1

Оо, Токо өрүс барахсан уута ырааһынан, балыга минньигэһинэн, айылҕата кэрэтинэн, булда-алда элбэҕинэн туохха тэҥнээх буолуой доҕоттоор!
Дьиҥ дьоллоох дьон тоҕуоруһан олорор дойдулара. Ама итинник кэрэ сиргэ төрөөн- ууһаан, ыал-күүс буолан оҕо-уруу төрөтөн олоруу, таба, ынах, сылгы, үтүө булчут да ыты ииттэн олоруу диэн дьол буолбакка туох буолуой?
Өлүөхүмэттэн Тээнэҕэ айаннааһын эмиэ биир умсугутуулаах.
Лоп курдук биэс араас өрүһүнэн устан тиийэҕин.
Өлүөхүмэттэн Улуу Өлүөнэ Эбэннэн устан иһэн Өлүөхүмэ өрүскэ туоруугун.
Өлүөхүмэ өрүс төрдүгэр Троицкай диэн киһи санаата сытар, олус налыччы айылгылаах, бэрт налыы кытыллаах кыракый дэриэбинэ баар.
Ол дэриэбинэҕэ билэр ыалбытыгар, саастаах ыалларга наар түһэн, ыалдьыттаан, маанылатан ааһааччыбыт.
Ыалдьытымсах, олус иллээх, налыччы, оҕолорун барыларын көмүс ньээҥкэ уйаларыттан үтүө дьон оҥортоон көтүппүт Кутукутовтар диэн ыаллары ама хайаан умнуомуй?
Онтон Өлүөхүмэ өрүс устун устан, ырыаҕа ылламмыт, кэрэ кыыс аатынан ааттаах, чароит диэн күндү таас көстүбүт Чаара өрүскэ тиийэҕин. Чаара өрүһү өксөйөн ып- ыраас курустаал таас тэҥэ дьэҥкир уулаах, үгүс таас харгылардаах, модун сүүрүктээх Токо-Уолан өрүскэ тиийэҕин.
Токо өрүһү бэрт өр өксөйөн кэрэ айылҕалаах, үрдүк мырааннардаах Кыыс Тээнэ өрүскэ кэлэҕин.
Чаара, Токо өрүстэри өксөйдөххүнэ Сахабыт сирин соҕуруу быдан кытыытыгар, Иркутскай уобалаһы кытта быысаһар үрдүк сис хайаларга кэтиллэҕин.
Дьэ бу хайаларга күһүн кус-хаас айанныыр кэмигэр алтынньы ый саҥатыгар хаар-самыыр буоллаҕына, ол барахсаттар хайаны кыайан дабайбакка хайа анныгар аараан, күөлтэн күөлгэ, өрүстэн өрүскэ, үрэхтэн үрэххэ түөрт-биэс күн, арыт нэдиэлэ да курдук төттөрү-таары айманаллар.
Булчуттар бу кэмҥэ бултаамалаан хаалааччылар.
Оттон ити кэмҥэ күһүҥҥү чэмэлкэй ыраас күннэр турдахтарына көтөр бииһин ууһа үс- түөрт күн халлаан оройунан көтөн ааһан хаалааччылар.
Дьэ биир итинник бултаах күһүн, аҕыс уонус сыллар саҥаларыгар мин кэпсиир дьоннорум сөп булду бултаан, Токо өрүс баһыттан дойдуларыгар Тээнэҕэ кэлбиттэрэ.
Аны муус тоҥуута алтынньы саҥатыгар ыччаара диэн ааттаан Торҕо төрдүгэр, ону ааһа даҕаны икки Нептун мотордаах оҥочолорунан балыктыы куугунаппыттара.
Ол кимнээх этилэрэй диэн сураһар эбит буоллаххытына мин табаарыһым, түҥүрүм Мэхээлэ Багаайап, кини быраата Уйбаан Кульбэртиинэп, эмиэ биир быраата Паана - Павел Алексеев уонна күтүөттэрин быраата Токо уола Дьэбдьиэний Дьаакыбылап этилэрэ.
Ыччаарар диэн балыктааһын биир ньымата бу Тээнэҕэ, Токоҕо бэрт өрдөөхтөн баар. Ол аата өрүс ортотугар илим биир өттүнээҕи

ситимин кириэстии оҥоһуулаах хаптаһыҥҥа баайан ууга түһэрэн баран, илим биир өттүнээҕи ситимин уһун быаннан корпускар баайан илимҥин уһуннараҕын.
Ыччаарыы диэн эбэҥки тыла- “уһуннарыы” диэн суолталаах.
-Токо өрүс майгы, бил, дьарҕаа, майаҕас, курдук күндү балыктарынан өрүү баай.
Хас оннук илимҥин уһуннардаҕыҥ аайы кырата биирдии биэдэрэ балык кэлэ турар буолааччы.
Дьэ, биһиги дьоннорбут кыдьымах киирэрэ чугаһаан турар Токо өрүһүгэр кыһын сииргэ сөп буолар балыгы балыктаан, дьиэлэригэр төннөр күннэрэ үүммүтэ.
Торҕо төрдүгэр баар үүтээннэригэр хонон, ол чугаһыгар ыччааран, түөртүүр саҕана Тээнэлэригэр төннөөрү туран, аҕа саастаахтара Мэхээлэ туохха эрэ тэһэ астарбыттыы:
-Уолаттар, бу тоҕойу өссө өксөйө түспэппит дуо, баҕар туох эмит кыыл кииртэ буолаарай,
түүл-бит да наһаа куһаҕана суоҕа - диэтэ.

