартыһыт, суруйааччы биир тылынан эттэххэ талааннаах ыччат барыта хаатыйаламмыт сирэ. Уһуннук хаста да барбыт кэлбит кырдьаҕастар хайыы, зона олоҕун эдэрдэргэ арааһын кэпсииллэр. Бэйэлэрин табыллыбатах олохторун холбуу, арай киһи биири эрэ өйдөөн хаалар, түбэһии үксэ кыыс–дьахтар сыһыаннаах буолар эбит…
Онтон табыллыбатах тапталтан, олохтон сыыстаран иһээччилэр иһэн, уорааччыта уоран, охсуһара охсуһан түбэһэр эбит…
-Дьэ брат олох диэн оннук–
Мин бүгүн эдьиийдэрбин кытта Ийэм уҥуоҕар тахса сылдьыахтаахпыт, чэ онон көрсүөххэ диэри…
Айаалы санныга ,, тап,, гына охсон баран туран таҥаһын тэбэнээт дьиэтин диэкки атаралыы турда…
Айаал аны хаһан көрсөн салгыы кэпсээн истэрин саныы истэ…

—,, Хаайыылаах,, диэн тылы иһиттэхпинэ,урут олоҥхоҕо ойууланар илэ абааһын уолун курдук саныыр этим. Онтукам бэйэм эппинэн-хааммынан билэн баран, санаам олох эппиккэ дылы тоҕусуон кыраадыс төттөрү эргийбитэ. Үксүлэрэ эмиэ биһиги курдук быстах санаа балаҕайыгар былдьаталлар эбит уонна биир дьиктини көрөн муодаргыы санаабытым, ол дойду төһө да халыҥ күлүүс хатааһыннааҕын иһин, эн кимҥин туоххун биэс тарбах курдук билэн олороллор. Киһиэхэ киһилии сыһыан хата онно баарын көрбүтүм, бары биир кыһалҕалаах дьон убай- быраат курдуктар. Ол дойду иһигэр араас,, мааска,, арахсаллар. Саамай убаастанар,, уоруйах,, , саамай абааһы көрүллэр кыыһы–дьахтары атаҕастаабыт киһи. Хара, кыһыл, тыһы өҥүнэн арахсыы эмиэ баар.—
Костялаах хантан эрэ балыктаан кэлбиттэрин көрсөн, корпус үрдүгэр олорон кэпсэтэ олордубут, кэпсэтэн диэн уолаттара өрүс тааһын тамнаан оонньууллар, хайаларын тааһа ууттан элбэхтэ тэйэрин күрэхтэһэллэр. Кэпсээччи Костя бэйэтэ, мин кулгаах–харах буолан олоробун…
— Биһиги санаабыппыт курдук буолбакка биһиги дьыалабыт уһаан-тэнийэн истэ. Улууспутугар саҥалыы силиэстийэҕэ хаста да илдьэ сырыттылар, араастаан эриэхэбэй ыйытыылар элбээн истилэр, инники эмиэ эрмээттэри кытта кыыстан дуу, дьахтартан дуу сылтаан иирсээн буола сылдьыбытын ыйытан араастаан эрийэн мускуйан бардылар. Биһиги адбакааппыт хаста да көрүстэ, биһиги сыаналаах адбакааты уйунар харчыбыт суох этэ, ким буоллаҕай диэн таайа эрэ саныыбыт–
Костя хайдах эрэ санаарҕаабыттыы үөһэ тыынан ылла, уолаттара тааһы тамнаан бүтэн эмиэ биһиги таспытыгар саҥата суох олордулар.
Дьикти баҕайы бу Костя кэпсээтэҕинэ уолаттара эмиэ биир тылы кыбыппакка истэллэр, хайдах эрэ сонурҕаан истэр курдуктар…
— Түрмэҕэ дьон улаханнык тохтообот, кэлэ–бара тураллар.

Үксүлэрэ онно- манна,, зонаҕа,, бараллар. Соҕуруу да барааччылар бааллар, кэлэн зонаҕа да ааһаллар, онон түрмэҕэ саҥаттан–саҥа дьону көрө билэ олороҕун. Арай биир күн түрмэҕэ аҕалан, хаамырабыт аанын аһан халыгыратан иһирдьэ анньыталаан кэбистилэр. Урут билэр уолаттарбыт утары кэлэн кэпсиир бокуой биэрбэккэ ыйытык бөҕө буолааччылар. Мин киирээт хайдах эрэ хаамырабыт иһигэр уларыйыы буолтун бэлиэтии көрдүм, хайдах эрэ бары куттарын-сүрдэрин баттаппыт курдуктар. Урут табах буруота уста сылдьааччы, күлүү-салыы,билигин көрдөххө бары ууну омурдубут курдук олороллор, били табахтаан бурҕаҥнатыы суох. Хайа бырааттар тоҕо ааны манаан турдугут,хаамыраҕытын атыҥыраатыгыт дуо?—
Кубаҕай сырайдаах саар тэгил уҥуохтаах киһи остуол таһыгар скамыайкаҕа олордо. Дьэ онно өйдөөн көрдүм бу олох атын таҥастаах саптаах, бу дойду олоҕор эриллэн мускуллан толору баһылаабыт, этэргэ дылы төрөөбүт дьиэтин курдук сылдьар киһини.
— Хайа уолаттар олоруоххутун, этэргэ дылы саха дьоно буоллахпыт, киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр–
Ити курдук биһиги,, хаайыы,, сокуонугар киирэр улахан,, убайы,, кытта билистибит–
— Хайа нокоо чаһы ырааппыт, дьоммут күүттэхтэрэ буолуо,—
Балыктарын корпустан таһааран түөрт гына өлүүлээтилэр, миэхэ куулга син балаччаны сүктэрэн кэбистилэр…
Мин кэпсээним быстан хаалан,, баһыыба,, да диэбэт тойооску буолан биэрдим.
Төрдүөн түөрт аҥыы дьиэлээтибит.
Аны хаһан көрсөн салгыы кэпсээн истэрбин саныы истим…