2

Уолаттар өрүү даҕаны убай киһилэрэ Мэхээлэ тылыттан тахсыбат этилэрэ.
-Чэ, буоллун даҕаны дэһээт, корпустарыгар олорон, мотуордарын эһэн төлүтэ тардыталаат, өрүстэрин өксөйөн бардылар.
Манна уу анныгар уоруйах харгы таастардаах буолан билбэт киһи сылдьыбат дойдута.
Уолаттар манна төрөөбүт-үөскээбит буоланнар ханан харгы, ханан уу аннынааҕы нууччалыы эттэххэ коварнай таастар сыталларын, ханан өрүстэрин фарватера, ол аата сүнньэ ааһарын биэс тарбахтарыныы билэллэрэ.
Ол да үрдүнэн өрүстэрин түгэҕэр бэрт элбэх мотуордарын биинтэлэрин тостубут шпонкалара, биинтэлэрэ даҕаны сыталларын ким ааҕан билиэ баарай?
Хата бу кэлин водомёттар, омук араас мотуордара үөдүйэннэр, хайдах да харгылартан дьон иҥнибэт буолан тураллар.
Биһиги дьоммут тоҕойдорун эргийэ көтөн, балачча барбалаабыттарын кэннэ инники мотуор уруулун эрийэ иһэр, сытыы харахтаах кыра эрдэҕиттэн ыстаадаҕа улааппыт, табаһыттаабыт Паана уол, бэрт ыраах кытылга туох эрэ хоройон турарын тэһэ көрөөт:
-Уолаттар, кулааһай турар!
Аргыый чугаһыаҕыҥ эрэ-диэтин, бары карабиннарын бэлэмнээн ботуруоннарын хаһыспытынан бардылар, маҕаһыыннарыгар хаалаан хачыгыраттылар.
Карабиннарын бары бэлэм тутан, аргыый аҕай бэрт чугаһаат, көрбөтөхтөрүн, көрүөхпүт да дии санаабатахтарын көрөн олус диэн соһуйдулар!
Арай доҕоор, кырылас чэй таастаах кытылга, олох уу саҕатыгар кэрэчээн диэн бэйэлээх, саһархайдыҥы долгулдьуйар суһуохтаах, буспут сугуну санатар күп-күөх арылхай харахтардаах, көнө дьылыгыр уҥуохтаах, барби дуу, хильда дуу куукуланы санатар, сүүрбэччэлээх, кыыс киэнин кэрэмэһэ кинилэри утары көрөн турар эбит.
Корпустара кэлэн кыыс аттыгар тохтоотун, кэрэ кыыс корпус төбөтүгэр нуоҕас гына олоро түстэ.

3

Арай доҕоор, кырылас чэй таастаах

кытылга, олох уу кытыытыгар кэрэчээн диэн бэйэлээх, саһарымтыйа долгуннурар, саннын ааһа түһэр суһуохтаах, ыраас халлаан күөҕүнүү өҥнөөх арылхай харахтардаах, көнө дьылыгыркаан уҥуохтаах, томтоҕоркоон түөстээх, барби дуу, хильда дуу куукуланы майгынныыр, сүүрбэччэтин эрэ ааспыт саастаах, кыыс киэнин кэрэмэһэ кинилэри утары көрөн турар эбит ээ.
Корпустара кэлэн кыыс аттыгар тохтоотун кытта, көрүөхтэн кэрэ бэйэлээх куо тыыларын төбөтүгэр нуоҕас гына олоро биэрдэ.
Иккис тыы эмиэ кэлэн сонно сэргэстэһэ кумахха анньылынна.
Эдэр уолаттар хаһан да харахтаабатах, түһээн да көрбөтөх кэрэ кыыстарын көрөн, били аныгы Бэйбэрикээн эмээхсин киинэлэригэр Дьархаанай уол уонна кини атаһа кэрэ кыыһы көрөөт уҥан охтубуттарын курдук турукка киирэн ыллылар.
Остуоруйа буолан баран омуннаах буолар, биһиги дьоммут оннук наһаа уҥан сууллубатахтарын да иһин, онтон эрэ бэттэх турукка киирэннэр саҥаларыттан матан, айахтарын атан баран дөйүөрэн олордулар.
Ама бу кырдьык көстүү буолуо дуо диэн, Дьэбдьиэний уол буутун кымаахтанан ыарыылааҕын билэн дьэ кырдьык эбит диэн саҥа аллайда!
Эдэр уолаттар “тута көрөөт таптал” диэн турукка киирбиттэрин өйдөөбөккө да хаалан, алааран баран олордулар.
Бу чуумпуну убайдара Мэхээлэ:
-Что за красавица, откуда появилась или свалилась? - диэн ыйытан, дьоннорун халлаантан сиргэ түһэртээтэ.
-Заблудилась, уже пятый день - диэн кыыстара чуораан кылыгырыырын курдук кэрэ куолаһынан саҥарда.
-Такая красавица здесь в тайге что делаешь?
-Я гидрогеолог.
Осюда уже наверное далеко у нас база есть. А я не могу найти её,- диэн баран, Кэрэ Куо күөх арылхай харахтарынан уолаттар диэки сылайбыттыы көрөн унаарытта.
Уолаттар дьэ арыый уоскуйаннар, өйдөөн-төйдөөн көрбүттэрэ кыыстара кылгас тулламай саппыкытын төбөтө айаҕын ата сылдьарынан кыһыл тарбахтара быгаллар.
Бэйэтэ буоллаҕына тоҥон титирии олороро, илийбит таҥаһа кырыаран тартаччы таппыт этэ.
Аһаҕас халлаан анныгар биэс хоммут!
Бэҕэһээ түүн бэрт уһуннук хаардаах самыыр түспүтэ, сарсыарданнан күүскэ тоҥорон бачыгыраппыта.
Дьиҥэр даҕаны бу күннэргэ, бу түүннэргэ сүрдээх тымныылар түһэн тураллара.
Салаа үрэхтэртэн кыдьымах киирэн кырылыыра, муус турара чугаһаабыт кэмэ этэ.
Уолаттар дьэ өйдөнөн ойон туран, кыыстарын санныгар таба саҥыйаҕы саба бырахпыттара, тыыларыгар киллэрэн таба-пыжик тириитигэр олорпуттара, ичигэс атах таҥаһа ордуктаахтарын кэтэппиттэрэ.

4

-Бэйи, арааһа кытылга тахсан уот оттон кыыспытын ириэрдэхпитинэ, балык буһаран аһаттахпытына сатаныыһык, котоку аччыга да бэрт быһыылаах - диэтэ Мэхээлэ.
Уолаттар өс хоту үрүксээктэрин

ылан, оҥочолорун кумахха соһоот, кытыл сыырын дабайан, ойуур саҕатыгар кутаа оттор аакка түстүлэр.
Кыыстара аргыый аҕай сыыры дабайан тахсан кутаа аттыгар уолаттар бэлэмнээбит олбохторугар олордо.
Мэхээлэ сонно тыыларын аттыгар биэс-алта син обургу майгы, сорох улуустарга соһолоох диир балыктарын ыраастаан, астаан, күөстэнэр солуурдарыгар уган, кутаа уокка илдьэн, оллоон маска иилэн буһара уурда.
Уйбаан улахан солуурчахха уу баһан таһааран чай оргута уурда.
Ол икки ардыгар халлааннара хаар былаастаах самыырынан ибиирэн барда.
Кутааларын улаатыннаран биэрдилэр.
Күөстэрэ сотору буолаат оргуйан бидилийдэ, кыыс муннугар минньигэс миин сыта билиннэ, аччыктаабыта таайан аһыах санаата кэллэ.
-Алыс аччыктаабыт киһини эмискэ элбэхтик аһатар сэрэхтээх диэччилэр, очоҕоһо бааллыан сөп. Кыра кыралаан аһатыахха - диэн баран Паана уол куруускаҕа хомуоһунан балык миинэ баһан кыыска уунна.
Кыыстара итии миини аргыый сыпсырыйа олордо.
Онтон балык этиттэн таһааран тэриэлкэҕэ ууран биэрдилэр.

• Ой, спасибо, дии-дии кыыс үөрэн мичилийдэ сиэбитинэ барда.

Кыыстара арыый ирбитин кэннэ дьэ аргыый ыйыталаһан бардылар.
-Девушка, как сюда попала, как заблудилась? Как тебя зовут?-диэн ыйыталастылар.
Кыыс барахсан ытамньыйа сыһа- сыһа кэпсээн барда.
Нелли Нечипаренко диэн ааттаах эбит. Киев куоракка төрөөбүт, улааппыт.
Онно Гидрогеологическай Үнүстүтүүтү быйыл бүтэрэн Саха сиригэр ананан үлэлии кэлбит.
Бу манна Токоҕо баар гидрогеологическай партияҕа ыыппыттар.
Кэлбитэ ыйтан орпут.
Базаларыгар бэһиэ эбиттэр.
Биэс хонуктааҕыта Днепропетровскай куораттан төрүттээх, практикаҕа кэлэ сылдьар Саня диэн студент уоллуун маршрукка тахсыбыттар.
Токо салаата Чоруода үрэҕи бата баран, олус ыраатан мунан хаалбыттар.
Түүннүрэн, биэрэккэ кутаа уот оттоору Санята испиискэтин алҕас мүччү тутан ууга түһэрбит. Уонна сатаан уот ылбатахтар.
Онно, олорон хоммуттар.
Сарсыныгар үрэҕи бата хаам да хаам буолбуттар, онтон чычаас харгы баарынан уола ону- маны көрөн кэлиэм диэн туораабыт уонна кэлбэтэх.
Кыыс кэтэһэ сатаан- сатаан баран эмиэ туораары сүүрүккэ оҕустаран ууга охтубут. Хата улахан таастан тутуһан хаалбыт.
Төттөрү тахсан тоҥо-тоҥо эмиэ уолун кэтэһэ сатаабыт да киһитэ биллибэтэх.
Эмиэ мунан хаалбыта буолуо диир.
Партияларыгар начальниктарыттан ураты Иркутскайга үөрэнэр өссө икки практикант студенткалар бааллар эбит.
Ол муммут уол билигин хайа диэки хайысханнан баара буолуой диэн ыйыппыттарыгар, арааһа наһаа ырааппакка мантан уонча, сүүрбэччэ километр иһэ-таһа баара буолуо диэтэ.
Ол икки ардыгар халлаан киэһэрэн барда.
-Хайыыбытый уолаттар? Арааһа манна хонон баран кыыспытын сарсын базатыгар илдьэн биэрдэхпитинэ сатаныыһык.
Сүтүктээн иэдэйдэхтэрэ. Таарыччы сырдыкка баҕар, кытылга тахсыбыт буоллаҕына уолу да булуохпутун сөп- диэн баран Мэхээлэ уолаттарын кэриччи көрдө.
Дьонноро сөбүлэһэн кэҕиҥнэстилэр, бензиммит син баар дии, тиийэр ини дэһистилэр.