— Ити курдук биир ,, убайы,, кытта билистибит, аата чэ,, Хаамаайы,, буоллун, хантан ханна баран иһэллэрин кэпсээбэт уонна кырдьыга ким ыйыталаһыай, биир бэркэ дьиктиргээбитим диэн онно бэйэ–бэйэлэригэр үчүгэйдик сыһыаннаһаллар, ким да кими да сэнээбэт. Биир эмэ киһи ииристэҕинэ охсуһан буолбакка тылынан,, быһаарсаллар,, онно син ыйааһыннаах,,убайдар,,буолаллар, түмсүү хайдах быһаарбатынан буруйдаах дьүүллэнэр. Барыта бэрээдэк. Биир бииргэ охсуһуу буолар да буоллаҕына биһиги курдук бытархай дьону чугаһаппаттар—
Костя кэпсии олорон тугу эрэ толкуйдаан ылар, үрэх үрдүнэн көтөр хоптолору батыннара көрөр…
— Аны биһиэхэ биир түһээн да баттаппатах дьыалабытын сыбыы сатаатылар. Инники эрмээттэри кытта ииссээни кыыстан сылтаан биһиги тэрийбиппит курдук оҥороору ыгыы түүрүү бөҕөлөр.,, Билиниҥ,, дии-дии илии баттатаары ол соро. Оо урут акаары да эбиппин,, милиция,, диэн дьону көмүскүүр дьон дии саныыр этим, олох атын хартыына эбит…
Биир күн,, Хаамаайы,, силиэстийэттэн кэлбиппэр, дьэ нокоо силлибэт сиргиттэн ылаары,, бөхтөр,, ылсан эрэллэр эбит, ити кинилэргэ барыс, харчы, бириэмийэ, санныларыгар

эбии сулус. Эн дьылҕаҕар кинилэр кумаардаан да көрүөхтэрин баҕарбаттар…
Төһөлөөх элбэх ыччат итинник сымыйа дьыалаҕа балыллан бу дойдуну харахтаан олохторо огдолуйара буолуой. Мин даҕаны ол күн дьылҕабын түөрэ үктээбэтэҕим буоллар…
Эһиэхэ биир эрэ быыһанар суол баар, эрмээттэри кытта быһаарсан бу дьону олох билбэппит диэтэхтэринэ куотаҕыт, кинилэргэ син биир саханы араарбаттар,бары биир хаптаҕай сырай буоллахпыт,, бу уолаттар бааллара,, диэтэхтэринэ бүтэҕит…
Биһиги дьэ улахан санааҕа түспүппүт, аны биир дьыала эбилиннэҕинэ олох бу дойду иччилэрэ буоларга тиийэбит…
Мин саарбахтаабыт санаабын,, Хаамаайыга,, эттим…
Ол дьону биһиги хантан булабыт уонна бу дойдуга сытан хайдах быһаарсабыт…
Чэ бээ ыксаамаҥ, ити омуктарга,, диаспор,, диэн баар,, түмсүү,, курдук, ону салайар дьоҥҥо тахсан быһаарыстахха, ол дьон начаас тохтотоллор, туормас биэрэллэр, мин бырааттарбар көмөлөһүөм, наадалаах дьоҥҥо сурук ыытыам…
Биһиги,, Хаамаайы,, хайдах сурук ыытарын көрбөтөхпүт, билбэтэхпит да, арай испэр соччо итэҕэйэ санаабатаҕым…
Биир күн,, Хаамаайылаах,, эмиэ этаптаннылар, бараары туран,, Бырааттар барыта үчүгэй буолуоҕа,,.
Кэлин барбыттарын кэннэ олорбут уолаттар,, Оһуобайтан,, иһэллэр,, строгайга,, бардылар дэстилэр…
Биһигини биир күн үһүөммүтүн ыҥыран силиэстийэҕэ илтилэр, тиийбиппит хас да киһи баар, икки омук уонна биһиги адбакааппыт…
Силиэдэбэтэл ыйытар, хардары–таары… Эрмээттэр биһигини олох билбэппит, хаһан да көрбөтөх дьоммут дэстилэр, онон бүттүбүт.
Ол курдук биһиги түрмэҕэ икки сылбыт ааста…
Арай биир күн хаамырабыт аана аһылынна, биһиги үһү ааттаатылар,, на выход с вещами,, биһиэхэ дьэ ыксал буолла, хаамыраҕа хаалар уолаттар барахсаттар сайыспыт курдук көрөн хаалаахтаатылар…
Кэлэн баран истибиппит эн эдьиийиҥ адбакааты булан сүүрбүт көппүт эбит–
Айаал ону истэн эдьиийинэн киэн тутта санаата, элбэх саҥата суох, санаабытын ситиһэр киһи эбит дии…
Кэлин Костяны Айаал ыһыахха көрсүбүтэ, биир үчүгэйкээн Кыталык кэрэ кыыстыын сиэтиһэ сылдьара…
Оо олох обургу очурданан-чочурданан, тоҕо биир тэҥҥэ эриэ дэхси буолбата буолла.

Арыылаах, С.