5

Күһүҥҥү хаар былаастаах тымныы сиппэрэҥ ардах уурайбакка түһэ турара.
Эбиитигэр тыалыран киһи сирэйин быһыта биэртэлиирэ, өссө да ситэ түспэккэ турар үөт сэбирдэхтэринэн, тиит көтөҕөтүнэн ыскайданара.
Токо өрүс түргэн сүүрүктээх уута халлыгырыыра, онтон атын тыас- уус баара иһиллибэт.
Дьоннорбут утуйаары оҥоһуннулар.
Кыыстарыгар халыҥ таба спальнигы арыый көнө сиргэ диэн, үөт анныгар тэлгээбиттэригэр чүөм киирэн сытынан кэбистэ.
Сытаат сылаата таайан мунна сурдурҕаабытынан барда.
Уолаттар эмиэ лодкаларыттан таба тириитэ аҕалан тэлгэнэн, ким сытан эрэ, ким уот аттыгар үөттэргэ өйөнөн олорон утуйан бардылар.
Ойуурга, айылҕаҕа хоно үөрүйэх булчут-балыксыт эбэҥки дьоно барахсаттар кыра аайы кыһаллыбаттар.
Уолаттар утуйар кэмнэригэр кинилэри мэһэйдээбэккэ эрэ, күндү ааҕааччыбар кэпсээним геройдара ким-туох дьоннорун кылгастык билиһиннэрэ түһүөм.
Мэхээлэ Багаайап- үрдүк уҥуохтаах, үгүс элбэх саҥата суох, элбэҕи аахпыт-билбит, элэккэй, ыалдьытымсах, Токо совхоз Тээнэ отделениетыгар табаһытынан, кадровай булчутунан үлэлиир. Элбэх атастардаах, доҕоттордоох.
Отчима-эбэҥки, саха дьонун киэн туттар чулуу киһилэрэ, биллиилээх снайпер Иван Николаевич Кульбертинов.
Үс оҕолоох, түөрт уонун туолан сылдьар.
Кэргэнэ Полина Петровна эбэҥки тылын үөрэтэр кочевой оскуола учуутала, Степан Дадаскиновтааҕы кытта “Геван” радио-телепередачалары төрүттэспитэ.
“Геван” диэн эбэҥки тылыттан тылбаастаатахха “Рассвет”- Күн тахсыыта диэн.
Улахан кыыһа Ия Михайловна “Геван” телепередача диктора.
Уйбаан - аатырбыт снайпер Иван Николаевич Кульбертинов төрөппүт уола.
Техникуму бүтэрэн кэлиэҕиттэн
“Токо” совхоз Тээнэ учаастагын механигынан үлэлиир.
Орто уҥуохтаах, эмиэ бэргэн ытааччы, булчут.
Паана-Павел Егорович Алексеев, үрдүк уҥуохтаах, бэйэтин кыанар, мааҕын этэн аһарбытым курдук, кыра эрдэҕиттэн дьонун кытта таба ыстаадаларыгар көсүһэ сылдьыбыт, уон биэс саастааҕыттан совхоз табаһытынан онтон кадровай булчутунан үлэлиир.
Эбгиэний- Евгений Яковлев, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, Токо төрдүгэр сылгы иитэр хаһаайыстыбалаах, сылгы фаната.
Бэрт үчүгэй ырыаһытынан, музыканынан биллэр киһи.
Баяҥҥа да, гитараҕа да дэгиттэр оонньуур.
Тээнэ, Токо айанньыттара Өлүөхүмэҕэ киирэллэригэр- тахсалларыгар, өрүс кытылыгар турар кини базатыгар тохтоон, аараан ааһаллар.
Ыалдьытымсах Эбгиэний кинилэри наар “Оо, бырааттарым кэллилэр”, “Оо убайдарым кэллилэр” диэн, өрүү үөрэ көрсөөччү. Чэйдэтэлээн, сынньаталаан атаартыыр.
Уолаттар бары отуччаларыгар чугаһаабыт араа- бараа саастаахтар.
Сарсыарда халлаан сырдыыта дьоммут уһуктан сыр-мыр туран чэй өрүнэн аһаатылар.
Туустаммыт уонна копченай балыгынан, арыылаах лэппиэскэннэн үссэннилэр.
Нелли кыыс ичигэстик утуйан сынньанан, бэҕэһээҥҥитинээҕэр өссө тупсубут, мичээрдээн мичилийэр.
Чэйдии олорон Мэхээлэ күлэ-күлэ:
-Такая красавица, почему ты приехала в глухую тайгу, можно было тебе выйти замуж за богатенького мужика и жить да жить можно было припеваючи в каменном доме, в городе, -диэбитигэр кыыһа мичээрдээн баран :
-Моя работа такая. Я вообще то романтик, люблю природу, тайгу.
Тем более такую, как у вас здесь природу кто бы не полюбила?- диэтэ.
Уолаттар ааттарын биир-биир этэн, кыыстарын кытта билсистилэр.
Ханна, хайдах сиринэн студент уол үрэҕи туораабытын, хайа диэки хайысханнан барбытын туоһуластылар.
Чэйдээн бүтэн, түргэн-тарҕан соҕустук хомунан тыыларыгар киирэн собуоттаат, өрүстэрин өксөйбүтүнэн бардылар.
Харахтара барыта кытылга буолан айаннаан дьурулатан истилэр.
Билигин уу түһэн турар кэмигэр бу диэки үгүс харгылардаах. Бэйэлэрэ эрэ билэр өрүс дириҥ өттүн тутуһан аргыый айанныыллар.
Харгыларга оҥочолоруттан түһэннэр элбэхтик соһоллор, үгүс кэмнэрин ыыталлар, бэрт бытааннык айанныыллар.
Балтараа, икки чаас айаннаабыттарын кэннэ инникилээн испит Дьэбдьиэний өрүс кумаҕар турар уолу көрө биэрдэ.
Сурулатан тиийэн лодкаларын уол аттыгар астардылар.
Кыыс үөрэн
-Ой, как хорошо что нашли-диэн үөрэн, ытыһын таһына- таһына өрүтэ ыстаҥалаамахтаата.
Ойуоккалаһан түһэн көрбүттэрэ уоллара кыайан хаамар да саҥарар да кыаҕа суох буолан, атахтарын чиккэччи тэбинэн тайах маһыгар өйөнөн, сууллаары аҕай биэтэҥнии турар эбит.
Уоһа ыпсыбат буола бабыгырыыр.
Доп-доруобай уол уһун эрэһиинэ саппыкытын үрдүнэн буута иһэн бөлтөйө сылдьар.
Халыҥ дороххой бириһиэн ыстаана этин, быттыктарын, таһаҕын аалан бүүс бүтүннүү иһэн тахсыбыттар.
Уоһа, сирэйэ, илиилэрэ бүтүннүү сугуннаан сиэн күп-күөхтэр.
Уолларын өйөөн өрүс тааһыгар илдьэн олортулар, саппыкытын уһулан тарда сатаатылар да, хам сыстан хаалбыт, хайдах да уһулбатылар. Онуоха эбии ардахтан сытыйан ыстаана хам тоҥон хаалбыт.
Хайыахтарай, быһахтарын ылан саппыкытын хайыта тэлэкэлээн быраҕаттаатылар.
Ыстаанын эмиэ биир оннук гыннылар.
Уол бууттара көҕөрө-көҕөрө иһэн тахсыбыттар.
Таһаҕа эмиэ улахан курууска саҕа буола иһэн хаалбыт.
Ону-маны ыйытан көрбүттэрэ кыайан саҥарар да кыаҕа суох.
Уолларын таба тириитэ спальникка уган, көтөҕөн киллэрэн оҥочолоругар угаат, түргэн үлүгэрдик мантан наһаа ырааҕа суох сиргэ баар көмүсчүттэр олоро сылдьыбыт болохторун диэки уруулларын салайдылар.

6

Харгыларга оҥочолорун соһо- соһо үс чаас кэриҥэ айаннаан үүтээҥҥэ кэллилэр.
Пааналаах Уйбаан уолларын спальниктары сүгэн-көтөҕөн, кирилиэс курдук хаһыллыбыт буор үктэллэринэн дабайан үүтээҥҥэ киллэрэн, таба тэллэхтээх сиэрдийэ мастартан оҥоһуллубут наара ороҥҥо сытыардылар.
Тимир оһоҕу бырылаччы отуннулар, обургу соҕус бил балыгы астаан, кырбастаан күөстэнэр солуурдарыгар тимир оһох үрдүгэр буһара уурдулар.
Үүтээн иһин өйдөөн дьүүллээн көрдөххө остуол үрдүгэр балыксыттар хаалларбыт чүмэчилэрэ, испиискэлэрэ, кутуу чэйдэрэ, туустара, таас иһиккэ саахардара тураллар.
Үөһэ чиэс маска салаппааҥҥа угуллубут хаппыт килиэп, мөһөөччүккэ бурдук ыйанан тураллар.
Утуйар таҥас, сууламмыт таба тэллэхтэрэ бааллар.
Оһох кэннигэр арыый тэйиччи истиэнэни бата үс- түөрт оттунуу хаппыт мас бэлэмнээбиттэр.
Ол аттыгар сүгэ, икки киһи эрбиир эрбиитэ өйөнөн тураллар.
Бу, биһиги өбүгэлэрбититтэн тиийэн кэлбит үгэспит төһөлөөх быстыбыт-ойдубут дьону быыһаабыта, абыраабыта буолуой?
Өскө бу муммут оҕолор манан кэлэн, бу үүтээни булбуттара буоллар хайдахтаах абыраныахтара этэй?
Аны туран истиэнэҕэ ыйаммыт кыра долбуурга массыынаҕа илдьэ сылдьар аптечкаттан марганцовканы, дьуоту булан уол көҕөрө испит буутун, таһаҕын, быттыктарын обработкалаатылар.
Маарыла буланнар хойуу туустаах ууннан илитэн буутугар компресс оҥордулар.
Күөс добуочча оргуйан биллигирээбитин кэннэ мииниттэн, аныгы оҕолордуу эттэххэ ухатыттан куруускаҕа кутан уолга биэрдилэр.
Уол уоһунан үрэн сойута-сойута миинин иһэн кэбистэ.
Хараҕа сырдаабыкка дылы буолла.
Дьэ саҥа таһааран өссө бэҕэһээ киэһэ моторкабыт тыаһын истибитин, ол иһин кэлиэхтэрэ диэн биэрэктэн арахпакка таас үрдүгэр хороллон олорон хоммутун, онтон иһэр тыаспытын истэн уонча миэтэрэ эрэй бөҕөннөн нэһиилэ хааман кытылга киирэн турбутун кэпсээтэ.
Кыыс үөрэн харахтара чаҕылыҥнас.
Уолаттар шуткаларыгар шутканнан хардарсар . Күлэр- үөрэр, кэпсэтэр.
Олус эйэҕэс оҕо эбит.
Украинка кыыс эчи, киһи хараҕын араарыа суох курдук кырасыабайа да бэрт.
Хаардаах самыыр сэллии-сэллии шифер кырыыһаҕа түһэр тыаһа иһиллэр.
Күөс буһан бары дьиэ ортотугар турар остуолу тула олорон, сорохтор баппакка наара ороҥҥо олорон минньигэс диэн бэйэлээх бил балыгы сиэтилэр.
Кыыстарыгар балык саамай минньигэс өттүн-төбөтүн өлүүлээтилэр.
Минньигэһиргэтэ- минньигэһиргэтэ сиэн кэбистэ.
Баһыыба бөҕө буолла.
-Я в жизни не ела такую вкусную рыбу- диэн махтал тылларын эттэ.
Бил балык олус минньигэс өттө төбөтө буолара оннооҕор " Эһиилги бил баһын мин сиэҕим" диэн саха өс хоһоонугар этиллэр.
Ол киһиэхэ биэрбэтэхтэригэр дэлэлээх сиэн баҕаран эппитэ буолуой?
Дьоммут манна хонон барар буоллулар, тийиэхтээх сирдэрэ мантан тэйиччи.. Хараҥаҕа айанныыр, төһө да бу өрүһүнэн айанныы үөрүйэхтэрин иһин сэрэхтээх.
Өссө эбиитин ыарыһаҕы илдьэ иһэннэр.
Уолбут балык миинэ иһэн, бил балык этиттэн амсайан, сылаас дьиэҕэ эдэр эдэр курдук тиллэн барда.
Туран оронугар олордо.
Кыыһыныын хайдах муммуттарын, хайдах сылдьыбыттарын, дьонноро төһөлөөх күүтэллэрэ, көрдүүллэрэ буолуоҕун туһунан отур-ботур кэпсэтэллэр.
Тахсан киирэ тахсарыгар Уйбааннаах Паана хонноҕун анныттан ылан киллэрэллэр, таһаараллар.
Киэһэрэн барда,
хараҥаран
утуйуу буолла.
Бары улахан наара ороҥҥо кэккэлэһэ сыттылар..
Этэҥҥэ утуйуҥ, мин геройдарым, сарсын эмиэ ыарахан айан күүтэр.
Сарсыҥҥа диэри!

7

Бүгүн алтынньы бэһис күнэ.
Халлаан үөл-дүөл сырдаан барда.
Эрдэһиттэрэ Мэхээлэ саппыкытын анньынан, сонун бүрүнэн, ааны кыычыгырата арыйан таһырдьа таҕыста.
Халлаан билигин даҕаны былыттаах, сөҥүүбүт самыыра суох хаарга кубулуйбут.
Үөһээ хантайбыта хаар кыырпахтара бэрт үөһээттэн эргичийэ- эргичийэ түһэн сирэйигэр кэлэн ууллаллар.
Кус-хаас номнуо бары баран уу чуумпу.
Арай өрүскэ балыктар уу кырсыттан ыстаҥалаһар тыастара иһиллэр.
Ханна эрэ ыраах суор хаһыытыыр.
Халлааммыт син ыраатан эрэр.
Хаайсыы тайаҕа ыытыстаҕа. Кулааһай эмиэ.
Кулааһай да, тайах да балаҕан ыйын ортотуттан бу кэмнэргэ диэри тутуһаллар.
Быйыл Мэхээлэлээх быраатын Эбгиэний аттарынан нэдиэлэ курдук тайах булдугар сылдьыбыттара.
Син байанайдара бэрсибитэ.
Кулааһай да, тайах да бу дойдуга баар, төрүүр-ууһуур.
Онон тииһимдьилээх.
Олохтоох булчуттар хаһан да олус элбэҕи өлөрбөттөр, Сииллэригэр сөп буолары бултууллар, балыктыыллар.
Ол кинилэргэ өбүгэттэн кэлбит үтүө үгэстэрэ.
Хоту кыыл табаны, куһу- хааһы атыыга диэн олус өлгөмнүк бултуулларын Мэхээлэ ахсарбат.
Туох барыта бүтэр уһуктаах, оннук бултаан кыылы- сүөлү имири эһиэххэ сөп.
Бу кэнники сылларга көмүсчүттэр сыбыытаһан эрэллэр.
Ханна эрэ чугас көмүс булбуттар диэн баар.
Ол дьон айылҕабытын харыстаабат дьон буолуо.
Сирбитин уоппутун, үрэхтэрбитин үлтү сүргэйэллэрэ дуу.
Эрдэттэн Ил Түмэммит сири-уоту харыстыыр сокуоннары ылыныахтарын сөбө.
Ити Чаара өрүс барахсаҥҥа көмүс көстөн уутун киртитэн иэдэттилэр.
Балыктара да аҕыйаабыт курдук этэллэр.
Ити курдук ону- маны саныы-саныы Мэхээлэ үүтээнигэр киирдэ.
Сорох уолаттар турбуттар.
Оһохторун оттон бу сырыыга нырыы (хариус) балыгы хатырыктаан, астаан буһардылар.
Күөстэрэ буһуута кыыстарын, уолларын уһугуннардылар.
Күө-дьаа аһаан айаҥҥа туруннулар.
Бу диэки таас харгылара өссө элбээн тыыларын наар соһон, айаннара лаппа бытаарда.
Ол баран иһэн өрүс кытыытыгар биир кулааһай уулуу турарын көрдүлэр, ыппатылар. Тиэйиилэрэ да элбэх уонна сиэн эрэр эттэрэ баар.
Кулааһайдара үрдүк кытылга тахсан, муоһа адаарыйан, моонньун уһатан кинилэри сонургуу, одуулуу хаалла.
Син өр барбыттарын кэннэ биир арыы кумах уһугар икки киһи далбаатыы тураллара көһүннэ.

8

Инникилээн иһэр Мэхээлэ уруулун дьоннор диэки салайа тутта.
Биэрэккэ тиксибиттэрэ, икки нуучча уолаттара түргэн-түргэнник, хаамар-сүүрэр икки ардынан кинилэргэ кэллилэр.
Нелли “наши” диэн баран үөрүүтүттэн ойон туран утары сүүрдэ.
Өттүгэр командирскай суумка иилиниилээх, кыһаллыбыт баҕайы сирэйдээх эдэрчи киһи :
-Оо Нелли, здравствуйте, а где Саня?..
-Он на той лодке едет- диэн баран кыыс бу чугаһаан эрэр корпуһу ыйда.
-Он жив ?.. - диэн куолаһын кыччатан ыйытта.
-Конечно жив- диэбитигэр уол хараҕын уута мөлбөс гынна, онтон үөрүүтүттэн кыыһы өр да өр кууһан турда. Ол тухары хараҕын уута сүүрэ турда.
Онтон иккис корпус куугунаан кэлэн тохтоото.
Уол утары сүүрэн тиийэн Санялыын илии тутуһан эмиэ куустуһан турдулар.
Бу алта киһилээх гидрогеологическай отряд начальнига этэ.
Иккис уол үһүс курс студена эбит, практикант.
Иккиэн Днепропетровск куораттан сылдьаллар.
Украинецтар.
Хаһыс да күннэрин дьоннорун көрдүү сылдьаллар эбит.
Ону истэннэр биһиги дьоммут чугас да көрдүү сылдьыбыттар эбит дии санаатылар.
Начальник мотордаах уолаттарга махтанан бөҕө буолла, үрүт үөһэ “спасибо” да “спасибо” буолла.
Уолаттары олордон базаларын диэки айаннаатылар.
Мотор тыаһа төһө да улахан буоллар гидрогеологтарбыт кэпсэтэр саҥалара намыраан да көрбөтө.
Эмиэ харгыларга оҥочолорун соһо- соһо кыдьымах киирэ турар өрүһү өксөйөн айаннаан истилэр.
Икки чаас курдугунан базаларыгар кэллилэр.
Базалара диэн кытылга түөрт-биэс балаакка туртайар.
Көрдөхтөрүнэ икки кыыс балаакка иһиттэн тахсан кинилэргэ далбаатыы- далбаатыы утары сүүрдүлэр.
Моторкалар кэлэн палаткалартан чугас тохтоотулар.
Икки нуучча кыыһа сүүрэн кэллилэр да үөрүүлэриттэн ытаһа-ытаһа кыыстарын куустулар, сыллас да сыллас буоллулар.
Начальник эмиэ хараҕын уутун ытыһын көхсүнэн сотто-сотто балааккатыгар хаамар-сүүрэр икки ардынан тиийэн, рациятын таһааран кэпсэтэн барда.
Гидрогеологтар улахан базалара Токо төбөтүгэр, Чоруода үрэхтэн өрө, үс көс курдук сиргэ баара.
Онно баар улахан начальнигар эрийдэ.
-Здравствуйте Сергей Валентинович, нашлись Нелли и Саня-диэн эрдэҕинэ
начальнига :
-Они живы?!.. -диир саҥата иһилиннэ.
-Живы, здоровы, местные парни нашли, привезли на лодках.
-Оой!! Слава богу!!!
Местные у вас?
-Да у нас, только что приехали.
-Давайте угощайте их всем что у вас есть.
И обязательно давайте все, что им нужно, чему нуждаются обязательно спросите!
И запасные палатки и консервы не пожалейте! Все отдайте!! - диэн рацияҕа бэрт долгуйбут куолаһынан саҥарара иһилиннэ.
Биһиги уолаттарбыт олох кытылга, палаткаттан чугас талахтары тэлгэппиттэригэр тыатааҕы этэ эттэнэн баран тириитин үрдүгэр тэлгэнэн сытарын көрө биэрдилэр. Оруобуна биһиги курдук эттииллэр эбит диэн соһуйа көрдүлэр.
Начальниктара ону көрөөт:
-А это откуда, кто привез?- диэн кыргыттартан соһуйбуттуу ыйытта.

9

Кыргыттар начальниктарын ыйытыытыгар:
-Это мы добыли. С того берега прямо к нам вышел, - диэтилэр.
Биһиги дьоммут улаханнык сөхпүттүү сирэй сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр.
Ол маннык буолбут.
Начальниктара аах дьоннорун көрдүү барбыттарын сарсыныгар, кыргыттар иккиэ буолан хаалбыттар.
Арай күнүс палаткаларын аттыгар ону-маны гына сылдьаннар уҥуор биир улахан баҕайы эһэ кытылга киирэн иһэрин көрө түспүттэр.
Ама биһиэхэ кэлбэт ини дии санаабыттар.
Ол эрэн хайа диэки барарын кэтээн турбуттар. Кыыллара ууга киирээт кинилэр диэки устубутунан барбыт.
Начальниктарын палаткатыгар боевой карабин баарын билэллэрэ.
Аля кыыс онно сүүрэн киирбит, орон аттыгар өйөнөн турар карабины сулбу тардан ылаат, тумба дьааһыгын хасыһан биэс-алта патрону булан магазиныгар хаалаабыт. Палаткаттан ойон тахсыбыта дьүөгэтэ куттанан палатка кэннигэр олорон эһэ диэки ыйбыт.
Эһэлэрэ номнуо өрүс ортотун ааһан, чуо кинилэр туһаайыыларын көрбүтүнэн устан иһэр эбит.
Аля затворун тардан патроннигар ботуруон уган халыгыраппыт.
Уонна балаакка аттыгар өскө кинилэргэ чугаһаатаҕына ытарга бэлэм кыҥаан олорбут…
Эһэ оруобуна кинилэр балааккаларын көрдө көрбүтүнэн туораан испит.
Кыыс ытаары гынан баран, өскө ууга ыттаҕына өлбүт эһэ тимирэн хааларын билэр буолан уонна күүстээх сүүрүк илдьэ барыа дии санаан күүрүөҕүнэн күүрэн кыҥаан баран кэтэһэн олорбут. Эһэ кинилэр диэки олоотоон, муннун сынтаҥалатан сытыргыы- сытыргыы бэттэх кытылга туораан тобуктарыгар диэри кытылга тахсаатын, баара суоҕа уонча миэтэрэттэн сүүһүн ортотун кыҥаат ытан саайбыт.
Утары хааман иһэр сүрдээх улахан эһэ сууллан нукус гыммыт.
Кыыс иккиһин ытаары гынан баран тохтообут. Кэтэһэн турбуттар.
Хамсаабатаҕын иһин карабинынан кыҥаабытынан чугаһаан кэлбит.
Аҕыйах миэтэрэ кэлэн көрөн турбут. Эһэ кып-кыһыл хаана ууга халыйа сытарын көрөн арааһа өлбүт диэн аргыый сэрэнэ-сэрэнэ хааман тиийбитэ кыыла хайы-сах өлө сытар эбит.
Уолаттар бу кырасыабай брюнетка кыыс кэпсээбитин истэн олус диэн салыннылар, сөҕө көрдүлэр.
-Нуу, ты даёшь, ничего себе! Неужели это правда?- диэн начальниктара сүр улааппыт харахтарынан кыыс диэки сөҕө көрдө.
Иккис кыыс:
-Да это правда. Так и было. Я все это видела - диэн бигэргэтэн биэрдэ.
Биһиги дьоммут хорсун да кыргыттар эбит диэн сөрү диэн сөхтүлэр.
-А как вытащили на берег, как разделали тушу- диэн начальниктара өссө да итэҕэйбэтэхтии эттэнэн тэлгэтиллибит эһэ этин диэки көрөн туран ыйытта.
-Я же сибирячка, с отцом много раз ходили на охоту. Правда мне не пришлось раньше добыть медведя, но с отцом сохатого добыли. Разделали шкуру, тушу- диэтэ. - И как разделают мясо медведя немножко знаю, не раз отец добыл. Видела разделанную мясо медведя- диэн өссө сөхтөртөөтө.
-А как смогли вытащить из воды?
-Да, на верёвке тащили, вдвоем - диэн кыыстара туох да буолбатаҕын, хас күн аайы тыатааҕыны бултуур курдук холкутук хоруйдаата.
Биһиги дьоммут дьэ кырдьык салыннылар.
Кинилэр тыатааҕыны бэрт аҕыйахтык бултаан турардаахтар, ону да хас да буолан бултааччылар.
-Ну, мои девочки дают, дии-дии начальник баһын быһа илгиһиннэ.
-А вы откуда родом девушки? - Мэхээлэ ыйытта.
-Мы из Иркутской области .
-А тогда понятно, сибирячки, наши землячки диэн баран Мэхээлэ сапсыйан кэбистэ.
Мэхээлэ 1942 сыллаахха Иркутскай уобаласка, Чаара өрүс баһыгар баар Перевоз диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ.

10

Кыргыттар кэпсээннэрин биһиги уолаттарбыт дьэ кырдьык сөҕө- махтайа иһиттилэр.
Хорсун да кыргыттар бааллар эбит дэстилэр.

• Будьте нашими дорогими гостями, добро пожаловать в нашу базу, отдыхайте - диэн начальник уолаттары палаткатыгар ыҥыртаата.

Кыргыттарыгар эһэ этиттэн элбэх соҕустук буһаралларыгар сорудахтаата.
Онуоха Паана кыргыттарга эттээн биэриэххэ диэн тылланна уонна оҥочотуттан сүгэ аҕалан уолаттарын көмөлөһүннэрэн, эмис баҕайы эһэ этин буһарарга сөп гына кыралаан эттээн бардылар. Сууйан-сотон улахан олгуйга толору симэн кутаа уотугар оргута уурдулар.
Кыргыттар туустаан-тумалаан буһарбытынан бардылар.
Ол эттии туран Паана көрдөҕүнэ эттииллэригэр олох да сүгэни туттубатахтарын, быһаҕынан эрэ сүһүөхтээн эттээбиттэрин бэлиэтии көрбүтэ.
Аля кыыстан хайдах, тугунан эттээтигит диэн ыйыппытыгар кыыһа:
-А вот этим ножом- диэн баран кухоннай быһаҕы көрдөрдө-топора то у нас не было, начальник взял с собой- диэн өссө салыннартаата.
Дьэ кыыс да кыыс! Аҥардас быһаҕынан сүһүөхтэтэлээн бачча улахан эһэни эттээбит!
Күөстэрэ буһан бары таһырдьа баар хаптаһынтан оҥоһуллубут улахан остуол тула олорон аһаан бардылар.
Начальник уолаттар иннилэригэр ууламмыт биир иһит испиири туруоран кэбистэ.
Кыракый куруускаларга барыларыгар кутаттаата уонна уолаттарга улахан махталын биллэрэн иһэллэригэр эттэ уонна
охсуһуннаран баран иһэн кэбистэ.
Биһиги уолаттарбытыттан Уйбаан эрэ кыратык амсайда, уоннааҕылар арыгыны төрүкү испэт дьоннор.
Саня уол туран, улахан махталын биллэрдэ. Өскө ити күн булбатахтара буоллар өлөр этим, ол курдук сэниэм эстибитэ, суулла сылдьар буолбутум диэтэ. Мин фамилиям Хлебко, Хлебко Александр диэммин.
Киһи умнубат фамилията, килиэби көрдүгүт да саныаххыт, дии- дии мичээрдээтэ.
Эмис, сыалаах эһэ этин сии- сии, кэпсэтэ-кэпсэтэ аһаатылар.
Начальник оҕолору булан аҕалбыттарыгар махтана-махтана туохха наадыйалларын, туох наадатын ыйыталаста.
Уолаттар суох, биһиэхэ туох да наадата суох, барыта баар дэстилэр.
Саҥа палатка баар бэлэхтиибин диэбитин бэйэҕитигэр наада буолуо диэн аккаастаатылар.
Эһэ этиттэн төһө ыларгытынан илдьэ барыҥ диэбитин биһиги дьоммут махтанан баран биир атаҕы илдьэ барбыттара.
Тириитин биэрэ сатаабыттарын ылбатахтара, эһиэхэ бэйэҕитигэр наада буолуо диэбиттэрэ.
Нелли кыыс биһиги дьоммут ааттарын- суолларын ыйыталаһан сурунан хаалбыта.
Арахсалларыгар Нелли барыларын кууһан, сыллаталаан, харах уулаах атаарбыта..
Дьэ ити курдук бэрт эйэ дэмнээхтик кэпсэтэ-кэпсэтэ тото-хана аһаан баран, бэрт истиҥник быраһаайдаһан, муус тура илигинэ бара охсуохха диэн, корпустарыгар киирэн дьиэлэрин диэки айанныы турбуттара.
Ол иһэн Эбгиэний бэрт чөллөркөй куолаһынан оччотооҕуга элбэхтик ылланар ырыаны:
-Украаинаҕа суох дииллэр-р-р
Күннээх хаара сааһыылы!
Онно төрүүт үөскээбэттээр
Кырпай маҕан кырсалаар!
………………….
Халлаан күөҕэ харахтаах
Украинкабар ыытыаҕым
Очооҕо киини, көстүүм тиигэн ыытыаҕа- диэн ыллыыр куолаһа өрүс устун бысталана- бысталана доллоһуйан иһиллэрэ.
Дьэ ити курдук, эбэҥки хоһууттара, мунан быстаран, муҥур уһукка тиийбит эдэркээн оҕолору быыһаан турардаахтар.
Саатахха, ити күннэргэ хаар- самыыр бөҕө түһэн, былыт алыс намыһах буолан көрдүүр вертолет көтөр да кыаҕа суоҕа.

PS
Ол күһүн Өктөөп бырааһынньыгар биһиги уолаттарбыт бары олус кэрэ уруһуйдаах, кылгаттахха: “Поздравляю с праздником! Целую!
Нелли” диэн суруктаах открыткалары туппуттара.
“Ханнык Неллигитий” диэн уолаттар хотун ойохторуттан кынчарыллыбыттара.😁

Кэлин Нелли Үөһээ Бэстээххэ саха уолугар кэргэн тахсан олус дьоллоохтук олороллорун истэллэрэ.
Үөһээ Бэстээххэ гидрогеологтар республиканскай улахан базалара баара.

Бүттэ.

Абаҕаа.